Nýja öldin - 30.10.1897, Page 2

22
NYJA ÖLDIN
kemr út hvem Laugardae:
(og oft endrarnær, alls 72 tölbl. um árið).
Kostar innanlands 3 kr. 50 au. árg, — 90 au.
ársfjórð. (3 mán.). — Erlendis 4 kr. 50 au. —
5 sh. — $1.25 — árgangrinn.
Ábyrgðarmaðr:
J ó n Ó 1 af s s o n ,
(Glasgow-húsi, 2. lofti, norðrenda).
Aðal-umboðsmaðr blaðsins, Sigurðr Krist-
jánsson bóksali, annast sölu og útsending. —
Afgreiðslustofa uppi yfir Landsbankanum.
Prentuð hjá Einari Benediktssyni.
Pólitískt umburðarlyndi,
Umburðarlyndi er hér á landi ó-
lastanlegt nú orðið í trúarefnum. En
í stjórnmálaskoðunum eru menn stæk-
ir enn, svo raun er til að vita. Þeir sem
eigi eru samdóma „Dagskrá" eða
„Þjóðóifi", eru af „Skráar“-gat-istum
kallaðir »flón«, „landráðamcnn" og
öðrum líkum nöfnum. Þeim, sem ó-
samdóma eru inu virðulega Valtýs-
málgagni hér í bænum, er brugðið
um „skoplegan hringlandahátt“,barna-
skap, gefið í skyn að þeir sé leigu-
þjónar annara; þeim borið á brýn,
að þeir hafi sagt það, sem þeim hefir
aldrei í hug eða hjarta komið, og ann-
að því um líkt. Ekki er þó enn ráð-
ið til að tjarga þá og fiðra, eins og gefið
er undir fót að gera ætti við ónefnd-
an Keflvíking.
Alt þetta er vottr um þroskaleysi
blaða vorra, og stundum gæti enda
verið freisting til, að álíta slíkt vott
um vonda samvizku.
Það ætti annars að geta verið
all-skiljanlegt, að góðir menn og ó-
heimskir geti litið ýmislega á mál.
Menn, sem allir vilja landi sínu vel,
geta vel haft svo gagnstæðar skoð-
anir, að hver þeirra telji hins skoðun
skaðlega. En af því leiðir engan rétt
fyrir menn til að atyrða hver annan.
Er það gerlegt?
„Ef ég vissi, að auðið væri að fá
miðlunarstefnunni frá 1889 framgengt
nú, þá skyldi ég glaðr vera með og
fylgja henni", sagði einn valtýskr
vinr vor við oss.
Sá maðr, sem hann og „Isa£“
trúa nú mest á sem stendr, hefir full-
yrt við oss, að sá, sem mestu ræðr í
því efni, hafi ekki neitt annað á móti
þeirri stefnu en kostnaðinn. — Sé svo,
þá ætti að veraauðgert að eyðapeirri
viðbáru.
‘ Hafi því heimildarmaðr vor að
þessum ummælum sagt oss satt og
rétt frá, þá er ekkert Ijón á veginum.
En þó hann hefði eigi sagt oss
rétt frá — en það kemr oss ekki til
hugar að ætla honum —, þá hlýtrþó
hlutarins eðli að sýna oss, að stjórnin
getr enga sanngjarna ástæðu fært
fram á móti fyrirkomulagi því, sem
1889 var farið fram á.
Dæmi Bretaveldis sýnir Ijóslega,
að slíkt fyrirkomulag er svo fjarri
því að vera háskalegt alríkisheildinni,
að það treystir einmitt trygðaböndin
milli ríkishlutanna, án þsss að inn-
lima smærri hlutann í aðalríkið.
Tillaga eða frumvarp um fyrir-
komulagið, sem miðlunarmenn 1889
fóru fram á, hefir aldrei legið fyrir
stjórninni, aldrei til hennar kasta kom-
ið. Hún hefir aldrei neitað því né
fært neinar ástæður gegn því eða tal-
ið það óaðgengilegt.
Það er vitanlegt, að meginþorri
ins svo nefnda Valtýsliðs mundi feg-
insamlega taka því fyrirkomulagi, ef
þeir væru vissir um, að það væri kostr
á að fá því framgengt.
En það er líka eins víst, að mik-
ill hluti þeirra, sem andvígir vóru
Valtýs-frumvarpinu, eru einmitt fylgis-
menn stefnunnar frá 1889.
Andstæðan þeirri stefnu vita menn
standa hr. Benedikt Sveinsson, en hvort
hann hafi nokkurn fylgismann á þingi
við sína skoðun, eða ekki, það veit
enginn með fullri vissu. Menn telja
líklegt, að hann kynni að hafa einn
eða tvo.
Aðalmótspyrnan móti stefnunni frá
1889 kemr nú, þótt merkilegt sé, frá
mönnum, sem reyndar fylgja henni 1
hjarta sínu og hafa margir hverjir verið
berir og brýnir formælendr hennar, en
eru nú hjartveikir við, að hún sé ótíma-
bær, af því að hún muni spilla fyrir
Valtýs-pólitíkinni, sem er nú reyndar
úr sögunni að sinni og hlyti, ef hún
kæmist á, að spilla pví um ófyrirsjá-
anlegan tíma, að vér fengjum inn-
lenda sjálfstjórn med pingrœði.
Hugrinn reikar víða.
Rikrl I.angar þig ekki til að
verða ríkr ? Skyldi oss ekki öll langa
til þess, bæði konur og karla?
Eðlilega.
En hvað er að vera ríkr?
Til forna þýddi nú orðið ríkr alt
annað en nú. Þá þýddi það: voldugr.
Nú þýðir það oftast nær i daglegu
máli: avðugr. Guðmundr inn ríki var
svo kallaðr fyrir það, að hann mátti
sín mikils, en ekki fyrir auðs sakir.
In forna merking (ríkr = voldugr)
lifir enn í ýmsnrn tálsháttum hjá oss,
t. d. „héraðsríkr", „of-ríki“; og orðið
ríki (t. d. konungs-ríki) táknar vald-
svið.
En sleppum nú þessu og tökum
orðið í vanalegri nútíðar-merking.
Hvað er þá ríkidæmi?
Það er mjög mismunandi á ýms-
um stöðum og ýmsum timum, og með-
al ýmsra manna er við ólík kjör lifa.
Ég heyrði sagt um mann, sem ég
þekki og spurði eftir í sumar, hvernig
honum liði, að hann „væri að verða
ríkr í sumar". . „Stendr hann til að
erfa auð í surnar?" spurði ég, því að
ég þekti ekki dæmi til þess, að menn
á voru landi íslandi gætu orðið ríkir
á einu sumri, nema við arf eða gjöf.
Það tekr lengri tíma en eitt surnar að
verða ríkr hér með atorku, iðni eða
hyggindum.
»Nei«, var mér svarað«, ekki veit
ég til þess; en hann kaupir í samlög-
um við annan mann fisk afbotnverp-
ingum, bátsfarminn fyrir whisky-flösku,
og þeir tveir eiga nú sín 50 skippund-
in hvor af v.erkuðum saltfiski keypt-
um á þennan hátt«.
Þeta var þá kallaðr rikdómr, að
eiga 50 skippund af verkuðum salt-
fiski. Og svona er það; alt er miðað
við hlutföllin, sem næst liggja.
Vinnumaðr, sem á t. d. 500 kr.
í peningum í sparisjóði, eða 5 hundr-
aða kot, væri hér á landi víðast kall-
aðr ríkr. Bóndi, sem hefir talsverða
ómegð, getr vel átt jafnmikið í búi
sínu og þó verið kallaðr ekki ríkr.
Kaupmenn þurfa að eiga miklu
meiri skuldlausa eign hér, til að vera
kallaðir ríkir.
En auðkýfingrinn í New York,
sem á 100 miljónir dollara (375000-
000 króna) álítr manninn, sem á ekki
nema einn tvöhundraðasta hlut móti
honum, einar skitnar 5°° þúsundir
dollara, fátækan, og þó eru 500,000
doll. = 1 875 000 kr.
Svona er það misjafnt, hvað menn
eiga við, þegar menn segja »ríkr«.
Henry George segir um þetta
meðal annarsr): Þegar fólk í daglegu
tali segir, cins og oft er gert, að vér
getum ekki allir verið ríkir, eða að
fátæka munum vér jafnan meðal vor
hafa, þá er auðsætt að orðin eru ekki
höfð þar 1 þessari venjulegu tiltölu-
þýðing eða hlutfalls-merking, heldr eru
þá þeir ríkir kallaðir, sem eiga nóg-
an auð, eða meira en nógan, til að
fullnægja öllum sanngjörnum þörfum
sínum, en hinir fátækir, sem ekki eiga
nægileg efni til þessa.
Þetta segir nú Henry George. En
hann segir meira.
Hann er alveg ósamdóma þeim
sem segja, að vér getum ekki allir orðið
ríkir — í þessum skilningi, — getum
ekki allir haft nóg til að fullnægja öll-
um sanngjörnum þörfum. Hann er
ósamdóma þvt, að það liggi í hlutar-
ins eðli, að vér hljótum jafnan að hafa
fátæka meðal vor. Jörðin hefir, að
hans áliti, nægan auð í skauti sínu, til
þess að hvers ínanns starf geti veitt
honum fullnægju allra þarfa sinna, ef
öfugt félags-skipulag bægir honum ekki
irá að neyta krafta sinna.
Þetta virðist líkt staðlausum draumi.
En ef einhver hefði sagt mönnum fyr-
ir 50 árum, að það mætti sauma með
eimafli; eða að fara mætti yfir Atlants-
haf þvert á 5—6 dögum; eða að maðr
í Lundúnaborg gæti um hádegi sent
orðsending til manns í New York, og
að hún gæti komið viðtakanda i hendr
sama dag fjórum stundum fyrir há-
degi — þá hefði slíkt þótt staðleysu-
draumórar.
Hefir þú aldrei séð nokkrum bit-
um og hnúturn kastað fyrir hóp 'hungr-
aðrarakka? Þeir sterkari bita hina frá
og rífa í sig það sem þeir vilja. Þeir
1) Social Problcms, VIII. kap.