Tíminn - 28.02.1931, Blaðsíða 1

Tíminn - 28.02.1931, Blaðsíða 1
©jaíírferi o§ afgmoslumaour Cítnans et Hannpeig þorsteinsoóttir, Sœfjargötu 6 a. Seyfjarnf. ^fgrcibsía "ímans er i €cefjar$ötu 6 a. (Dpin oaglega fl. 9—6 Simi 2353 XV. árg. Reykjavík, 28. febrúar 1931. Ihalds-víxlarnir falla 1. Tíminn, sem er að líða, er fjár- hagslega erfiður fyrir íslenzku þjóðina. Atvinnuvegirnir berjast í bökkum og hjá því verður ekki komizt, að tekjur ríkissjóðsins rýrni til mikils muna, því að af- koma rikissjóðsins fer eftir af- komu atvinnuveganna. Afleiðing- ar fjárhagsörðugleikanna hljóta að verða þær, að atvinnuvegirnir draga saman seglin. Eftirspurn eftir vinnu minnkar og hefir kauplækkun í för með sér. Stjórn og þing verða að draga úr opin- berum framkvæmdum, unz betur lætur í ári. Orsakir fjárhags og viðskipta- kreppunnar koma að sumu leyti utan að, en að sumu Jeyti er þeirra að leita í landinu sjálfu. Verðfall á íslenzkum afurðum stafar af sveiflum á heimsmarkaðinum og við þær getur íslenzka þjóðin ekki ráðið. önnur ástæða kreppunnar eru hinir háu vextir af f é því, sem bankarnir veita fcil atvinnurekst- urs. Eina orsök enn verður að nefna: Afborganir og vextir sem ríkið (og þar með þjóðin) verður að greiða af peningum, sem ekki gefa henni ifcekjur í aðra hönd. Loks má nefna hina óhóflegu dýr- tíð í Reykjavík, sem hefir meiri og minni áhrif í þá átt að rugla viðskiptalífið í landinu yfirleitt, en dýrtíðina í Reykjavík ber einkum að rekja til síhækkanda lóðaverðs samfara óeðlilegum gróða einstakra manna í höfuð- staðnum. Verðfallið, sem er okkur Islend- ingum óviðráðanlegt, þýðir ekki að gjöra hér að umtalsefni. En hinar þrjár orsakirnar, sem nefndar hafa verið, og er að finna í landinu sjálfu, gefa tilefni til alvarlegrar íhugunar. Háu bankavextirnir, dýrtíðin í Reykjavík og mikill hluti ríkia- skuldanna eru afleiðingar af óheppilegri fjármálastjórn fyrri tima. Islenzka þjóðin var svo rauna* lega ógæfusöm, að á sama tíma, sem hún hlaut fullveldi sitt, og viðurkenningu sem sjálfstætt ríki, réði skammsýnn og síngjarn íhaldsflokkur lögum og lofum á Alþingi. Þessi flokkur virti sjálf- stæðið að vettugi og lét sig þá auðvitað htlu máli skipta að tryggja framtíð þess. Rétt um sama leyti og fullveldið fékkst, skolaði styrjaldarrótið hér á land meiri verðmætum en þjóðin hafði áður augum litið. En braskararn- ir í Reykjavík létu greipar sópa um þessi verðmæti eins og strandræningjar á næturþeli. Með aðstoð löggjafarvaldsinsí þar sem íhaldið var í meirahluta, náðu þeir yfirráðum yfir bönkunum. — Fjármálaráðherrar íhaldsins hlífðu stríðsgróðanum við skatta- álögum. En braskararnir, innlend- ir og erlendir, kostuðu útgáfu Morgunblaðsins, og lögðu til pen- ingana í kosningasjóð íhaldsins. Sjálfum sér byggðu þeir veglegar halhr og héldu stórveizlur að sið erlendra aðalsmanna. Einn meira- háttar íhaldsmaður í Reykjavík kom sér þá upp „stássstofu", sem að víðáttu og lofthæð minnir á meiraháttar riddarasal á kross- 13. blað. ferðatímunum. Kaupsýslumaður á Austfjörðum hafði þann sið að bjóða meirahluta farþega af strandferðaskipunum til vöifagn- aðar, og var sú „gestrisni" róm- uð um land allt, sem vonlegt var. En einn góðan veðurdag vakn- aði þjóðin við vondan draum. Braskararnir höfðu eytt bæði bankalánunum og stríðsgróðanum. Fjármálaálit landsins hafði beðið varanlegan hnekki út á við og hið unga sjálfstæði var í hættu. Gengi íslenzku krónunnar var fallið og Magnús Guðmundsson var búinn að veðsetja meirahlut- ann af tekjum ríkisins í 30 ár. Eyðsluskuldir ríkissjóðs, sem braskararnir hefðu átt að borga af stríðsgróðanum, voru komnar upp í I8V2 miljón króna. Þetta var í árslok 1921. En í- haldið, sem svona hafði farið að xáði sínu, var þó í mörg ár enn sterkara en hið unga íslenzka sjálfstæði. I sex ár enn hafði það meirahlutaaðstöðu í löggjafar- þinginu, yfirráðin í bönkunum, og einnig í ríkissjóðnum, svo að segja óslitið allan þann tíma. n. Niú er íhaldið komið í minna- hluta í landinu. Braskararnir eða bræður þeirra ráða ekki lengur yfir bönkum landsins eða ríkis- sjóðnum. En afleiðingarnar af fjármálastjórn íhaldsmannanna eru nú sem óðast að skella yfir þjóðina. íhalds-víxlarnir eru að falla. Samkvæmt opinberri skýrslu fjármálaráðherrans fyrir fáum dögum, nema töp bankanna tveggja, Landsbankans og þrota- bús íslandsbanka, alls þrjátíu og þrem miljónum króna. íhaklsmennirnir sem stjórnuðu landinu í 10 ár, eru búnir að eyða þessum peningum og geta ekki borgað þá. Sumt af pening- unum hefir farið í óheppilegt verzlunarbrazk gróðahneigðra en fákunnandi manna, sumt hefir farið í persónulega óhófseyðslu, sumt í blaðaútgáfu og kosninga- starfsemi ihaldsflokksins, sem á- byrgðina bar á ráðstöfun pen- inganna. Þessi stóri víxill, þrjátíu og þrjár miljónir króna, er falUnn, og það er íslenzka þjóðin, sem verður að borga. Þessi stóri, fallni víxill íhalds- ins, er þyngsta fjárhagsbyrðin, sem fallið hefir á íslenzku þjóð- ina fram á þennan dag. Hann samsvarar árskaupi 1000 reykvíkskra verkamanna í 10 ár. Hann samsvarar andvirði allra útfluttra landbúnaðarafurða af íslandi í 5—6 ár. Þjóðin stendur á tvennan hátt straum af hinum geisilegu töp- um bankanna: Með háum banka- vöxtum og beinum framlögum úr rlkissjóði. Á meðan verið er að vinna upp bankatöpin, er óhjá- kvæmilegt, að vextirnir séu háir. Viðvíkjanda landbúnaðinum, sem er að breyta um framleiðslu- aðferðir og með engu móti þolir háu vextina, verður að gjöra sér- stakar ráðstafanir, eins og þær, sem Framsóknarflokkurinn hefir gjört með stofnun búnaðarveð- deildar og Byggingar- og land- námssjóðs. En háu vextirnir einir nægja enganveginn til að greiða þennan stóra víxil íhaldsins.Sjálfur ríkis- sjóðurinn kom til aðstoðar með ensku lántökunni 1921, þegar 6,2* milj. voru lagðar í Islands- banka og 1,9 milj. í Landsbank- ann. 1 fyrstu áttu þessi fram- lög að heita lán til bahkanna, þó að fyrirfram væri vitað, að slíkt kom ekki til mála viðkomanda Is- landsbanka. Er bankinn varð gjaldþrota í ársbyrjun 1930 og ríkið varð að leggja fram 4J/a milj. til tjtvegsbankans sem með- gjöf með dánarbúinu, sannaðist sú spá. Almenning í landinu rekur kannske minni til þess, að á þing- inu 1927, rétt í'yrir kosningarnar, var íhaldsstjórnin búin að útvega sér þingheimild til 9 miljóna lán- töku í Ameríku, og það var vitan- legt, að "þessir peningar áttu að fara í Islandsbanka. Úrslit kosninganna komu í veg fyrir, að það áform yrði fram- kvæmt. Fall íhaldsstjórnarinnar bar svo bráðan að, að henni vannst ekki tími til að taka nema eina miljón, en sú miljón stóð inni í íslandsbanka, þegar hann gafst upp í fyrra. Framsóknarflokkurinn hefir reynt að efla fjárhagslegt sjálf- stæði þjóðarinnar á tvennan hátt: Með því að koma nýrri, skipun á bankamálin og með því að bæta framleiðslumöguleika í landinu og skapa skilyrði til að auka með breyttu uppeldi og lífsskilyrðum viðnámsþrótt þjóðarinnar. íhalds- víxillinn varð ekki greiddur nema með breyttum möguleikum til framleiðslu. Þessvegna verður nú stórum hluta af nýja láninu varið til þess að rækta landið og byggja upp hin dreifðu sveitabýli, til að auka samgöngurnar við strendur landsins, til að bjarga síldarút- veginum úr klóm útlendra fjár- plógsmanna. Og hinum mikla tekjuafgangi síðustu ára hefir verið varið í sama skyni, til að styrkja bændur til túnauka, til mjólkurbúa, vega, brúa, síma og hafnargerða. Allt þetta á að létta landsfólkinu baráttunna við verð- fallið og íhaldsvíxlana. Þrjár miljónir af nýja láninu fara til Landsbankans. Áður (1913) hafði bankinn fengið 1,7 milj. stofnfé frá ríkinu. Það fé fór í braskarana. Alls hefir ríkis- sjóðurinn lagt fram 9,2 milj. til bankanna tveggja, Landsbankans og Útvegsbankans. Það er hluti hins opinbera af íhaldsvíxlinum, sem greiða varð að fullu, um leið og réttindi hins erlenda hluta- banka voru afhent þjóðbankan- um. Af því, sem ritað er hér að framan má sjá að orsök núver- andi kreppu hér á landi er tví- þætt. Annarsvegar er verðfallið, óviðráðanleg afleiðing heims- aflanna. Hinsvegar eru afleiðing- arnar af fjármálastjórn ríkisins og bankanna á fyrri árum, sem nú fyrst leggjast á þjóðina með fullum þunga. Vafalaust á hin utanaðkomandi orsök kreppunnar fyrir sér að falla úr sögunni inn- an skamms tíma. En hversu langan tíma tekur að borga m Alþingí * Reiknað meÖ núv. gcngi. Fastanefndir deildanna eru svo skipaðar: Efri de ld: Fjárhagsnefnd: Ingvar Pálmason, Jón Baldvinsson, Jón þorláksson. Fjárveitinganefnd: Jón Jónsson, Páll Hermannsson, Erlingur Frið- jónsson, Halldór Steinsson, Jóhannes Jóhannesson. Samgöngumálanefnd: Páll Her- mannsson, Jón Jónsson, Björn Krist- jánsson. LandbúnaSarnefnd: Páll Hermanns- son, Jón Baldvinsson, Pétur Magnús- son. Menntamálanefnd: Guðrún LArus- dóttir, Jón Jónsson, Erlingur Frið- jónsson. Allsherjarnefnd: Ingvar Pálmason, Erlingur Friðjónsson, Pétur Magnús- son. Neðri deild: Fjárhagsnefnd: Halldór Steíánsson, Ásgeir Ásgeirsson, Héðinn Valdemars- son, Ólafur Thors, Sig. Eggerz. Fjárveitinganefnd: Ingólfur Bjarn- arson, þorleifur Jónsson, Hannes Jónsson, Haraldur Guðmundsson, Pétur Ottesen, Jón Sigurðsson, Magn- ús Jónsson. Samgöngumálanefnd: Magnús Torfason, Benedikt Sveinsson, Gunn- ar Sigurðsson, Hákon Kristófersson, Jón A. Jónsson. LandbúnaSarnefnd: Lárus Helga- son, Bernharð Stefánsson, Bjarni Ás- geirsson, Einar Jónsson, Jón Sigurðs- son. Sjávarútvegsnefnd: Sveinn Ólafs- son, Benedikt Sveinsson, Sigurjón A. Ólafsson, Jóhann Jósefsson, Hákon Kristófersson. XSenntamálanefnd: Ásgeir Ásgeirs- son, Gunnar Sigurðsson, Sigurjón Á. Ólafsson, Jón A. Jónsson, Jón Ólafs- son. Allsherjarnefnd: Magnús Torfason, Lárus Helgason, Héðinn Valdemars- son, Jón Ólafsson, Magnús Guð- mundsson. Frv. og þál.till. Frv. um byggingu fyrir Háskóla ís- lands, flutt af ríkisstjórninni, sam- hljóða frv., sem stjórnin bar fram á síðasta þingi, og þá samþykkt í efri deild. Ríkisstjórninni skal heimilt að láta reisa aðalbyggingu háskólans a árunum 1934—1940 og verja til þess allt að 600 þús. kr., gegn þvi að Reykjavíkurbœr leggi háskólanum til land til eignar, 8—10 hektara, og laugavatn til upphitunar með kostn- aðarvcrði. — Áður var í ráði, að há- skólinn og stúdentagarðurinn yrðu reistir í Skólavörðuholtinu suðaustan- verðu og var búið að grafa þar fyrir grunni stúdentagarðsins. En nú er fré því ráði horfið, og œtlar bœrinn að leggja háskólanum til lanu suð- vestanvert við tjörnina við væntan- legan skemmtigarð. Er sá staður stórum álitlegri. Frá milliþinganefndinni í landbún- aðarmálum eru tvö frv. fram komin í neðri deild, frv. til ábúSarlaga og frv. um ágang búfjár. Nefndarmenn- irnir tveir, sem sœti eiga á þingi, Bernharð Stefánsson og Jörundur Brynjólfsson flytja frv. þessi. Sam- hljóða frv. fluttu þeir á þingum 1929 og 1930 og hefir áður verið skýrt nokkuð frá efni þeirra. Er hér um stórmerk nýmœli að rœða í íslenzkri landbúnaðarlöggjöf. Haraldur Guðmúndsson endurflyt- ur tvö frv. um breytingar A skatta- íhaldsvíxlana? Það er komið und- ir árangrinum af framkvæmdum síðustu ára, og baráttunni við dýrtíðina í Reykjavík. löggjöfinni: Um tekju- og eignaskatt ! og um fasteignaskatt, ennfremur frv. I, um breyting á tolllögunum. Efni frv. er i aðalatriðum þetta: Skattur af lágum tekjum lœkki eða falli niður með öllu. Gjörir flm. ráð fyrir að 7000 manns eða 36% af þeim, sem nú greiða tekjuskatt, losni við hann, samkv. frv. Skattur á hátekjum og stóreignum hækki aftur á móti til mikilla muna, og ætlast flm. til, að tekjur ríkissjóðs af tekju- og eigna- . skattinum í heild sinni hækki um 70—75%. En frv. hans (og brtt við frv. meirahluta milliþingan.) fer fram á að lækka tolla á nauðsynja- vörum að sama skapi, t. d. kaffitoll- inn úr 60—80 aurum á kg. niður í 40—50 aura, og sykurtollinn úr 20 aurum niður í 10 aura á kg. — pá fer flm. fram á nokkura hækkun á fasteignaskattinum, og áætlar harm tekjuauka af þeirri hækkun 600 þúa, kr., enda komi þá samsvarandi í- vilnun í tollum á nauðsynjavörum. Till. til þál. um ábyrgS ríkisssjóðs fyrir viSskiptum viö Rússland, flutt af Erlingi Friðjónssyni og Jóni Bald- vinssyni. Síld hefir verið seld tvisvar sinnum héðan til Rússlands, sumarið 1927 (25 þús. tunnur) og sumarið 1930 (30 þús. tunnur), og vænta ýms- ir þar íramtiðarmarkaðar fyrir síld og jafnvel íleiri sjávarafurðir. En þau vandkvæði eru á sölu til Rúss- lands, að ríkisstjórnin þar, sem öll innkaup annast, áskilur sér allt að árs gjaldfresti. Aðrar þjóðir, sem selt hafa til Rússlands, hafa tekið til þess ráðs, sem fram kemur í till. að láta ríkið ábyrgjast seljendum greiðslu gegn þvr að rússneska rikissjórnin samþykki víxla fyrir andvirði var- anna. Hefir norska ríkisstjórnin t. d. ábyrgst á þennan hátt allt að 20 milj. s. 1. ár. Ógreitt andvirði þeirrar síld- ar, sem seld var s. 1. sumar er um 600 þús. kr., en tillögumenn vilja veita .heimild til allt að 5 milj. kr. ábyrgðar á árinu 1931, ef takast mætti að fá Rússa til að kaupa eitt- hvað af þeim miklu saltfisksbirgðum, sem nú eru fyrirliggjandi í landinu. Hefir, að tilhlutun bankanna og ríkís- stjómarinnar verið gjörður ut mað- ur til að athuga möguleika á slikri sölu. Frv. um rekstrarlánafélBg fyrir bátaútveg og smáiðju. Flm.: Jóh. Jós., Ó. Th, J. ÓL, H. Kr., J. S, P. O. og J. A. J. (neðri deild). „Til þess að tfyggja rekstrarlánafélðgum sam- kvæmt lögum þessum starfsfé, skal rikisstjórnin ábyrgjast allt að ?. milj. kr. reikningslán frá ári til árs, og skal þessi rekstrarlánastarfsemi vera sérstök deild í Fiskiveiðasjóði íslands og lúta sömu yfirstjórn og sa sjóður hefur" (8. gr.). SamábyrgÖ sé í fé- lögunum. Lán til einstakra félags- manna allt að 8 þús. kr. Frv. um forkaupsrétt kaupstaða og kauptúna á haínarmannvirkjum 0. íl Flm.: Erlingur Friðjónsson og Jón Baldvinsson. Frv. um haínargerð á Dalvik. Flm.: Bernharð Stefánsson. Frv. um br. á L nr. 50 1927, um gjald af innlendum tollvörutegund- um. Flm.: Ásgeir Ásgeirsson. Frv. er um ívilnun á gjaldi iðnfyrirtækja, sem stofnuð eru eftir 1927, en eldri fyrirtæki njóta hennar nú. Till. til. þál. um lækkun vazta. Flm.: Magnús Torfason, Jörundur Brynjólfsson, porleifur Jónsson, Lár- us Helgason og Hákon Kristófersson. Till. til þál. um lyfjaverzlun. Flm.: „ Jafnaöarmenn í neðri deild. í till. felst áskorun til ríkisstjórnarinnar um að „láta athuga gildandi lyfja- taxta, gæði lyfja og fyrirkomulag lyfjaverzlunarinnar yfir höfuð og leggja árangur þeirra athugana og tillö'gur til umbóta fyrir næsta Al- þingi". Frv. um hafnargerS á Sauðárkróki. Flm.: Magnús Guðmundsson og Jón SigurSsson. \

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.