Morgunblaðið - Sunnudagur - 17.04.2022, Síða 10

HEILSA
10 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 17.4. 2022
fyrir getnað barnsins. Það sama átti við ef faðir
hafði unnið við logsuðu eða verið berskjaldaður
fyrir málmgufum fyrir getnað barns. Það sama
átti ekki við ef faðir byrjaði að reykja eða vinna
við logsuðu eftir fæðingu barns.
Ekki fundust sömu tengsl milli reykinga
móður fyrir getnað. En ef föðuramma reykti á
meðgöngu voru ömmubörnin hennar líklegri til
að hafa skerta lungnastarfsemi, astma og of-
næmi. Einnig kom í ljós að að ef faðir var í yf-
irþyngd sem barn og einkum kringum kyn-
þroska voru afkomendur hans líklegri til að
hafa skerta lungnastarfsemi og astma.
„Þessar niðurstöður benda til þess að huga
eigi betur að forvörnum þegar kemur að lífsstíl
og skaðlegu umhverfi drengja kringum kyn-
þroska. Líklegt er að skaðleg efni í innönd-
unarlofti og efnaskipti geti haft skaðleg áhrif á
sæðisfrumur, en nauðsynlegt er að gera frekari
rannsóknir til staðfestingar því,“ segir Bryndís.
„Rannsókn okkar staðfesti einnig það sem vitað
er að reykingar móður á meðgöngu hafa áhrif á
öndunarfæraheilsu ófædds barns. Þá kom líka í
ljós að ef móðir vann við ræstingar og notaði
hreinsiefni hvort sem það var fyrir getnað
barns, kringum getnað eða á meðgöngu voru af-
komendur líklegri til að hafa astma.“
Einnig var skoðað hvernig svefnlengd og ein-
kenni tengd svefni birtust meðal tæplega 6.000
foreldra og jafnmargra afkomenda þeirra.
Svefnleysi og einkenni svefnleysis, þ.e. að eiga
erfitt með að sofna, vakna oft á næturna, var
marktækt algengara meðal afkomenda þeirra
foreldra sem höfðu sömu einkenni. Það sama
kom í ljós þegar hrotur, dagsyfja og það að sofa
styttra en sex tíma á nóttu var skoðað, en ekki
það að sofa lengi (meira en níu klst. á nóttu).
„Niðurstaða okkar er að svefnlengd og ein-
kenni tengd svefni liggja í fjölskyldum sem ekki
var hægt að sýna fram á að tengdust lífsstíl eða
umhverfi,“ segir Bryndís.
Mikill munur eftir löndum
Einn hvatinn að rannsókninni var mikil fjölgun
á astmatilfellum víða um heim og hækkandi
dánartíðni vegna astma þrátt fyrir virkari lyf.
Menn höfðu séð að astmi var algengari í þétt-
býli en strjálbýli og dánartíðni astma var mjög
breytileg eftir löndum.
Að sögn Davíðs sýndu niðurstöður úr fyrsta
áfanga könnunarinnar mikinn mun eftir lönd-
um á algengi astma og annarra einkenna frá
öndunarfærum og auðreitni í berkjum (við-
kvæmni fyrir ertandi efnum í berkjunum).
Þannig var tífaldur munur á læknisgreindum
astma eftir löndum, áttfaldur munur á auðreitni
og fjórfaldur munur á ofnæmiseinkennum frá
nefi. Enskumælandi lönd lágu hæst á þessum
skala en Ísland var neðarlega á skalanum. Of-
næmi var einnig mest í enskumælandi löndum
og Sviss, en Ísland var með minnst ofnæmi og
minnsta auðreitni.
„Í öðrum hluta rannsóknarinnar árið 2000
var bætt við rannsóknum, m.a. á raka-
skemmdum í íbúðarhúsnæði þátttakenda, sem
sýndi að rakaskemmdir komu oftar fyrir í hús-
næði í Reykjavík heldur en í Bergen, Upp-
sölum, Gautaborg og Umeå. Einnig sýndi rann-
sóknin að rakaskemmdir í húsnæði var
áhættuþáttur fyrir öndunarfærasjúkdóma,“
segir Davíð.
Í fyrsta áfanga rannsóknarinnar var algengi
astma á Íslandi 3,4% hjá einstaklingum 20-44
ára að aldri, 17,8% sögðust vera með ofnæmi í
nefi og 23,6 % voru með jákvæð próf fyrir fjór-
um algengum ofnæmisvökum. Astma, ofnæm-
iseinkenni frá nefi og ofnæmi var þá lægra á Ís-
landi en hjá öðrum þáttökuþjóðunum og lægra
en hjá öðrum þátttökusetrum á Norðurlöndum,
að sögn Davíðs.
„Þegar rannsóknin var endurtekin árið 2000
var hægt að átta sig betur á þróun astma. Þeir
sem höfðu haft surg fyrir brjósti 1990 voru í
aukinni áhættu að þróa með sér astma, og sama
átti við um þá sem höfðu ofnæmi í nefi eða höfðu
byrjað að reykja. Einnig fannst samband milli
astma og bakflæði frá maga upp í vélinda, við
hrotur og við það að búa í rakaskemmdu hús-
næði. Það að menn losnuðu við astma tengdist
því að hætta að reykja og því að einkenni astma
voru væg við greiningu 1990,“ segir Davíð.
Hægt er að mæla viðkvæmni í berkjunum,
sem kölluð er auðreitni. Þetta var gert og
mældist auðreitni lægst á Íslandi af öllum rann-
sóknarþjóðunum. Aukin auðreitni tengdist of-
næmi í nefi og ofþyngd hjá karlmönnum, en of-
þyngd hjá konum hafði ekki sömu áhrif.
Ofnæmi var minnst á Norðurlöndunum af
þátttökuþjóðunum og þar var Reykjavík lægst
á blaði. Mikilvægustu ofnæmisvakarnir sem
tengdust astma voru kettir og rykmaurar, að
sögn Davíðs. Ofnæmi fyrir rykmaurum var
svipað í Reykjavík og á hinum Norðurlönd-
unum, en þó fundust rykmaurar ekki í Reykja-
vík. Hins vegar kom í ljós að þátttakendur í
rannsókninni í Reykjavík höfðu mjög margir
verið í snertingu við heyryk, vegna þess að þeir
ólust upp í sveit, voru í sveit á sumrin eða önn-
uðust hesta yfir veturinn. Í heyi er mikið um
svonefnda heymaura, sem mynda krossnæmi
við rykmaura. Fleiri skordýr geta myndað
krossnæmi við heymaura svo og rækjur. Önnur
faraldsfræðirannsókn á fæðuofnæmi sýndi að
ofnæmi fyrir rækjum var algengt á Íslandi.
Þórarinn rifjar upp að 210 rúmdýnur á Ís-
landi hafi verið ryksugaðar í rannsókninni og
aðeins tveir rykmaurar fundist: þar af annar
hjá honum sjálfum. „Ég hafði komið með hann
heim frá útlöndum,“ segir hann sposkur. „Sér-
staða Íslands er með öðrum orðum fólgin í því
að við erum með annars konar örveruflóru en
nágrannalöndin. Það þarf að skoða betur í
tengslum við öndunarfærasjúkdóma, svefn og
fleira.“
Þórarinn bendir á, að örverur í meltingarvegi
skipti máli í þessu sambandi og til standi að
kanna það betur í eftirfylgdinni nú. „Við höld-
um að þar sé svör að finna en þessar örverur
framleiða alls konar bólguboðefni og eru með
sterk tengsl við mjög marga sjúkdóma.“ Hár
blóðþrýstingur og forstig sykursýki eru t.d. al-
geng meðal kæfisvefnssjúklinga og benda rann-
sóknir til að skaðlegar örverur í meltingarvegi
geti átt þar hlut að máli og er það eitt af rann-
sóknarefnum fjórðu rannsóknarinnar.
Einnig var kannað samband astma og starfa
viðkomandi. Rannsóknin sýndi að um 10%
astmasjúklinga eru berskjaldaðir fyrir atvinnu-
tengdri mengun, sem getur haft áhrif á astma.
Það er mest áberandi hjá fólki sem vinnur við
hreingerningar og umönnun. Algengi astma
jókst um 4% á níu ára tímabili 1991-2000, og
lyfjanotkun við astma jókst um 3%. Astmi fer
enn vaxandi hér á landi en Davíð segir að við
höfum ekki stigið á „ofnæmislestina“ fyrr en
tuttugu árum á eftir öðrum Vesturlöndum.
Kæfisvefn algengari en haldið var
Svefn hefur verið skoðaður vandlega í rann-
sókninni og fyrir 12 árum var öllum íslensku
þátttakendunum boðið að fara í svefnrannsókn
þar sem fylgst var með öndun og súrefnis-
mettun með mælitækjum frá íslenska fyrir-
tækinu NOX.
Að sögn Elínar Helgu kom í ljós að kæfisvefn
var mun algengari en áður hafði verið talið og
var 15% þátttakenda boðin meðferð með svefn-
öndunartæki. Hluti þeirra þáði meðferðina.
„Kæfisvefn getur haft alvarlegar afleiðingar ef
hann er ekki greindur og meðhöndlaður. Sjúk-
dómurinn eykur m.a. líkur á hjarta- og æða-
sjúkdómum, háþrýstingi og heilaáföllum. Að
auki veldur kæfisvefn mikilli syfju hjá meiri
hluta sjúklinga, en ekki öllum. Mikil syfja hefur
áhrif á athygli og einbeitingu og þannig hefur
margsinnis verið sýnt fram á tengsl dagsyfju
við slys, bæði bílslys, vinnuslys og mistök við
vinnu. Þá er dagsyfjan beinlínis lífshættuleg,“
segir Elín Helga. Það getur því verið til mikils
að vinna að greina kæfisvefn og meðhöndla.
„Eftirfylgdin mun veita okkur mjög gagn-
legar upplýsingar um heilsufarslegan ávinning
þess að hefja almenna skimun fyrir kæfisvefni
hjá áhættuhópum.“ Í þessum fjórða hluta af
rannsókninni verður öllum þátttakendum boðið
að taka þátt í nýrri næturmælingu. Svefnmæl-
ingarnar verða metnar með nýjustu úr-
vinnslumöguleikum. Jafnframt höfum við hug á
að bera saman þróun einkenna og breytingar á
heilsu á þessu 12 ára tímabili. Mæld verða ný
boðefni í blóði sem vonast er til að endurspegli
hvað er að gerast jafnvel áður en einkenni og
sjúkdómar koma fram,“ segir hún. Íslenska
teymið er líka í öðru rannsóknarsamstarfi við
Háskólasjúkrahúsið í Pennsylvaniu þar sem
mælingar á kjarnsýrubrotum (microRNA)
munu fara fram. „Væntingar eru um að blóð-
prufa geti í framtíðinni jafnvel leyst hefð-
bundnar svefnmælingar af hólmi a.m.k. hjá
stórum hópi þeirra sem nú þurfa að sofa heila
nótt tengdir ótal snúrum,“ segir Elín Helga.
Margt er enn þá á huldu um hvers vegna sumir
finna fyrir dagsyfju en ekki aðrir. Í rannsókn-
inni fyrir 12 árum var spurt ítarlega um fæðu.
Frumniðurstöður benda til þess að neysla á ein-
földum kolvetnum (sykri) sé áhættuþáttur dag-
syfju, jafnvel þegar tekið hefur verið tillit til
helstu þekktra orsaka syfju. „Ef rannsóknin nú
styður þessar vísbendingar þá eru það mikil-
vægar upplýsingar, ekki síst ef okkur tekst að
upplýsa um eðli sambandsins á grunni hinna
nýju boðefna sem verða mæld.“
Umhverfisþættir eins og loftmengun hafa
verið mældir í fyrri áföngum og Þórarinn segir
að fróðlegt verði að halda því áfram. „Óhætt er
að fullyrða að heildarborgarmengun sé lítil í
Reykjavík, fyrir utan þá sem búa nærri stofn-
brautum, sem eru á bilinu 10-15%. Þeir eru út-
settir fyrir mengun eins og fólk í stærri borg-
um. Það getur valdið ýmsum þekktum
sjúkdómum, og eru væntanlegar niðurstöður
nýrrar samantektar á sambandi astma og önd-
unarfæra einkenna 60.000 íslenskra barna þar
sem fæðingarþyngd, heilsufarsupplysingar og
astmalyfjanotkun er metin m.t.t. búsetu og loft-
mengunar. Í ELH höfum við þegar séð tengsl
við hósta, slími, hrotur og jafnvel kæfisvefn, en
talið er að loftmengun magni upp einkenni
hans.“
Þórarinn segir upplýsingar sem þessar eiga
brýnt erindi inn í ákvarðanatöku af ýmsu tagi,
svo sem eins og þegar rætt er um að setja stofn-
brautir í stokk. „Sú umræða verður oft tilfinn-
ingaleg og pólitísk. Þess heldur þarf að bakka
ákvarðanir upp með vísindalegum rökum. Við
eigum verkfærin í þessu rannsóknarsamstarfi
og samanburðarhópana, sem er mjög verð-
mætt.“
Efla þarf klíniskar rannsóknir
Þórarinn víkur í lokin að framtíð vísindarann-
sókna á Íslandi, þar sem hann segir hafa hallað
undir fæti á umliðnum áratugum. „Þegar við
Davíð vorum að byrja á okkar rannsóknum á of-
anverðum níunda áratugnum ásamt Bjarna
Þjóðólfssyni og fleirum var Ísland í fremstu röð
á Norðurlöndum hvað varðar birtar vísinda-
greinar í klíniskum rannsóknum. Það er leitt til
þess að horfa að því er ekki lengur að heilsa.
Landspítalinn hefur ekki náð að halda í horfinu
þrátt fyrir fjölgun starfsmanna. Heildarfjöldi
birtra vísindagreina er allt of lítill og engin
aukning í sjónmáli. Á sama tíma hafa sam-
starfssjúkrahús okkar eins og í Bergen, Upp-
sölum og Árósum þrefaldað birtingu greina. Og
þetta eru ekki einu sinni sjúkrahús í höfuð-
borgum sinna landa. Þetta er klár afturför hjá
okkur.“
Í stað þess að benda fingri hingað og þangað,
á hrunið, heimsfaraldurinn og aðra mögulega
sökudólga, þá segir Þórarinn miklu nær að ein-
beita sér að því að finna lausnir og laga þetta
ástand. „Það sem þarf fyrst og fremst er vilji og
breytt viðhorf til klíniskra rannsókna. Sem bet-
ur fer eru jákvæð teikn á lofti og ferskir vindar
blása um heilbrigðisráðuneytið um þessar
mundir. Brýnt er líka að auka samvinnu milli
Landspítalans og Háskóla Íslands einkum þeg-
ar kemur að stærri klíniskum rannsóknum
enda yrði ávinningurinn mikill. Þó þessar tvær
stofnanir eigi margt sameiginlegt þurfa kerfin
að ná að mætast. Þetta stendur okkur fyrir þrif-
um í dag og gerir framkvæmd rannsókna og
alla umsjá rannsóknarstyrkja of flókna. Stóra
vandamálið er ekki bara skortur á fjármunum,
heldur þarf að einfalda alla framkvæmd og gera
umhverfi rannsókna liprara. Tökum okkur tak
og eflum vísindastarf hjá vorri þjóð!“
Helga Norland við kulda-
skilvindu sem notuð er til
að undirbúa mælingar á
kjarnsýrubrotum.
’
Sem betur fer eru jákvæð
teikn á lofti en ferskir vind-
ar blása um heilbrigðisráðu-
neytið um þessar mundir.
Hjördís Sigrún Pálsdóttir
með margvíslegan búnað
sem notaður er til
næturrannsókna.