Morgunblaðið - Sunnudagur - 29.05.2022, Qupperneq 16

16 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29.5. 2022
B
réfritari sá það í fréttum í gær að þá
voru 40 ár frá því hann tók við emb-
ætti borgarstjóra í Reykjavík. Sá er
heilmikið fyrir afmæli, en einhvern
veginn hafði þetta farið fram hjá hon-
um, þótt býsna stór bautasteinn sé í
starfslegri í tilveru hans, sem hefur komið víða við.
Kom þægilega óvart
Sjálfstæðismönnum í Reykjavík (og víðar) þótti sig-
urinn í maí 1982 vera mikil og góð tíðindi. Og kjós-
endur virtust ekki sjá eftir ákvörðun sinni, því að
flokkurinn fékk ekki aðeins hreinan meirihluta í þess-
um kosningunum, heldur í næstu kosningunum þar á
eftir og í kosningunum 1990 hlaut flokkurinn 61%
fylgi, það mesta sem flokkurinn hefur fengið í
Reykjavík og 10 af 15 borgarfulltrúum í borgarstjórn.
Örlítið hagfelldari skipting atkvæða hefði gefið
flokknum 11 fulltrúa.
Sú var ein ástæða fyrrnefnds fögnuðar sjálfstæðis-
manna að þeir, sem höfðu barist fyrir meirihluta í
borgarstjórn af miklu og góðu kappi í gegnum marg-
ar kosningar voru margir þeirrar skoðunnar að tap-
aðist meirihlutinn þá fengist hann sennilega aldrei
aftur.
Þrautreyndir flokkshestar fóru iðulega yfir þessa
„staðreynd“ við nýja borgarfulltrúann, sem vann 9.
sætið af 15 vorið 1974 og varð þá yngsti maðurinn sem
kjörinn hafði verið í borgarstjórn Reykjavíkur. Það
„met var slegið“ að sögn 2018, en var þó ekkert sam-
bærilegt, því þá var illu heillu, búið að fjölga borgar-
fulltrúum upp í 23 fulltrúa. Það var algjörlega óþarfur
gjörningur og með fyrirsjánlegum miklum auknum
kostnaði, og hefur að auki leitt til þess að fæstir borg-
arbúar vita lengur hverjir skipa sæti í borgarstjórn
Reykjavíkur og sýna lítinn áhuga á að fá að vita það.
Ein af ástæðunum sem flokksspekingar gáfu sér fyrir
því að meirihluti eins flokks kæmist aldrei aftur á ef
meirihluti Sjálfstæðisflokksins tapaðist, var sú að í
kosningunum á eftir myndi flokkurinn ekki njóta leið-
sagnar sitjandi borgarstjóra sem unnið hefði sér
traust borgarbúa. En það er auðvitað forsendan að
borgarstjórinn hafi náð að vinna sér traust.
Bjarni Benediktsson, síðar formaður Sjálfstæðis-
flokksins og forsætisráðherra, varð borgarstjóri eftir
fráfall Péturs Halldórssonar borgarstjóra. Gunnar
Thoroddssen tók við af Bjarna 1947 er hann lét af
störfum til að gegna ráðherrastarfi og Gunnar hafði
góðan tíma til að afla sér trausts og vinsælda. Er
Gunnar Thoroddsen varð fjármálaráðherra tók Geir
Hallgrímsson við (ásamt Auði Auðuns, fyrsta borgar-
stjóra úr röðum kvenna) og varð svo einn borgarstjóri
tæpu ári síðar er Auður settist fyrst kvenna í ríkis-
stjórn á Íslandi á vegum Sjálfstæðisflokksins. Geir
fór fram sem borgarstjóri í kosningunum 1964, 1968
og 1972 og unnust seinustu kosningar hans árið 1970
tæpt. Þá tók Birgir Ísleifur Gunnarsson við starfi
borgarstjóra á miðju kjörtímabili og leiddi svo flokk-
inn til góðs sigurs í kosningunum 1974. Flokkurinn
tapaði hins vegar kosningum 1978 naumlega eftir að
tekist hafði að efna til mikilla og heiftrækinna deilna í
þjóðfélaginu undir kjörorðinu „samningana í gildi“.
Þjóðfélagið logaði allt í illdeilum, og átti eftir að verða
dýrkeypt þjóðinni, en einkum þó þeim sem minnst
mega sín og hafa minnst færi á að verjast sveiflum. Sá
málatilbúnaður leiddi svo að auki til almennra upp-
hlaupa í íslenskum stjórnmálum næstu árin.
Einkar mótdræg
skilyrði en hafðist samt
Krafan um „samningana í gildi“, sem barist var fyrir
af fullkomnu ábyrgðarleysi, leiddi til þess að verð-
bólga rauk af stað, eins og sjálfgefið var. Kosningar
fóru fram með aðeins árs millibili og leystu engan
vanda og þref og undirmál af óvenjulega óábyrgum
hætti, leiddi loks til þess að Sjálfstæðisflokkurinn
klofnaði frá toppi sínum og varð útkoman sú næsta
kúnstug, því að varaformaður Sjálfstæðisflokksins
varð forsætisráðherra, með örfáa stuðningsmenn úr
þingflokki sjálfstæðismanna en formaður Sjálfstæð-
isflokksins varð leiðtogi stjórnarandstöðunnar gegn
ríkisstjórninni sem varaformaður hans stýrði!
Þeir sem á vinstri kantinum stóðust ekki stjórn-
málalegar freistingar sem þessi óábyrgasta gjörð ís-
lenskrar stjórnmálasögu var, töldu einsýnt að enginn
stjórnmálaflokkur, og allra síst burðarflokkur lands-
ins, myndi lifa önnur eins ósköp af, og töldu að það
gæti réttlætt hvað sem var, enda myndi þeirra staða
batna til áratuga. Og það þurfti svo sannarlega að
réttlæta hrein ósköp. Efnahagslífið splundraðist, hinn
fámenni og í eðli sínu sundraði meirihluti stjórnar-
innar varð fljótlega tæpari en boðlegt var, en náði
ekki saman um að slíta samstarfinu! Og verðbólgan
óð upp, sem aldrei fyrr hafði gerst í landi sem tók lýð-
ræðisskyldur sínar alvarlega. Var hún komin í 80% á
ársgrundvelli og náði upp í 130% þegar mælt var
þriggja mánaða tímabilið sem verst fór. Fáum datt í
hug, að Sjálfstæðisflokkurinn, klofinn í herðar niður
með formanninn annars vegar og varaformanninn
hins vegar í forystu stjórnar og stjórnarandstöðu,
gæti komist trúverðugur frá sinni kosningabaráttu í
kosningum um borgina vorið 1982. Albert Guðmunds-
son og Davíð Oddsson börðust um leiðtogasætið í
borginni. Albert studdi ríkisstjórnina en Davíð
stjórnarandstöðuna. Sigraði Davíð hann naumlega.
Þeir tveir náðu á hinnn bóginn að vinna vel saman í
borgarstjórn, sem margir höfðu spáð mjög illa fyrir,
Davíð sem borgarstjóri og Albert forseti borgar-
stjórnar, uns hann hvarf úr því sæti til að verða fjár-
málaráðherra 1983.
Merkilegri tímamót en menn sjá fyrir
Geir Hallgrímsson formaður Sjálfstæðisflokksins
kom glaðbeittur á kosninganótt heim til tilvonandi
borgarstjórahjóna og færði áritaða bók í tilefni hins
óvænta sigurs og sagði við það tækifæri að þar hefðu
orðið meiri tímamót en nokkurn óraði fyrir. Bókin
sem hann færði gestgjöfum sínum var ævisaga Knud
Zimsen borgarstjóra, sem lengst allra hefur setið í
þeim stól, eða í 18 ár, en embættið var þá annarrar
gerðar en síðar varð. En í aldursröðinni koma þeir svo
Gunnar Thoroddsen, Geir og Davíð.
Og svo vill til, þegar þetta 40 ára afmæli er nefnt til
sögu, að þessir þrír, sem „komu saman“ fyrir atbeina
Geirs á bók um Knud Zimsen, Úr bæ í borg, sem gefin
var út 1952, Knud, Geir og Davíð, hafa setið samtals í
40 ár sem borgarstjórar í Reykjavík. Sé Gunnari bætt
við, sem sat næstlengst allra borgarstjóra, hafa þeir
fjórir setið í góða hálfa öld í því embætti og eins og
geta má nærri hafa þeir náð að setja meiri svip á
borgina sína en flestir aðrir úr þessari stöðu.
Öflugra bakland, framtaksöm stjórn
Enda má gefa sér, svo augljóst sem það er og er stutt
af reynslu sögunnar, að borgarstjóri sem hefur meiri-
hluta í borgarstjórn úr röðum flokkssystkina sinna er
í miklu öflugri stöðu en þeir sem þurfa að semja sig
áfram allar vikur kjörtímabilsins. Og staða kjósand-
ans er einnig mun tryggari því að hann getur gengið
að því vísu, hvar ábyrgðin liggur. Fráfarandi borg-
arstjóri er raunar frægur fyrir það, að axla helst aldr-
ei ábyrgð á einu eða neinu, og kennir allt öðrum, sem
aflaga fer og er margt og mikið. Þó að sameiginlegur
listi margra flokka, samanber R-listi, geri slíkt eitt-
hvað þægilegra, munar þó enn mjög miklu.
En það er óneitalega athyglisvert að sjá hvað sum-
um dugar illa að vinna sig í raunverulegt álit sem
borgarstjórar og það þótt þeir hafi ráðið sér ótalda
áróðursmenn á opinberum launum, til að halda „ágæti
sínu og merki“ á lofti í þéttu og gagnrýnislausu sam-
starfi við „RÚV“. Samt tapar sá sami, sem hefur allt
það forskot, í hverjum kosningum af öðrum og í síð-
ustu tvennum kosningum meira en 12 % fylgis. En
þeim sama þykir þó sjálfsagt að tilkynna að hann
ásamt stubbum sem hafa stutt hann í hrunadansinum
og kappi um að koma borgarsjóði á höfuðið, að til-
Pendúllinn er ekki
stöðugur í rásinni
’
En í hvert sinn sem tapið eykst er ekki
látið duga að gefa þeim kjósendum í
borginni langt nef, sem sýnt hafa eindreginn
vilja til að losna við borgarstjórann. Þeim
sömu kjósendum sem ofbýður hvernig sá
sami heldur áfram að sigla höfuðborginni í
strand, hvað sem aðvörunar- og uppsagn-
arbréfum borgarbúa líður.
Reykjavíkurbréf27.05.22