Kjördæmablaðið - 19.05.1959, Síða 2

2
Þriðjudaginn 19. maí 1959 — KJÖRDÆMABLAÐIÐ
„Deildu og drottnaðu“
sögðu Rómverjar og reyndu
að vekja innbyrðis deilur
meðal þjóða, sem þeir
voru að yfirvinna. —
„Deildu og drottnaðu“
hugsaði Hákon gamli, er
hann atti saman íslenzk-
um höfðingjum, til þess að
auðveldara væri að leggja
landið undir sig. —
„Deildu og drottnaðu,
hugsaði íhaldið, er það
berst fyrir hlutfallskosn-
ingum í stórum kjördæm-
um.—
I.
í vetur minntist þjóðin fjöru-
tíu ára fullveldis. Fáum dögum
seinna, þegar sól var lægst á
lofti, gerðust þeir atburðir, sem
munu verða eftirminnilegir á
öfugan hátt við fullveldishátið-
ina, ef þjóðin stendur ekki á
verði gegn óheillaöflunum og
þekkir ekki sinn vitjunartíma.
Árin 1917—1918 eru tímamót
á tvennan hátt. Fram að þeim
tíma hafði þjarkiö við Dani
skipt þinginu i flokka. Áratug-
ina 1908—1918 voru þær deilur
mjög ófrjóar og oft deilt um
keisarans skegg. Almenningur
henti gaman að og nefndi
flokka og deiluefni skopnöfn-
um: „þversum“ og „langsum“,
„grút“ og „bræðing“. Með sam-
bandslögunum 1918 hófst sam-
staða meginhluta þjóðarinnar
um sjálfstæðismálið og afstöðu
til erlendra þjóða. Hins vegar
skiptust menn í nýja flokka um
innanlandsmál eftir hagsmuna
aðstöðu. Bændur um allt land
urðu me'ginstofn Framsóknar-
flokksins. Lifið og sálin i þeim
flokki voru annars vegar roskn-
ir menn, sem höfðu fengið fé-
lagsþjálfun i samvinnufélögun-
um, en hins vegar ungir menn,
sem höfðu skapað sér bjartsýni
við óeigingjarnt starf ung-
mennafélaganna. í kaupstöðun
um reis verkamannaflokkur, sem
að nokkru var risinn af sömu fé-
lagsrótum, þó þar gætti meira
erlendra áhrifa. En allt um það
fundu allir, að þessir flokkar áttu
samleið. Þeirra var að berjast
fyrir rétti og hagsmunum hinna
vinnandi manna, sem neyta
brauðsins í sveita síns andlitis.
Þriðji flokkurinn myndaðist
á fyrstu fullveldisárunum sem
eðlilegt mótvægi hinna tveggja.
Það var flokkur þeirra, sem ekki
unnu að beinni framleiðslu,
þeirra, er völdin höfðu haft og
bezta aðstöðu, sökum efna eða
atvinnuforráða. Þangað kom
einnig fjöldi manna, sem vegna
lundernis voru vanir að beygja
sig fyrir ráðamönnum.
Þessi flokkur nefndi sig rétti-
lega íhaldsflokk, vitandi það, að
í hverju þjóðfélagi er nauðsyn
mótvægis móti þeim, sem fram
sækja.
Fram yfir 1930 unnu flokkar
vinnandi stétta saman að marg-
víslegum réttarbótum og kjara-
bótum og drógu með eðlilegum
hætti hverja hönk úr höndum
íhaldsins. En eftir 1930 fara
flokkalínurnar að verða óhreinni,
mest vegna erlendra áhrifa. Tvö
stórveldi eru þá rísandi í álfunni
með miklum hraða. Æðistór hóp
ur úr verkamannaflokknum vill
ekki lengur una hægfara þróun
og horfir í austur til hinnar upp-
rennandi sólar kommúnismans,
og fær glýju í augun. Kommún-
istar mynda sérstakan flokk, og
verkamannaflokkurinn veikist af
þeim orsökum.
Nazisminn eflist í Þýzkalandi.
Ekki þarf lengi að fletta Morg-
unblaðinu frá þeim tíma til þess
að sjá hrifningu á Þýzkalandi.
íhaldsflokkurinn lærði á þeim ár
um áróðurstækni af nazistum,
sem þeir enn ekki hafa gleymt,
heldur þroskað og endurbætt.
KJORDÆMAMALIÐ
Höggormur Ihaldsins rétti Evu Alþýðuflokksins lostætt epli
Hið fyrsta merki þessarar tækni
var, að flokkurinn skipti um
nafn og tók að kalla sig Sjálf-
stæðisflokk, en hér munum við
nefna hann skírnarnafninu, en
ekki eigin uppnefni.
Áratuginn 1930—1940 veltur á
ýmsu um samstöðu flokkanna, og
þó standa vinnustéttaflokkar oft
saman um mikilsverð framfara-
mál. — Eftir 1940, og eftir tvenn
ar kjördæmabreytingar, þar sem
hlutfallskosningar hafa vaxandi
gengi, riðlast flokkarnir meir og
meir og örðugra verður að mynda
ábyrga ríkisstjórn með samstæð-
um þingmeirihluta. Stjórnir eru
myndaðar með samningamakki
án fastrar stefnu.
II.
Samstaða verkamanna og
bænda í síðustu kosningum voru
mikil gleðitíðindi mörgum þeim,
sem fyrir 40 árum höfðu staðið
að myndun vinstri flokkanna og
hinu gifturíka samstarfi þeirra
frá 1917—1931. Þeir eygðu þar
hækkandi gengi f r j álslyndrar
stjórnmálastefnu, er náð gæti
hreinum meirihluta og myndað
sterka stjórn, er stundir liðu.
Það var öllum ljóst, að for-
ingjar Alþýðuflokksins höfðu að
undanförnu verið kvikulir í rás-
inni, leitað til hægri eða vinstri
í leit að kjörfylgi. Sumir tóku
undir línudanslög kommúnista.
aðrir leituðu samfélags við íhald
ið. Þetta veikti flokkinn, hann
var „alltaf að tapa“. Nú hugðum
vér enn, að hinir skynsamari
menn þeirra hefðu séð villu þess
arar vegleysu — fundið hina
fornu leið, sem í upphafi var
mörkuð — samstöðu framleiðslu-
stéttanna.
Allt virtist ganga vel í tvö og
hálft ár. En nú i skammdeginu
kom aftur í ljós veilan á foringj-
um Alþýðuflokksins. Það sást, að
samvinna við Framsókn hafði
fyrst og fremst verið gerð til þess
að fá stoð í kosningunum. Efna-
hagsmálin voru höfð að yfirvarpi
samvinnusslita. Ný stjórn var síð
an mynduð með „nýja“ lausn
þessa dægurmáls. En lausnin var
raunar ekki önnur en að fella nið
ur þær kauphækkanir, er stjórn-
arandstaðan hafði knúið fram.
Hin raunverulega ástæða varð
öllum augljós: Höggormur íhalds
ins hafði rétt Evu Alþýðuflokks-
ins lostfagurt epli. Þetta epli var
kjördæmamálið.
III.
Umræður stúdenta um kjör-
dæmamálið vöktu mikla athygli.
Ræða Jóns Emils var óvenjulega
hreinskilin og undirgefnin undir
íhaldið fullkomin. Þar á að verða
félagsbú milli flokkanna upp á
líf og dauða. Þessi Emils skilur
lítið í vinnubrögðum og áróðurs-
tækni yfirflokksins. Flestir utan
fjölskyldunnar sjá, hvernig fara
muni. íhaldið ætlar sér hróður-
inn af öllu, sem vel mælist fyrir,
en láta litla bróður bera synd-
irnar og þjáninguna, unz hann
fær hægt andlát í faðmi þess.
Mesta athygli vakti þó ræða
Gísla Guðmundssonar.Ekki skulu
hér endurtekin hin ágætu rök
hans fyrir hinum sögulega rétti
héraðanna, sem á meira en þús-
und ára hefð, en á nú að ræna
frá þeim.
íslenzkt lýðræði er elzt hér í
álfu, þótt þjóðin sé yngst og
minnst. Frumhugsjón lýðræðis-
ins kemur fyrst fram í okkar
fornlögum, þar sem menn máttu
velja sér goða. Allt lýðræði hefir
síðan byggzt á því, að þeir, sem
áttu staðhætti og hagsmuni sam
eiginlega, veldu þann mann, sem
þeir treystu bezt til að fara með
sín málefni. Flokkskjör var ó-
þekkt. Þegar flokkar mynduðust
á Sturlungaöld og persónusam-
bönd rofnuðu milli bænda og
goða var grundvellinum undan
kippt og sjálfstæðið glataðist.
Lýðræði reis síðan í álfunni,
fyrst með Bretum, en síðan með
öðrum vestrænum þjóðum. Alls
staðar var það reist á rétti hér-
aða eða samstæðra hagsmuna-
hópa til þess að velja sér trúnað-
armenn. Brezkar þjóðir halda
ennþá austan hafs og vestan fast
við þessa fornu grundvallarreglu
lýðræðisins. Einmenningsval í
kjördæmum, byggðum á stað-
háttum, þar sem þeir, sem sam-
an búa velja sér trúnaðarmann.
Ennþá heyrast engar raddir um,
að þeirra lýðræði sé ófullkomið.
og eru þó kjördæmi geysilega
misjöfn að fólksfjölda. Hvergi
kemur þetta skýrara fram en í
Bandaríkjunum. Fámennustu
ríkin hafa jafnan rétt til öldung
adeildarinnar og hin fjölmenn-
ustu. Allt lýðræði þeirra byggist
á þessari grundvallarhugsjón, að
hagsmuna samstæður velji sér
trúnaðarmenn, Þar er kosið um
menn, en ekki flokka. Valdmestu
menn okkar daga, forsetar
Bandaríkjanna, eru að minnsta
leyti valdir eftir flokkssjónarmið
um, persónulegt traust þjóðar-
innar hefur þar miklu meira að
segja, þess vegna hafa í þá stöðu
valizt fleiri höfuðskörungar og
afburðamenn — maður eftir
mann — en hægt mun vera að
finna dæmi til i mannkynssög-
unni um nokkra stöðu á jafn-
löngum tíma.
Einmenningskjöri fylgja að
jafnaði aðeins tveir öflugir
flokkar eða flokkasamstæður, og
hinir sömu flokkar varanlegir
áratug eftir áratug. Innan þess-
ava flokka er venjulega mikið
lýðræði. Þetta skapar öruggt
stjórnarfar, ábyrgar og sterkar
ríkisstjórnir og ábyrga stjórnar-
andstöðu.
Öðruvísi hefur þessu verið far-
ið víða um Mið-Evrópu og álfuna
sunnanverða. Víða hafa smá-
flokkar barizt um völdin, þar
sem hlutfallskjörs- og höfðatölu
reglan hefir ríkt, og svo farið að
lokum, að ríkin hafa hafnað í
einræði. Einmenningskjörið er
hins vegar þrautreynt í hinum
elztu lýðræðislöndum, en hlut-
fallskjörið hefir grátlega oft
hafnað í einræði, og það meðal
gamalla hámenningarþjóða.
IV.
Ef til vill er stjórnarflokkunum
ekki ljóst hvílíka byltingu mundi
leiða af tillögum þeirra. Goðorð-
in fornu voru smáríki, þjóðveldið
sambandslýðveldi. Frá upphafi
höfðu hrepparnir mikið sjálf-
stæði, bæði stjórnarfarslega og
eigi síður í vitund fólksins. Sterk
bönd tengja saman sveitunga.
En hrepparnir innan hverrar
sýslu mynda eina fjölskyldu.
Þeir eru að lögum allir jafnrétt-
háir. Hver hreppur, hinn smæsti
sem hinn stærsti hefir jafnan
rétt, kýs einn mann i lýðræðis-
stjórn sýslunnar. Sterk bönd
tengja samhéraðsmenn. Ef ég
mæti ókenndum manni, t. d. í
höfuðborginni, og veit það eitt
um hann, að hann er Þingeying-
ur, rennur mér óðara blóðið til
Jón Sigurðsson, Yztafelli.
skyldunnar. Þessi ósýnilegu átt-
hagabönd eru mjög sterk. Ey-
firðingar, Skagfirðingar og Hún-
vetningar finna þau jafnvel sem
Árnesingar, Rangæingar og
Skaftfellingar. Átthagafélögin,
eru byggð á þessum böndum.
Mikið má það vera, ef foringjum I
átthagafélaganna er öllum ljúft I
að hjálpa til að afnema stjórn-
málalegt sjálfstæði innan síns
heimahéraðs. Kjördæmin fornu
eru einmitt byggð á þessum sam
hug innan hvers héraðs. Afnám
þeirra sker þessi sögulegu erfða
bönd og skipar óskyldu saman
eftir kaldri stærðfræði.
Bylting tillagnanna styrkir þá
öfugþróun, er eyðir byggðum og
eyðir áhrifum héraðanna, en
dregur fólkið og safnar valdinu
að suðvesturhorninu. Einmenn-
ingskjördæmi knýja menn til að
finna sér frambjóðendur og síð-
an þingmenn, sem þeir þekkja
persónulega og treysta. Stóru
kjördæmin með hlutfallskosning
um þverhöggva þetta mannlega
sjónarmið. Þar er heimtað. að
kosið sé aðeins um flokka. Val
frambjóðendanna verður ekki á
váldi kjósenda. Flokksstjórnirn-
ar í Reykjavík skipa listana. En
flokksstjórnir eru aðeins hópar
Reykvíkinga, sem deila um völd-
in. Kjósandinn fær aðeins að
ráða, hvern þessara fjarlægu
óþekktu mannhópa hann vill
styðja. Annars er það eigi ein-
vörðungu, að byltingartillögurn-
ar styrki vald Reykjavíkur yfir
dreifbýlinu. Sjónarmið sveitanna
getur orðið mjög fyrir borð borið
innan einstakra kjördæma. Tök-
um t. d. aðstöðu Akureyrar með
8000 íbúa og þorpanna allra við
Eyjafjörð gagnvart sveitunum í
kjördæminu, sem við þessi pláss
á að binda.
V.
Fólksflutningar að sunnanverð
um Faxaflóa hafa verið miklir,
vegna þess að ríki og einkafyrir-
tæki hafa haft þar mesta fjár-
festingu, — þjóðin hefir öll við-
urkennt, að viðhalda þyrfti bet-
ur jafnvægi í byggð landsins. —
Engir hafa um þetta meira talað
en íhaldsleiðtogarnir, rétt eins og
þeir hræðist ofurmagn eigin
þunga þar á suðvesturhorninu,
sem mun sporðreisa hólmann.
En nú koma þeir með tillögur,
sem yrði áhrifameira en allt ann
að til þess að auka misvægið.
Þingmannafjölgun tillagnanna
lendir öll á suðvesturhorni. Eng-
inn mundi hafa á móti fjölgun
einmenningskjördæma á Reykja
nesskaga. Er víðar hallast á.
Eg vil taka eitt dæmi. Ibúatala
kjördæmisins Suður-Þingeyjar-
sýsla var 4170 árið 1951. Sama ár
var íbúatala 5 tvímenningskjör-
dæma sem hér segir: N-Múl 2492,
S-Múl. 5584, Rangárvallas. 3088,
Skagafjörður 3846, Eyjafjarðars.
4699. Þrjú af þessum tvímennings
kjördæmum hafa færri íbúa en
S-Þing., tvö litlu fleiri. Mér vitan
lega hefir þó aldrei komið krafa
um að þetta „misrétti" væri leið-
rétt þannig, að Suður-Þingeyjar-
sýsla fengi tvo þingmenn. Öðru
máli gegnir um hina geysilegu
þingmannafjölgun Reykjavíkur,
samkv. tillögunum. Þar um ætti
að verða sterk andstaða.
Það er viðurkennt almennt í
lýðræðislöndum, að borgir hafa
betri aðstöðu til þess að ráða
gangi mála en dreifbýlið. Þetta
er víða jafnað, svo sem í Noregi
og Bretlandi, með því að fleiri at
kvæði koma á þingmann í borg-
um. Þá hafa höfuðborgir alveg
sérstaka aðstöðu til forræðis. —
Bandaríkin, sterkasta lýðræðis-
ríki veraldar, þar sem almenn
ingur leggur alveg sérstaka á-
herzlu á að ekki séu brotnar lýð-
ræðisreglur, tekur þarna til rót-
tækraráðstafana. Höfuðborgar-
búar fá ekki að kjósa neinn þing
mann.
Þessi aukna þingmannatala í
Reykjavik og öllu suðvesturhorni
landsins eykur mjög vald þess
landshluta, en dregur jafnmikið
úr áhrifavaldi annarra.
En þó munar meira um valda-
aukningu Reykvíkinga á annan
hátt. Eftir byltingartillögunum
yrði alls staðar hlutfallskjör.
Kjósendur kysu hvergi um menn,
eins og hið forna lýðræði gerir
ráð fyrir, heldur alls staðar um
flokka. Á þessu er reginmunur.
Þetta er róttækasta byltingin. En
af þessu leiðir alveg rökrétt, að
flokkssstjórnirnar ráða „lista-
mennina“ og raða þeim niður. Á
þenna hátt afsalar dreifbýliö
réttindum sínum með hinum
nýju tillögum.
VI.
Þegar Ólafur konungur Har-
aldsson leitaði yfirráða á íslandi,
kvaðst Einar þveræingur vel
mega trú.a því, að sá konungur
væri góðviljaður íslendingum.
Hann minnti á, að þeir afsöluðu
eigi aðeins eigin rétti, heldur og
niðjanna, alinna og óborinna. og
væru konungar misjafnir, og
gætu þeir komið, sem verri væru:
Ólafi.
Þessi orð mega aldrei gleymast
neinum íslendingi. Ef dreifbýlið
afhendir nú rétt sinn, þá kemur
það einnig niður á niðjunum,
öldnum og óbornum. Og á einn
hátt erum við verr settir en
Einar. Hann gat trúað því, að
Ólaur konunugur væri góðviljað-
ur íslendingum. Við getum hins.
vegar ekki trúað því, að Ihalds-
flokkurinn, sem að tillögunum
stendur, sé góðviljaður fram-
kvæmdum, sem skapa lífsmögu-
leika í dreifbýlinu. Við höfum
meira að segja orð þeirra fyrir
hinu gagnstæða. Það á að verða
eitt af bjargráðum þeirra að
draga úr fjárfestingarfram-
kvæmdum út um land. — Og
stjórnin ætlar að halda fast við
þessa stefnu. Fyrir fáum dögum
heyrðist mér einnig hljóma í út-
varpinu viðvörun frá ríkisstjórn-
inni til bæjarstjórna um það, að
varast fjárfestingar. Auðvitað
eru ýmis ummæli, sem sýna
andúð á dreifbýlinu, sögð í
„ógáti“ af þeim, sem ekki kunna