Tíminn - 23.12.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 23.12.1932, Blaðsíða 1
©faíbferi 09 afgrciðslumaður Címans et Rannvexa. p ovsteinsbóttir, £a>fjara,ötu 6 a. 8.eyt)av&. C i m d n s er i £œfjarciótu 6 a. (Dptn &ag>aa fL 9—6 Síml 2355 XVI. árg. Reykjavík, 23. desember 1932. 60. blað. Eæda flutt 1. desember af sr. Þorsteini Briem rádherra Hér í Reykjavík hafa stúáent- ar gengist fyrir minningu full- veldisdagsins. Er forganga stúd- enta um það efni orðin svo föst venja, að hér í borg er 1. desein- ber eigi síður helgaður áhugamál- um stúdenta en minningu full- veldisins. Hér í höfuðstaðnum kemur oss því að jafnaði ungur stúdent í hug, þegar minnzt er á fullveldis- s daginn. Þetta kemur a. m. k. að því leyti vel heim, að þjóð vor stóð einmitt sjálf í sporum ungs stúdents hínn 1. desember 1918. Það er bjartur tímadagur í lífi flestra langskólamanna, er þeir standa með nýju stúdentahúfurn- ar á skólatröppunum og fagna hinu „akademiska" frelsi, sem svo er kallað. Hverjum gömlum stúdent hlýn- ar um hjartarætur, þegar hann sér þennan unga hóp kveðja menntaskólann og leggja með æskufjöri og björtum vonum út í lífíð, og þá venjulega til náms í æðri skólum. Hver gamall stúdent minnist þá sín sjálfs. Hve honum fannst þá mikið um sigurinn, eigi sízt ef prófið hafði verið glæsilegt. Hve hann var þá hjartanlega glaður að hafa nú yfirstigið allár þraut- ir, allt frá því er hann grét sem smásveinn yfir latneskum mál- fræðibeygingum, sem hann varð að læra áður en hann fengi inn- göngu í skólann, og þangað til seinustu nóttina, sem hann vakti við að lesa upp hið síðasta í sjálfu stúdentsprófinu. Þá blasti loks veröldin við honum víð og björt. Þá hugði hann margt að vinna. Þá ætlaði hann að láta í mörgu tii sín taka, er honum gæfist færi á. í þessum sporum, hefir hver stúdent verið. Og í þessum spor- um var hin íslenzka þjóð, þegar lýst var yfir fullveldi landsins hinn 1. des. 1918. Þann dag mátti þjóð vor minnast margra þrauta, er hún hugði að fullu yfirstignar. Hún mátti minnast margra hörm- unga, sem yfir hana höfðu dun- ið, en hún hafði þó lifað af. Hún mátti minnast hinnar löngu bar- áttu, er hún hafði orðið að heyja, til þess að öðlast frelsi sitt. Og hún mátti minnast þess kapps og áræðis, þess þols og dugnaðar, og þeirrar miklu sjálfsafneitunar og staðfestu, sem margir látnir syn- ir landsins höfðu sýnt, áður en sá sigur varð unninn. Þann dag þóttist þjóðin hafa leyst af hendi glæsilegt próf. Hún hafði siglt fari sínu heilu gegnum brimboða ófriðaráranna. Hún hafði gert sjálfstæða samninga, sem lögráða maður, við stórveldi. Hún hafði siglt sínum eigin skip- um milli heimsálfna. Og hún átti þá hátt á 8. miljón inni í erlend- um bönkum. Ýmsir landsmenn töldu því, að þjóðin hefði átt heimtingu á betra skírteini en sambandslögunum 1918. — Þeir bentu þar á nokkra „mínusa", sem væru ósamboðnar þjóðinni. En þegar vér tölum um þá ágalla, sem eru á sambandslögunum, þá kemur mér í huga stúdentvottorð mín sjálfs. Ég minnist þess, að þegar ég fékk það í hendur, fannst mér minnstu skipta um allan megin hluta þess. Þar voru einkunnir, sem mér þá voru kunnar, en hefi nú að nokkru gleymt. Hinsvegar stóð í niðurlagi þess setning, sem ég festi í huga, en það voru þessi orð: „Hefir hann því náð þeirri þekkingu og þroska, sem nauð- synlegur er til þess að geta stundað nám í æðri skóla". Og hvað sem líður einstökum ágöll- um á því réttindaskírteini, sem vér fengura raeð sambandslögun- um, þá hefir það skírteini þó veitt '\ oss landsmönnum þau réttindi, I sem mér þóttu mestu verð í stúd- : entsskírteini mínu: réttinn til þess að geta stundað nám í æðri [ skóla. Þjóðin hafði öldum saman far- ið á mis við „myndugrarétt" sinn. Hún hafði síðan verið „hálfmynd- ug" um nokkra tugi ára. Loks 1918 varð hún fullveðja. Og þá fyrst fyrir einum fjórtán árum fékk hún aftur rétt tilþess að ganga í þann skóla lífsins, sem fullráða mönnum er ætlaður. Það er eðlilegt að vér, nú á fullveldisdeginum, íhugum hvern- ig oss landsmönnum hefir sókzt námið í þessum æðri skóla, sem vér höfum haft námsrétt í þessi 14 ár. VerSur mér þá, eins og göml- um stúdentum, fyrst að líta á björtu hliðarnar, þegar horft er til námsáranna. Tel ég þar til þær hliðar, er sýna starfshug og áræði í fram- kvsemdalífi landsins. Verður mér þá fyrst að líta á samgöngumálin: Á fyrstu 44 árunum eftir að vér fengum fjárforræði voru gerðar 59 brýr lengri en 10 metra, og lagði landssjóður til brúargerðanna 860 þús. kr. sam- tals. Voru margar þeirra úr timbri og því ýmist fyrndar eða fallnar nú. En síðan 1918 höfum vér gert 150 brýr lengri en 10 'metra, og hefir ríkissjóðurinn varið til þeirra á 4 miljón kr. Þar af hafa 11 verið gerðar nú í ár og hafa þær kostað um 205 þúsundir. En til stærstu brúnna nú í ár hafa héröðin sjálf boðið lánsfé, 155 þús. alls. Frá því vér fengum fjárfor- ræði 1874 og fram til þess er vér fengum fullveldið 1918 hafði landssjóður varið til vegagerða og viðhalds 23/4 miljónum kr. alls. En árið 1919—1932 hefir ríkissjóður varið til veganna á 10. miljón (9.070.000) samtals. Þar af á þessu ári um 630 þús. kr. Til þess að reisa vita varði landssjóður rúmri Víá niilón alls fram til 1918. En síðan hefir rík- ið reist nýja vita fyrir 1.700.0v>0 kr. samtals. Til þess að sigla eftir vitunum hefir þjóðin síðan 1918 flutt inn 166 skip og báta, er hafa kost- að 30 miljónir og hálfri betur, svo að allmjög mundi nú Jónasi gamla Hallgrímssyni þykja allt breytt orðið frá því er hann kvað skopvísuna. Langmestur hluti þessa skipa- flota hefir verið notaður til þess að afla lífsbjargar og auðæfa úr djúpi hafsins, en stærstu skipin og dýrustu til þess að bæta sam- göngur eða verja landhelgisrétt vorn. öll hafa skip þessi verið knúin vélaafli og getum vér því sagt, að allvel hafi rætzt spádóm- ur Hannesar Hafsteins í alda- mótakvæðinu. Náskyld samgöngubótunum eru símamálin. Einnig þar hafa verið stigin drjúg spor áleiðis. Síðan 1918 hefir verið varið til nýrra síma og símstöðva og loftskeyta- stöðva 7V2 miljón kr. samtals. Hæst fer þar árið 1931. Þá er varið til síma og símstöðva fast að 2 miljónum. En þar af gekk mikill hluti til hinnar nýju síra- stöðvar í Reykjavík, til nýs línu- kerfis hér um borgina og fyiir vélar í sjálfvirku stöðina, sem fullgerð hefir verið á þessu ári og opnuð til afnota nú í dag. Ef litið er lengra en á nýjustu afrek vélmenningarinnar hér í borginni, þá er mér ljúfast að líta þangað sem bóndinn hefir staðið með jarðyrkjuverkfærin í höndum. Árið 1918 áttu margir bændur ekki aðgöngu að öðrum verkfær- um til jarðabóta, en spaða og reku og handkvísl. Síðan hefir allmjög um skipast, þó að margt bresti á. Vér sjáum það allglöggt, hverju véltæknin fær áorkað við -sjávarsíðuna, er vér berum sam- an skriðmikið gufuskip og venju- legan árabát. En nokkuð í áttina til hins sama má einnig sjá all- víða til landsins. Árið 1919, fyrsta árið eftir að vér fengum fullveldið voru unnin að jarðabótum hér á landi 78 þúsund dag'sverk. En á árinu í fyrra, sem er síðasta árið, sem skýrslur eru til um, vor„u mæld í landinu 774 þúsund jarðabóta- dagsverk. Óvíst er, hvort miklu færri mannshendur hafa unnið að því að bæta jarðirnar 1919 en síð- astliðið ár. En afrekið hefir tí- faldazt eigi að síður. Og er það vafalaust að miklu þakka nýjum vélum og verkfærum og bættum vinnuaðferðum. - . Síðan 1918 hafa alls verið unn- in að jarðabótum 4% miljón dagsverka. Ef hvert dagsverk væri nú metið iái 5 kr. sem mörg- um mun þykja alllágt, og þótt frá séu dregnar þær 33/4 milj., sem varið hefir verið á þessum árum til jarðabótastyrks og til búnað- arfélaga úr ríkissjóði, þá hefir bændastétt Islands varið 171/2 miljón til þess að bæta ábýli sín síðan vér fengum fullveldið. Og illa mega þeir, sem á eftir koma, halda á arfinum, ef þessi verk verða ekki einhverjum óbornum góð gjöf. Jafnhliða þessu hafa samvinnu- félög bænda á þessum árum reist ný slátur- og frystihús fyrir IV2 miljón og mjólkurbú, með til- styrk ríkissjóðs, fyrir 1.350.000 kr. samtals. Um húsagerð landsmanna að öðru leyti á þessum árum eru eigi til neinar eiginlegar fullnaðar- i skýrslur. Samkv. fasteignamati hefir verð húsa hækkað um fullar 82 miljónir. En samkv. verzlunar- skýrslunum hafa á þessum 14 ar- um verið fluttar inn í landið vör- ur til húsagerðar fyrir sem næst 75 miljónir króna, ef miðað er við innkaupsverð erlendis, að við- bættu flutningsgjaldi. Þar við bætist svo verzlunarálagning og annar innlendur verzlunarkostn- aður og flutningar, innlent efni og vinnulaun, þar til húsin eru fullgerð. Þótt þessir síðartöldu liðir sé mjög mismunandi eftir því hvar er á landinu, þá mun mega gera ráð fyrir að erl. efni til húsa- gerðar nemi með innkaupsverði vart meiru en 3/5 af verði húsanna fullgerðra, að meðaltali. Eftir því hafa landsmenn þá reist sér ný hús og endurbætt gömul, fyrir a. m. k. 125 miljónir kr. síðan 1918. Langmestur hluti þessara nýju húsa er úr steinsteypu og því til frambúðar, — þó að sum þeirra kunni að hafa verið fullmjög við vöxt. Af þessum d'æmum, sem nú hafa verið talin úr framkvæmda- lífi landsmanna, má a. m. k. marka að ekki hafa landsmenn verið latir, og ekki hefir þá brost- ið áræðið né framkvæmdaviljann þessi 14 ár síðan vér urðum full- veðja. Það mætti sjálfsagt segja um oss ýmislegt annað. Ef ég vík aftur að líkingunni um stúdentinn, þá hefir þjóðin líkzt stúdent, sem hefir stundað af kappi ýmsar þarflegar náms- greinir, en hlaupið yfir ýmislegt, sem nema þurfti jafnframt. Vér höfum verið eins og stúd- ent, sem hefir lesið vel í spreit- um, en stundað þess í milli full- mikið gleðskapinn, eytt miklu í óþarfa og lítt sézt fyrir um fé. Ég skal ekki á þessari stundu lesa upp syndaregistur þjóðavinn- ar úr verzlunarskýrslunum, þar sem vér sjáum óþarfakaupin. Þegar ég lít á óþarfainnkaupin, sem eru langmest árin fyrir kreppurnar 1921 og- fyrir þá kreppu, sem nú stendur yfir, þá kemur mér í hug saga um ísraels- menn í eyðimörkinni, er þeir voru á leið til fyrirheitna landsins. — Eitt sinn er þeir höfðu fátt til matar, urðu á vegi þeirra mikil ógrynni lynghænsa, sem þeir gátu tekið með höndunum einum. En þessi, lynghænsasteik varð þeim óholl, svo þeir*"sýktust. Og þá sem dóu af lynghænsaátinu greftruðu Israelsmenn í gröf, er þeir nefndu: Græðgigröf. Kreppan, sem kom hingað 1921 og afturenn þyngri nú 10 árum síðar, befir vitanlega hvorttveggi að mestu leyti verið afleiðing af því ástandi, sem ríkti í viðskipta- lífi umheirasins. En þessar krepp- ur báðar hafa þó orðið oss eigi lítið erfiðari fyrir þá skuld, að vér höfðum eigi sjálfir gætt hófs í lynghænsaátinu, þ. e. a. s. um notkun á óhófsvörum á góðu ár- unum, og því fallið sjálfir í Græðgigröf. Vér höfum nú stundað nám í æðri skóla þessi 14 ár, síðan vér urðum fullveðja. Og þó að á fátt hafi verið drepið hér, þá má oss ljóst vera, að þótt vér höfum í ýmsum greinum sótt námið af kappi, þá hefir heildarnáimið eigi að síður orðið það, sem á skóla- máli er kallað „götótt". Margur hefir slampast götóttur í gegn um stúdentspróf, en þ. e. allt erfiðara þegar komið er að sjálfu embættisprófiuu. Þá dugir ekki að eiga ólærðar svo og svo margar bækur eða blaðsíður í námsefninu, þó að finna megi annað skemmtilegra lesmál. Það eru ekki ánægjulegir dagar hjá stúdent,. sem kominn er fast að prófi, að eiga svo og svo mik- ið óunnið, en eiga þó einkis úr- kosta um að fresta prófinu. En þá hefir þó margur stúdent tekið sig á. Hann hefir lesið 17 stundir í sólarhring. Hann hefir neitað sér um hverja gleðistund og hann hefir kært sig kollóttan, þótt hann léttist um 1 eða 2 pund á viku. — Með þessu hefir hann' haft það af, og fagnað sigri að lokum, þótt hann tæki nærri sér. Þjóðin öll er nú í sporum stúd- ents, sem kominn er að prófi. Hún fékk stúdentsskírteini, er veitti henni réttindi til þess að stunda nám í æðri skóla 1918. En nú, að 14 árum liðnum, er hún komin að embættisprófinu. Og embættisprófið er kreppan, sem nú þjakar þjóðinni! Hingað til hefir námið verið svo götótt, að þjóðin má öll horfa með ugg og ótta fram til þessa prófs. Hún á einkis úrkosta um að fresta prófinu. En heiður hennar og sjálfstæði er í veði, ef hún ekki stenzt prófið. Og því verður hún, eins og götóttur stúdent, sem. þó er einhver dugur í, — að taka sig á. Af innflutningsskýrslunum er sýnilegt, að þjóðin hefir þegar tekið sig allmikið á um notkun margs, sem áður þótti sjálfsagt. Þó hefir þetta hvergi komið greinilegar í ljós en hjá bænda- stéttinni, einkum í þeim hlutum landsins, sem verðfall afurðanna kom þyngst niður á, þegar í fyrra. Vér verðum fleiri að taka oss þá menn til fyrirmyndar. Vér verðum að muna, að hver eyrir, sem fer út úr landinu er horfinn, — en hver eyrir, sem sparaður er til kaupa á erlendum varningi er græddur. Og vér verðum að muna annað! Vér verðum að muna, að tveir stúdentar, sem komnir eru að embættisprófi, þeir eyða ekki öll- um dögum í karp og rifrildi. Þeir spara sér kraftana til þess, sem þeim ríður meira á. Þeir hugsa a. m. k. sem svo, að það sé næg- ur tími, þegar prófþrautin sé af- staðin,, að hittast þá í fjöru. Hið sama verður þjóðin að gera nú! Hún verður að einbeita öllum kröftum að markinu, — því marki að leysa prófþrautina með sigri og sæmd. Oss má ekki fallast hugur, þótt ei'fiðleikarnir steðji að úr öllum áttum. Vér minnumst ,þess, að áður hafa erfiðleikar steðjað að þjóðinni, en hún hefir staðið þá af sér og sigrað þá. Hví skyJdi ekki sami þróttur búa í þjóð vorri enn, ef vér fengjum einbeitt kröftunum allir í eitt átak. Vér verðum að minnast þess, að vér erum nú að nokkru leyti eins stödd og maður í lífsháska. Og sá maður, sem svo er staddur, hann verður að hugsa um það eitt, að bjarga lífinu. Honum má í engu fatast. Hann má ekki vera of djarfur, en hann má ekki held- ur gefast upp og örvænta. Hann verður að horfast öruggur í augu við háskann. Og hann verður að einbeita huganum að því, sem mest ríður á. Hann verður að samstilla alla krafta sína í átök- in og hann má ekki eyða afli sínu í neitt sem ekki er nauðsynlegt, eins og þá stendur á. Þannig þarf þjóð vor nú að fara að, ef hún á að standast þetta embættispróf sitt, og ef framtíðarvonir hennar eiga ekki

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.