Austurglugginn - 29.08.2014, Side 7

AUSTUR · GLUGGINN Föstudagur 22. ágúst 7
Í samantekt sem Guðmundur Oddur
Magnússon (Goddur), prófessor í graf-
ískri hönnum við Listaháskóla Íslands
vann fyrir sveitarfélagið Fljótsdalshérað
í fyrrasumar heldur hann því fram að
landvættur Austurlands eigi í raun að
vera ormur en ekki dreki. Ályktun sína
byggir hann á tengslum íslenskra sagna
við evrópskar þjóðsögur.
Drekinn kemur fram í Heimskringlu
Snorra Sturlusonar þar sem segir frá
ferð Ólafs Tryggvasonar í kringum
landið. „En er hann kom fyrir Vopna-
fjörð, þá fór hann inn á fjörðinn og
ætlaði á land að ganga. Þá fór ofan
úr dalnum dreki mikill og fylgdu
honum margir ormar, pöddur og
eðlur og blésu eitri á hann.“
Ormar og drekar eru táknmyndir
úr fornum sögum og birtast enn í
ævintýrum, til dæmis eftir Tolkien,
þar sem vinsælt er að berjast við orm
eða dreka um gull hans. Táknmynd-
irnar koma úr fjölgyðistrú en kristnir
notuðu ljón í stað hinna skepnanna.
Í Opinberunarbókinni segir frá fjór-
um verum við hásæti sem rís úr hafi,
þar af er ein þeirra dreki og er það
sú sem horfir til hægri eða austurs.
Annars staðar er Biblíunni er það ljón
sem snýr í austur. Fleiri fræðimenn
hafa tengt verur þessar við íslensku
landvættina.
Goddur bendir á að drekinn sem mæti
Ólafi Tryggvasyni sé ekki fljúgandi
heldur skríðandi sem sjáist af því að
honum fylgja aðeins skriðdýr. Hann
rekur einnig að orðið „dreki“ hafi til
forna í norrænum málum þýtt það
sama og „ormur.“ „Orðið „dreki“
mun vera komið úr grísku og þýðir
þar einnig slanga eða ormur,“ skrifar
hann. Augljósust sé tengingin við
skipaheiti, norrænir menn hafi siglt
á drekum en eldra heiti þeirra séu
„ormur“ eins og skip Ólafs sem hét
„Ormurinn langi.“
„Dreki er ekkert annað en vængjaður
ormur – andi ormsins. Í goðsögum
er hann myndbirtur bæði með og án
vængja,“ ritar Goddur en vængirnir
eru tákn um anda mannsins.
Það sem tekur þó af öll tvímæli í huga
Godds er eitrið sem dreki Snorra og
fylgdarlið spýr. Eiturormar þekktust
ekki hérlendis og því telur Goddur
að saga Snorra komi frá löndum þar
sem menn þekkja vel til eitraðra orma.
Drekinn er sem sagt eiturormur og því
„vafalaust sá frægi Lagarfljótsormur.“
GG
Arngrímur Vídalín er í doktorsnámi
í íslensku þar sem hann tekur fyrir
skrímslasögur frá miðöldum og Magnús
Skarphéðinsson er skólastjóri Álfaskól-
ans og einn ötulasti söfnunarmaður Ís-
lendinga á sögum úr öðrum heimi. Þeir
voru fengnir að sunnan sem sérfræðingar
með sannleiksnefndinni. Austurglugg-
inn settist niður með þeim í lok dags og
ræddi við þá um Lagarfljótsorminn og
störf nefndarinnar.
„Átta ára ég hefði dauðöfundað mig.
Mér líður eins og Fox Mulder (úr X-
Files) að koma inn í einhvern smábæ
í Maine til að skoða skrímsli. Mér
finnst þetta gríðarlega spennandi
verkefni sem höfðar til mín,“ segir
Arngrímur um hvernig honum hafi
þótt að starfa í nefndinni.
Magnús segist einnig hafa notið verk-
efnisins. „Mér fannst gaman að starfa
í nefndinni þótt ég hafi efasemdir um
nafn hennar. Það er ekki traustvekj-
andi en nefndin vann vel og faglega
og ræddi margar hliðar málsins. Ég
er feginn að ekki var einhugur um
að mæla með að myndband Hjartar
væri af orminum. Það er ekki aug-
ljóst að þetta sé skrímsli þótt ein-
hverjum þyki margt benda til þess.
Mér fannst líka gott að koma austur
og eiga orðastað við heimamenn og
nefndarmenn.“
Hvað er í fljótinu?
Þeir gefa ekkert upp um atkvæði sín
en nefndin var ekki einhuga um að
mæla með að Hjörtur Kjerúlf fengi
verðlaunaféð. Þeir hafa jafnvel sínar
eigin útskýringar á því hvað kunni
að felast í fljótinu. „Ég er nokkuð
viss um að það er eitthvert fyrir-
bæri í fljótinu. Ég hef trú á að það
sé úr öðrum heim eins og álfar og
huldufólk eða sjávarskrímsli sem
myndbirtast og hverfa. Það er þekkt í
náttúruvættafræðunum að þessi fyrir-
bæri efnast og afefnast. Eins og með
Loch Ness í Skotlandi hafa báðir að-
ilar rétt fyrir sér. Annars vegar vitni í
þúsundatali sem hafa séð skrímslið
og hins vegar vísindamennirnir sem
skannað hafa og myndað vötnin með
tækjum sínum. Þegar þeir gerðu það,
þá var sannarlega ekkert í vatninu.
En það var þar þegar vitnin sáu til,“
segir Magnús.
Arngrímur er hins vegar vantrúaðri.
„Ég fullyrði ekkert um hvað er í
fljótinu. Heimamönnum er að fullu
kunnugt um hugmyndir eins og gas-
myndun sem birst getur í dökkum,
hlykkjóttum munstrum á yfirborði
fljótsins. Það gætu líka verið til stórar
og sérstakar hrökkálategundir. Ég er
svolítið eins og Tómas vantrúaði en
dreg aldrei í efa heilhug þeirra sem
hafa séð orminn. Um leið og sé hann
sjálfur fell ég frá öllum gaskenn-
ingum,“ segir Arngrímur sem jafn-
framt efast um myndband Hjartar.
„Ég er ekki sannfærður um að það
sýni náttúrufyrirbæri. Mér fannst
það frekar líflaust, kyrrstætt, stirt og
lítið ormslegt.“
Sögunum verður að safna
Þeir eru þó fullkomlega sammála
um eitt mikilvægt atriði og það er að
safna verði saman sögum um orminn.
„Þetta er algjörlega vanræktur mála-
flokkur og slæmt að menn hafi ekki
safnað frásögnum vitna. Hér ætti að
vera stór og mikil fræði- og rann-
sóknastofa sem sinnti þessu verkefni.
Þar mætti hafa líkön til útskýringa
og teikningar af sýnum sjónarvotta.
Það er enginn vafi að ef það er gert
af fagmennsku þá yrði þetta sterkasta
aðdráttaraflið hér á Héraði. Það þarf
ekkert að krydda eða ýkja það sem
vitnin hafa séð. Raunveruleikinn er
ímyndunaraflinu geggjaðri,“ segir
Magnús. „Það ber að þakka frum-
kvæði Stefáns Boga og annarra að hafa
lagt til að þetta mál skuli rannsakað
í gamni og alvöru því þetta fyrirbæri
er merkilegra, dýpra og flóknara en
menn gera sér grein fyrir í fyrstu.“
Arngrímur segist taka „algjörlega
undir“ þessi orð Magnúsar. „Að mörgu
leyti er spurningin um hvort Lagar-
fljótsormurinn sé til menningarleg og
persónuleg. Ormurinn er auðvitað til
sem menningarlegt fyrirbæri og það
á alls ekki að vanvirða það. Sögurnar
um hann eru mikilvæg auðlind sem
verður að safna eins og Jón Árnason
gerði á sínum tíma. Því miður hafa
fáir gert það síðan en þessu þarf að
halda áfram. Sagnahefðin má ekki
deyja. Það á ekki að reyna að ákvarða
hlutlægan veruleika að baki menn-
ingarlegu fyrirbæri. Það er síbreyti-
legt í meðförum fólks.“
Slæmt ef kaplinum var hent
Þeir eiga sínar uppáhaldsögur af orm-
inum. Magnúsar er frá því snemma á
tíunda áratugnum þegar tvö systkini
norðan Jökulsár í Fljótsdal, þá 7 og 9
ára gömul, sáu orminn ásamt móð-
ur sinni og bróður hennar sem var
bóndinn á bænum. „Þau sá orminn
greinilega í návígi í 25-30 mínútur,
tvær risastórar kryppur, 40 metra
langar hvor um sig sem komu upp
úr vatninu. Þetta var engin mýrargas-
myndum heldur greinilega risavaxið
fyrirbæri.“
Arngrímur heyrði sína uppáhalds-
sögu í fyrsta sinn í ferðinni. „Það
var þegar leggja átti símakapalinn
yfir fljótið árið 1983 og þegar hann
var dreginn upp voru bitför á honum
og hann stórskemmdur. Línumenn-
irnir voru engir aukvisar og kunnu
vel til verka en dauðbrá samt. Það
er handvömm ef helvítis kapallinn
hefur ekki verið geymdur!“ GG
Er Lagarfljótsormurinn landvættur Austurlands?
Skrímslasérfræðingarnir að sunnan
Sögurnar um Lagarfljótsorminn eru mikil
menningarverðmæti
Nefndarmenn við Iðavelli, frá vinstri: Arngrímur Vídalín, Magnús Skarphéðinsson, Sigrún
Blöndal, Stefán Bogi Sveinsson, Lára G. Oddsdóttir, Gunnar Jónsson, Þorvaldur P. Hjarðar,
Hulda Sigurdís Þráinsdóttir, Anna Alexandersdóttir, Dagur Skírnir Óðinsson, Jónína Rós
Guðmundsdóttir, Hlynur Gauti Sigurðsson og Rán Þórarinsdóttir. Mynd: GG