Tíminn - 02.05.1931, Blaðsíða 1

Tíminn - 02.05.1931, Blaðsíða 1
Ojaíbferi 09 afgrci&slumaður íímans et Haunpeig p orsteinsöóttir, Scefjargötu 6 a. SeyfjaDÍf. íímans er t £œfjaraötu 6 a. (Dpin baglega fl. 9—6 Sími 2353 XV. érjí. Reykjavík, 2. maí 1931. 34. blað. Kj ördæmaskip unin Á að aíhenda Reykjavík alræðísvald í tnáleínutn alþjóðar íslendínga? I. Leynisamningar um kjördæmaskipnnina Vandasamt mál. Að kveða á um það með hverj- um hætti skuli kjósa fultrúana á þing þjóðarinnar, er vitanlega eitt af hinum þýðingarmestu at- riðum í löggjafarstarfinu. Kjördæmaskipunin er grund- völlurinn undir stjórnarfari öllu og löggjöf. Að leiða í lög gjörbreytingu á þeirri kjördæmaskipun sem í aðalatriðum hefir gilt á Islandi síðan Alþingi var endurreist, er svo mikið og alvarlegt mál að næsta fá þjóðmál mega við það jafnast. ; Þessvegna mundi það liggja í augum uppi að slíku stórmáli á ekki að ráða til lykta með skyndi- ráðum, undirbúnings- og umræðu- lítið, með leynisamningum milli stjórnmálaflokka mitt í þingönn- unum. Löggjöf um nýja kjördæma- skipun á að vera þrautundirbúið mál áður en samþykkt er. Málið á að hafa verið rætt opinberlega og rækilega. Það á að liggja Ijóst fyrir þjóðinni á hvern hátt á að breyta þessum grundvelli undir löggjöf og stjórnarfari og hverj- ar afleiðingar muni verða af breytingunum. Skyndiráð í þingönnunum. Foringiar hins íhaldssama flokks og jafnaðarmanna hafa lit- ið öðruvísi á þetta mikla mál. Þegar liðinn var um það bil mánuður af starfstíma síðasta Alþingis hófu þeir samninga sín í milli um gjörbreytingar á nú- verandi kjördæmaskipun. Fullvíst mun það, að það voru hinir íhaldssömu, sem áttu frum- kvæði að samningunum og buðu svo góð boð að Jafnaðarmenn gengu þegar til samninganna. Á tiltölulega fáum dögum urðu samningarnir fullgerðir milli þessara flokka, sem raunverulega eru hinar mestu andstæður í ís- lensku þjóðlífi — um fullkomna byltingu á kjördæmaskipun lands- ins. Til þess að opna leiðina fyrir breytingunum, urðu þessir flokk- ar ásáttir um breytingar á stjórn- arskránni og höfðu þegar sam- eiginlega samþykkt þær í efri deild. 1 stað þess sem nú er ákvæði stjórnarskrárinnar um alla kjör- dæmakjörna þingmenn utan Reykjavíkur, að þeir skuli kosnir óhlutbundnum kosningum í ein- mennings- eða tvímenningskjör- dæmum, þá átti að heimila hlut- fallskosningar allsstaðar og þar- með gjöra mögulega niðurlagning allra hinna einstöku kjördæma, annara en Reykjavíkur, stofnun stórra kjördæma og hlutfalls- kosningar í þeim öllum. Stjórnarskrárbreytinguna átti að samþykkja á þinginu. En samningunum um kjördæmaskip- unina í einstökum atriðum átti að halda leyndum fram yfir kosn- ingar. I sögu Alþingis íslendinga eru slík skyndiráð, slik leyniráð um hin allra þýðingarmestu mál þjóð- arinnar, sem betur fer algjörlega einsdæmi. Og þess er að vænta, er nú verða opinber launráðin, að það komi aldrei fyrir aftur í þing- sögu íslendinga, að stofnað sé til slíkra skyndiráða um endanlega löggjöf, um svo þýðingarmikil mál fyrir alþjóð. Síðasta kosning í gömlu kjördæmunum. Hversvegna töldu foringjar hins ^haldssama flokks og Jafnaðar- manna nauðsyn bera til þess að afgreiða slíkt stórmál sem gjör- breyting kjördæmaskipunarinnEvi* með slíkum skyndiráðum ög við svo mikla leynd? Því svara þeir að vísu bezt sjálfir, en á hitt skal þó bent, að góð málefni og réttvísleg er aldrei •talið nauðsynlegt að berja fram umræðu- og undirbúningslaust, og fara með þau með fyllstu leynd. En framkvæmd málsins átti að vera sú,að flokkarnir tveir beindu saman bökum við kosningarnar, með því einkum að gjöra báðir Framsóknarflokknum sem örðug- „ast fyrir í öllum kjördæmum. Samþykkja síðan sámhliða á næsta þingi stjórnarskrárbreyt- inguna og hina nýju kjördæma- skipun, sem þjóðinni átti ekki að hafa gefizt kostur á að sjá fyrir kosningarnar. Síðan átti að rjúfa þing og nýjar kosningar að fara aftur fram þegar, samkvæmt nýju kjördæmaskipuninni. Höfðu hinir sameinuðu þegar sett ákvæði um það inn í stjórnarskrána, við aðra umræðu um hana í efri deild. Svo mjög átti með öðrum orð- um að fara á bak við kjósendur landsins og alþjóð, að án þess að nokkuð væri frá því skýrt opin- berlega átti nú í vor að kjósa í síðasta sinni í hinum núverandi kjördæmum landsins sem sjálf- stæðum kjördæmum — öllum nema Reykjavík. öll héröð landsins, önnur en Reykjavík, átti að svifta því sjálfstæði, sem þau hafa átt síð- an Alþingi var endurreist, að eiga sérstakan eða sérstaka þingmenn. Þessar síðari kosningar áttu að fara fram einhverntíma seint á hausti eða snemma vetrar í ár — og hefðu þá ýmsum samnings- aðiljanna verið ósárt um þótt hríðar og ill færð hefði hindrað þátttöku sveitafólksins. Hið nýja stjórnarfar, á grund- velli nýju kjördæmaskipunarinn- ar, átti svo að hefjast í árslokin, eða í febrúar næsta ár — gullold hinna sameinuðu flokka íhalds- og Jafnaðarmanna. Allar þessar ráðagerðir hrundu í rústir með þingrofinu. Þarf engan að undra þótt hart yrði hrokkið við af þeim er sáu svo skjótt hrynja þá loftkastala er þeir töldu víst að yrðu von bráð- ar að veruleika. Qg aðköst þau er veitt voru af hálfu Reykvíkinga, er þeir sáu færast nokkuð undan einræði Reykjavíkurvaldsins, mega vera öllum skiljanleg. Því að vegna þingrofsins þarf tvennar kosningar til þess að koma fram vilja hinna samein- uðu. Og í annan stað er þingrefið öruggasti votturinn um það, að hinum sameinuðu hefir ekki tek- ist að halda leyndum samningun- um, og þeim mun ekk: takast að svifta hjeröðin út um landið því valdi sem þau hafa og leggja það óskorað í hendur Reykjavíkur -- án þess að bændur og kauptúna- og kaupstaðamenn út um landið hafi fulla hugmynd um hvað er að gerast.-**** Leynisamningarnir gerðir opinberir. „Þjóð veit þá þrír vita", segir máltækið. Og þó að hinn allra ríkasti varnaður hafi verið lagður á af frumkvöðlum samninganna í herbúðum beggja, að halda sem stranglegast leyndum samnings- atriðunum, þá hefir þó sannast í ]>etta sinn hið forna máltæki. Er þá og þess að minnast hve óheyrilegt það er að ætla að reyna að halda leyndum um lang- an tíma og yfir kosningar, samn- ingum um endanlega lausn um svo- þýðingarmikið mál sem kjör- dæmaskipun landsins er. Má það telja til hinna verstu verka, og brot á móti hinum allra helgustu lögum að ætla að halda leyndum fyrir þjóðinni slíkum samningum. Mér hefir tekist að fá vitneskju um leynisamningana. Og þó að ég megi ekki tilgreina heimildar- menn, þá hika ég ekki við að gjöra það alþjóðu kunnugt, sem ég hefi fengið að vita. Með fullri vissu get ég sagt frá því hver voru grundvallaratriðin, sem hin nýja kjördæmaskipun átti að hvíla á. Grundvallaratriðin voru þrjú: 1. Landinu átti að skipta í mjög fá, stór, kjördæmi. 2. Þingmannatala hvers hinna stóru kjördæma átti að ákveð- ast einvörðungu af höfðatölu kjósendanna.' 3. f öllum kjördæmunum átti að hafa hlutfallskosningu. Um þaðt sem hér verður sagt á eftirum samningana í einstökum atriðum, get ég ekki fullyrt með eins óyggjandi vissu. En eftir mjög góðum heimildum eru þær fregnir fluttar. Kjördæmin áttu að vera sex. Tala kjördæmakosinna þingmanna hin sama og nú, 36. Ég hygg að landkjörið hafi átt að leggjast niður. Hin einstöku kjördæmi og þingmannafjöldi þeirra átti að vera sem hér segir: Fyrsta kjördæmið: Borgar- fjarðar-^ Mýra-, Snæfells- og Hnappadals- og Dalasýslur.. Kjör- dæmið átti að hafa þrjá þing- menn . ^5 Annað kjördæmið: Barðastrand- ar-, Vestur- og Norður-lsafjarð- arsýslur og Isafjarðarkaupstaður. Kjördæmið átti að hafa fjóra þingmenn. Þriðja kjbrdæmið: Stranda-, Vestur- og Austur-Húnavatns-, Skagafjarðar-, ^fcyjafjarðar- og Suður-Þingeyjarsýslur og Akur- eyrarkaupstaður. Kjördæmið átti að hafa átta þingmenn. Fjórða kjördæmið: Norður- Þingeyjar-, Norður- og Suður- Múla- og Austur-Skaftafellssýslur og Seyðisfjarðarkaupstaður. Kjör- dæmið átti að hafa fjóra þing- menn. Fimmta kjördæmið: Vestur- Skaftafells-, Rangárvalla-, Arnes-, Vestmannaeyja- og Gullbringu- og Kjósarsýslur og Hafnarfjarð- arkaupstaður. Kjördæmið átti að hafa átta þingmenn. Sjötta kjördæmið: Reykjavík ein og hún átti að fá níu þing- menn. Ef saman er dregið • þá átti Vesturland að missa einn þlmj- wann, Norðurland átti að missa einn þingmann og Austurland átti að missa þrjá þingmenn og allir þessir fimm þingmenn, sem tekn- ir eru af héröðunum út um land- ið áttu að bætast við Reykjavík. II. Gagnrýni leynisamninganna Skyndiráðin sjálfdæmd? Að vísu mætti svo segja að það atriði eitt að stofnað- hefir verið til þessara samninga af svo mikilli skyndingu væri nægilegt' til þess að dæma fánýt slík ráð um svo alvarleg þjóðmál. Þá er það ennfremur bætist við að ráðin eru ráðin við svo mikla leynd og tilætlunin að halda þeim áfram með svo mikilli leynd, af ótta við afleiðingarnar ef hið sanna kæmi fram — þá mætti svo virðast sem það einnig myndi ær- ið nóg til þess að ráða ósigri þessara mála. Eigi að síður þykir hlýða a& láta hér fara á eftir nokkra gagn- rýni á leynisamningum þessum um kjördæmaskipunina, einkum vegna þess, sem síðar verður náhar að vikið, að það er orðið nauðsynjamál að taka kjördæma- skipunina til endurskoðunar. Og eru því umræður um málið þegar af þeirri ástæðu gagnlegar. En þegar tekið er tillit til þess hve stuttur tími er til kosning- anna og þar af leiðandi lítið svig- rúm fyrir almenning að átta sig á málunum, en hinsvegar verður fylgt á eftir með hinum mesta þunga að koma þessari kjör- dæmaskipun fram, þá verður ekki komist hjá nokkurri almennri gagnrýningu. Fólksf jölgunin í Reykjavík. Raddir þær, sem undanfarið hafa heyrzt um breytingar á kjördæmaskipuninni hafa lang- samlega flestar komið úr Reykja- vík. J Þeir menn, sem fremstir stóðu nú í hinum íhaldssama og jafnað- armannaflokkinum um að koma á samningunum um kjördæma- skipunina, eru báðir Reykvíking- ar, harðsnúnir menn, sem hver á sínu sviði draga mjög fram hags- muni Reykvíkinga. Eins og kunn- ugt er, eru það þeir Héðinn Valdi- marsson og Ólafur Thórs. Vegna Reykjavikur eru samn- ingarnir gjörðir fyrst og fremst, eins og þeir sjálfir bezt bera vitni um. Og það atriði, sem fyrst og fremst er borið fram til stuðn- ings breytingunni er hin gífur- lega fólksfjölgun, sem hefir átt sér stað í Reykjavík og tilsvar- andi fækkun fólks tiltölulega ann- arsstaðar á landinu, einkum í sveitunum. Hér verður nú aðeins lauslega á það minnst, að þessi gífurlegi vöxtur Reykjavíkur, á kostnað alls landsins, samhliða því óþol- andi dýrtíðarástandi, sem skapast hefir í bænum, verður að teljast þjóðinni í heild sinni hættulegur og fyrir margra hluta saMr er það hin mesta áhætta að afkoma landsheildarinnar verði svo mjög undir komin hinum svipula sjáv- arafla, og enn meir svipúla verð- lagi sjávaraflans. Á hitt verður hér aðallega bent, hver er höfuðorsök þessara íslenzku fólksflutninga. Höfuðorsök fólksfækkunarinnar •í sveitum landsins, og fjölgunar fólksins við sjóinn og þá alveg sérstaklega í Reykjavík, er það hversu stjórnað hefir verið fjár- málum landsins og þá sérstaklega bönkunum hinn síðasta manns- áldur. Nálega öllu fjármagni því, sem landið hefir átt yfir að ráða sjálft og því, sem náð hefir verið til landsins, hefir verið þangað til nú á hinum allra síðustu árum beint nálega einhliða til útgerðar- innar og kaupstaðaverzlunar og þá allra helzt til Reykjavíkur. Þar sem peningarnir eru, þar er atvinnan, þangað leitar fólkið, þar er vaxtarbroddur atvinnulífs- ins þá. Ný fólksfjölgun í hinum dreiíðu héröðum. En nú er hafin ný stefna og nýjar kringumstæður að skapast. Hinn gífurlegi- dýrleiki í Reyk- javík á öllum sviðum gjörir það að verkum, að aðstaða bæði til iðnaðar og sömuleiðis til hvers- konar framleiðslu við sjóinn er líklegri til að geta borið sig miklu betur víða annarsstaðar á land- inu en í Reykjavík. Og þessvegna hlýtur að hefjast ný útlánastefna, sem meir beinist að sjávarpláss- unum út um landið, til útgerðar og öðrum kaupstöðum til iðnaðar. Og ÞcL er enn meir áberandi orðin hin nýja aðstaða landbún- aðarins. Hafin er alhliða sókn bænd- anna um nýjar, fjölbreyttari og miklu hagsýnilegri framleiðslu- aðferðir. Á öllum sviðum blasa við nýir moguleikar um bætt lífskjör og lífsafkomu fyrir sveitafólkið. Enginn getur neitað því, að nú liggur betur í augum uppi en nokkru sinni áður, hvílíkir fram- faramöguleikar eru bundnir við hinn íslenzka jarðveg, hin íslenzku grös og búpening Islendiuga,

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.