Bergmálið - 15.05.1899, Blaðsíða 2

46
BERGMÁLIÐ, MÁNUDAGINX 15. MAÍ 1899.
áBcraituittfc*
GEFID UT AD GIMLI, MANITOBA
S’XSISXT'X.^ID I iF’EeiElT'X'SINÆIET-Cr
,, STT -tt. 'V-A.-.
Rítstjóri (Editor): G. M. Tiiompson.
Business Manager : G. Thorsteinsson.
( 1 ár .. $ 1,00
BERGMALIÐ kostar: J 0 mán. ... $0,50
(Smán. $0,25
Borgist fyrirfram.
AUGLÝSINGAR: Smá anglýsingar
í eitt skifti 25 cents fyrir 1 þuml. dálks-
lengdar, 50 cents um mánuðinn A
stærri auglýsingar, eða auglýsingar um
lengri tíma, afsiáttnr eftir samningi.
Viðvíkjandi pöntun, afgreiðsln og
Oorgun á blaðinn, snúi menn sér til
G. Tiiohsteinssonah, Gimli.
Utanáskrift til ritstjórans er:
Kditor Bergmdlið,
P. O. Box 38,
Giinli, Man.
Um líkamsbyg’g’iní?
naut *ripa.
(Eftir Ara Gaðmundsson. búfrœðing).
------o------
Eigi maður að velja fallegan, liraust-
an og velbygðan nautgrip, hvert held-
ur það er mjólkurkýr, naut eður viunu-
uxi, verður maður að veita líkams-
b3rggingu dýrsins Qákvæma eftirtekt,
ogjafnfranit þekkja þau einkenni, er
reynslan tefir sýnt að værn áreiðanleg
merki þess, að gripurinn sé hraustur
og vel bygður. Maður ætti því að
veita nákvæma eflirtekt, öllum jiört-
um líkamans, svo sem : Brjóstholinu,
búknum, hryggnum, fótunum, háls-
inum og höfðinu.
1. Brjóstholið.
Það er sá partur iíkamans, seni
inniheldur lungun og lijartað, andar-
dráttar- og blóð-verkfærin. Brjóst-
liolið er bygt að ofan af hryggnum,
framan og neðau af brjóstbeininu
(bringunni), tii hliðanna af rifbeinnn-
um, og aftan, af hinni niiklu vöðva-
mynduðu himnu, sem kölluð er þynd.
Þar oð ninður, eftir stæið og lögun
brjósthol-ins, getiir gert sér hugmyud
urn hraustleik og ásigkornulag andar-
dráttar-verkfæranna, er það gefinn
hlutur, að því stærra og betur bygt,
sem brjósíholið er, því betra rúni
gefur það andaidráttar-vorkfærunuin
til að vinna sitt ætlunarvcrk, og uud-
ir því er kominn hrf.ustleiki dýrsins
i>g uminyudun hlóðsins, það er því
ákaflegn áiíðaudi, að veita byggingu
brjóstholsins nákvæma eftirtekt.
llúnnnál brjóstholsins er reiknað
eftir breidd þess, lengd og dýpt.
Yel hygt brjósthol á að vera breitt
frá einni hlið til annarar, djúpt frá
hryggnum niður að brjóstbeininu
(bringunui), og að því skapi hæfilega
langt frá bijóstbeininu aftur að þ.ynd-
inni.
Þvennál brjóstholsins sézt af meir
oða niinni boga-myndun á rifbeinun-
um. Þau ættu helzt að ganga rétt
út frá hryggnum, beygjast svo niður
í jafnan kúlumyndaðan boga, þar til
þnu komasaman við bringuna. Þegar
rifiu mynda flat-an bogn, segiv maður,
að brjóstbolið sé flatrifjað og að þver-
mál þuss verði þar afleiðandi lítið,
svoleiðis lagað brjósthol gefur lítið
ním fyrir útþenslu lungnanna við and-
ardráttinn, og af því leiðir hiudrun á
efnabreytingn, af þannig löguðu
bvjóstholi má einnig ráða, að dýrið
hefir ekki hraust lungu, og er þar
afleiðandi móttækilegt fyrir lungna-
sjúkdóma. Þess utan er brjóstholið
eitt af þeim pörtuin líkanians, sein
áreiðanlega gengur í ættir, hvað bygg-
ingu og stærð sucrtir.
Oftogtíðum eru jafuvel góðar mjólk-
nrkýr með flötum rifjum, og þó mað-
ur vilji halda slíkar kýr, sökum nijólk-
urhæðai' þeirra, ætti maður holzt ekkí
að ala kálfa undan þeirn.
Eremsti partur af rifbeinum brjóst-
holsius er huliun af bógunmn. Mað-
ur getur því ekki séð sjálf rifbein-
in, og þess vegna ekki heldur dæmt
um bogamyndun þeirriv á þeirn stað;
maður veiðui' því að dæma um breidd
brjóstholsins, eftir breidd bringunnar
og plássins á milli fiamfótanna, því
ef bringau er mjó og stutt bil á milli
framfótanna, getur rnaðiu' gengið út
fiá því sem vísu, að rifin undir bóg-
iinuni eru ekki bogamynduð, og þcss
vegna veita brjósthohnu minna þver-
mál; en hér vorður maður að vara sig
á hinni fölsku löguu franifótanna,sem
oft kennir fyrir á gönilum mjólkur-
kúm, að bógarnir ganga út frá síð-
unum, og verður þar af leiðandi meira
bil á inilli framfótanna, og kemur
það af vöðva veiklun.
Dýpt brjóstholsins er reiknuð lá-
rét-l frá hryggnum niður að bringuntri
fyriraftan framfœturnir. Mnður seg-
ir, nð bi-jóstholið sé djúpt, þegar hið
lárétta mál þess, ei' svipað og hæð
framfótanna frá jörðu upp að bóglið.
Erá dýpt brjóstholsins má maður dr.iga
frá lniofylluna á milli framfótanna,
því liún veitir brjóstholinu meiri dýpt,
en það nð íéttu lagi hefir.
Eins og það er æskhegt að brjóst-
holið sé vítt, eins er það ekki síður
æskilegt að það sé djúpt, ekki sízt á
slátui'gripum, því bæði er slíkt
vottur um rúmgóðan andardrátt og
þar að auki‘ er það áreiðanlegt fitu
oírikenni.
Lengd brjóstholsins er reiknuð eftir
lengd liryggsius og lengd bringunn-
ar, og eins hvað rifin beygjast mikið
aftur,eftir að þau koma út frá hryggn-
um, en mjög langur hryg'gnr er ekki
ákjósaulegur.
2. Búlcurinn.
Búkur kallast sá partur líkamans,
sem inniheldur meltingarfærin. Helzt
ætti liann að vera jafn sívalur en
ekki niðnr hangaudi,ekki heldur sain-
an þrengdur. Niður hangandi og
síðan búk sér maður oft á gömlum
mjólkurkúm, sem hafa átt marga kálfa,
og- getur það verið, án þess það nierki
nokkuð annað en . elli. Eu eigi það
sér stað á ungum gripum, or það
merki um veilc meltingarfæri og slæma
matarlist. Samanþrengdurbúkur þýð-
ii', að skepnan hefir liðið af langvar-
andi ajúkdómi og jafnvel hungvi.
3. Hrijggurinn.
Ilann skiftisí í 3 parta. Framhrygg-
(makka), miðhrygg (spjaldhrygg),
afturhrygg (lond). Langur framhrygg-
ur og niiðhryggur, er vottur um langt
brjósthol, þótt þessii' partar hryggsins
sé nokkuð langir, ef þeir eru breiðir,
vöðvamiklii' og beinir, slcaðar þið alls
ekki. En þar á móti ætti iendin að
vera stutt og breið. Söðulbakaðui
hryggur er merki þess, að skepnan
hefir veikt liöa samhand. Ef hrygg-
urinn er kengboginn, er þið merki
[tingnasjúkdóms. Einnig getur það
orsakast af langvarandi sulti og van-
hirðingu.
Ef hryg'gurinn er mjór og skarpur,
nefnilega fram- og mið-hryggurinn, er
það oftast nær í sambandi við liöt rif-
bein, eins og á hinn veginn að breiðu.t
hryggur er í sambandi við bogamj'nd-
uð rifbein.
4. Fœturnar.
Eæturnar ættu að vera breiðir og
ki'íiftalegir og fríir við knésveppa.
Klaufirnar séu vel hig'aðar o<' lausar
við alt það, sem hiudn.ð geti breif-
iugu skepnu'nnar.
5. Hófnðið.
Þið oítti að vera lítið og laglegt
nieð laglegan nasahrygg, broitt og
flatt enni, stór og niild augu, smá-
gor eyru og gljáandi liorn. Gróf,
þykk og rúgin horn evu vot,tur uin,
að skepnan hefir gróft háralag. Höt-
uðsamsetningin við hálsinn ætii að
vera létt og liðuð.
6. Hálsinn.
Á mjólkurkúm ætti húlsinn að vera
fínt bygður, það er með þunnan háls-
kamb. Stuttur, þykkur og breiður
hálskambur myndar hinn svo kallaða
uxa háls, og veitir kúrn uxalegt út-
lit, og getur maður gengið út frú því
sem vísuj-að slíkar kýr eru ekki góðar
mjólkui'kýr.
Mjóli'ur-evnkemii.
Einkenni þau, sem reynslan hefir
sýnt að væru óræk mjólkur-einkenni,
eru eftirfylgjandi:
1. Júgrið.
Júgrið er sá partur, sem ir.jólkin
myndast í. Þ.ið ætti að vera breilt,
sítt og langt. Júgur, sem er lítið á
alla vegu, er okki ákjósanlegt; mjótt
júgiir getur veitt niilda mjólk, ef þvð
er langt og sítt, þar á móti er stutt
júgui' raerki þess, að kýrin er mjólk-
urlá. Júgn'ð ætti að liggja langt
fram á búkinn oe' lang-t aftur. Þe<>'-
ar tnaður.rtíéndur við lilið kýrinnar,
ætti nlaður að gela séð freinri liáif-
párt júgursins fyrir framan Íæriu.
Júgrið ætti að veva jafu sívalt niður,
en ekki niðurmjótt.; sé þ.ið niðurmjótt,
er það merki þess að mjólkur-hol-
urnar í júgrinu eiu litlar og þröngar,
sem eiunig sest á. þv-í, að spenarnir
lig'gja þétt saman á niðurmjóu júgri.
Þegai' júgrið er fullt af mjólk, á
það að vera jafnt útþanið og mjúkt
eins og útþaniu blaðra að finua, og
eftir að liafa verið fullkomlega mjólk-
að, á það »ð vera saraanfallið, tómt
og laust að finna, of þið or hart o>>'
óeftirgefaulegt, ht-fir kýrjn hið svo
kallaða kjötjúgur, sem mjólkurkyrtl-
arnir eru uppharðir, en sem er glögt
merki þoss, að mjólkurholurnar í júgr-
inu eru smáar og þiöngar. Þetta vorð-
ur maðiu' að aðgæta nákvæmlegá,
því kjötjúgur geta veitt gott útlit
hvað stæið og lögun snertir. Maður
roá þess vegna ekki vaUrækja að þreifa
vel á júgrinu með hendinni.
Húð júgursins ætti að vera smá-
ger og mjúk og lítið eitt va-xin með
smáum, mjúkum hárum. Sé húðin
svo þuun, að maðnr geti séð æðunot-
ið í gegaum hann, er það mjög æski-
legt. Sé júgrið sett moð gulum, feit-
um værum, ».r það ln'ð bezta einkenni
inn titnmikia mjúlk.
Spemunir ættu <að standa lnngt.hvor
frá öðnmi, því það er merki um stói-
ar mjólkui'holur í júgriuu. Þeir
ættu að vera mjúkir og lausir að