Tíminn - 19.08.1939, Blaðsíða 1

RITSTJÓRAR:
GÍSLI GUÐMUNDSSON (ábm.)
ÞÓRARINN ÞÓRARINSSON.
FORMAÐUR BLAÐSTJÓRNAR:
JÓNAS JÓNSSON.
ÚTGEFANDI:
FRAMSÓKN ARFLOKKURINN.
RITSTJ ÓRN ARSKRIFS TOFUR:
EDDUHÚSI, Lindargötu 1 D.
SÍMAR: 4373 og 2353.
AFGREIÐSLA, INNHEIMTA
OG AUGLÝSINGASKRIFSTOFA:
EDDUHÚSI, Hndargötu 1 D.
Sími 2323.
PRENTSMIÐJAN EDDA h.f.
Símar 3948 og 3720.
23. árg.
Rcykjavík, laugardaglim 19. ágiist 1939
95. blað
Síldarverksmiðjumálin
Óhróður Alþýðublaðsins um banka-
ráð Útvegsbankans
Daglega berast fregnir um aukin stríðsundirbúning í Danzig. Vopnaflutning-
ar til borgarinnar fara í vöxt og daglega koma þangað hundruð þýzkra
sjálfboðaliða undir því yfirskyrú að þeir séu ferðamenn. Hér sézt einn slíkur
ferðmannahópur vera á leið inn i borgina.
Matvælarannsóknír í Japan
Japanír geta lifað fyrir 24 aura á dag
Alþýðublaðið birti í gær
grein um síldarverksmiðju-
málin og segir þar m. a., að
Eysteinn Jónsson ráðherra
hafi fengið fulltrúa í banka-
ráði Útvegsbankans til að
bregðast gefnu loforði um
stuðning við byggingu síld-
arverksmiðju, sem Siglu-
fjarðarbær hafi ætlað að
reisa.
Það er ekki venja að ákvarð-
anir bankanna um lánveitingar
eða ábyrgðir séu ræddar opin-
berlega. Það er ekki gert, nema
sérstakar ástæður séu fyrir
hendi og þær eru ekki til stað-
ar í þetta sinn. En fyrst umræð-
ur eru hafnar um þetta mál,
þykir Tímanum rétt að taka
fram eftirfarandi:
Það er vafalaust, að Útvegs-
bankinn hefir aldrei lofað Siglu-
fjarðarbæ láni né ábyrgð til
þessarar verksmiðjubyggingar,
þótt hitt sé sennilega rétt, að
einstakir menn innan bankans
hafi veitt um það ádrátt fyrir
löngu síðan, ef viss skilyrði
væru fyrir hendi. t
Það mun hafa verið sameig-
inlegt álit mikils meirahluta
bankaráðsins, að eins og nú
væru horfur um afkomu útgerð-
arinnar, og þar af leiðandi um
skuldainnheimtu, væri algerlega
ókleift, að bankinn tæki á sig
þungar ábyrgðir og lofaði mörg
þúsund króna láni í stofnkostn-
að nýrrar verksmiðju. Mun
enginn ábyrgur maður geta lit-
ið öðruvísi á, enda er það víst
að fjárhagsleg rök, en ekkert
annað, liggja til ákvarðana Út-
vgesbankans í þessu máli.
Það er því algerlega rangt og
ástæðulaust, að vera að búa til
einhverjar tröllasögur um, að
bankaráð Útvegsbankans hafi
byggt þessar ákvarðanir á fyr-
irskipunum frá hærri stöðum.
Hitt er annað mál — og Tím-
inn hefir ekki farið neitt dult
með það —, að forráðamenn
Frá menntamálaráðí
Síðan menntamálaráð birti
tilkynningu i blöðunum, um að
það myndi á næsta ári hefja
umfangsmikla bókaútgáfu í því
skyni að styðja hina fornu sjálf-
menntun þjóðarinnar og freista
að gefa hverri fjölskyldu tæki-
færi til að eignast sitt eigið
bókasafn, hefi ég fengið fjöl-
mörg bréf frá merkum áhuga-
mönnum úr öllum lýðræðis-
flokkunum, þar sem þeir lýsa
fylgi sínu við þessa framkvæmd
og bjóðast til að gerast sjálf-
boðaliðar við að safna áskrif-
endum hver í sínum átthögum.
Vegna menntamálaráðs þakka
ég þessum mönnum áhuga og
þjóðrækni. Það er mjög þýðing-
armikið, að sem allra flestir á-
hugamenn skrifi nefndarmönn-
um í menntamálaráði, eða
framkvæmdarstjóra nefndar-
innar í útgáfumálum, Stein-
grími Guðmundssyni í Guten-
berg, tillögur og bendingar um
málið og hversu þeir muni veita
stuðning umræddum fram-
kvæmdum.
Félagsmenn í Þjóðvinafélag-
inu munu undir einu eða öðru
formi fá sérstaklega góða að-
stöðu til að eignast hinar nýju
útgáfubækur Menntamálaráðs.
Jónas Jónsson.
Framsóknarflokksins eru þeirr-
ar skoðunar, að hyggilegra sé
að auka bræðslugetu ríkisverk-
smiðjanna á Siglufirði en byggja
þar nýja verksmiðju. Þessa skoð-
un sína byggja þeir m. a. á
þeirri staðreynd, að stækkun
ríkisverksmiðjanna er miklu ó-
dýrari og hagkvæmari en bygg-
ing nýrra verksmiðja. Fleiri
gild rök mætti nefna, þótt það
verði ekki gert að sinni.
Hinsvegar munu allir sam-
mála um, að það sem nú sé mest
aðkallandi í síldarverksmiðju-
málunum, sé aukning ríkisverk-
smiðjunnar á Raufarhöfn og að
sú framkvæmd eigi að ganga
fyrir öðrum á þessu sviði.
Það má næsta furðulegt heita,
að reynt sé að nota framan-
greinda ákvörðun Útvegsbank-
ans sem sönnun þess, að ein-
hverjir „vondir menn“ vilji
koma í veg fyrir aukningu síld-
arverksmiðjanna. í aðra rönd-
ina er þetta samt skiljanlegt,
því vitanlegt er, að sjómenn og
útgerðarmenn hafa áhuga fyrir
þessum málum og því ekki ó-
hugsanlegt, að þá megi blekkja
með slíkum skrifum. Til þess
mun líka leikur Alþýðubl. gerð-
ur. En það getur blaðið átt jafn-
víst, að sjómenn og útgerðar-
menn skilja, að þeim er það engu
minna hagsmunamál að
bræðslugetan sé aukin á sem
ódýrastan og hagkvæmastan
hátt, en það hefði vissulega ekki
orðið, ef „Rauðka“ hefði verið
endurreist.
Alþýðublaðið telur sig kannske
hafa fyrir því betri heimildir en
Tíminn, að sjómönnum sé það
sérstakt áhugamál, að frekar sé
ráðizt í dýrari framkvæmdina,
sökum þess að hún er á vegum
kommúnista, en ekki ríkisins.
Tíminn hefir ekki heyrt neitt
frá sjómönnum, sem bendir í
þessa átt og hann þarf áreiðan-
lega að fá betra vitni en Alþýðu-
blaðið til að trúa því.
H. J. Hólmjárn loðdýraræktarráðu-
nautur er nýlega kominn til bæjarins
úr ferð um Mýra- og Borgarfjarðar-
sýslur og Norðurland, allt austur á
Langanes. Heimsótti hann nær öll loð-
dýrabú á þessu svæði. Innan skamms
ætlar hann að taka sér ferð um Suð-
urlandsundirlendi og Skaftafellssýslur
og í haust býst hann við að fara í eftir-
litsferð um Snæfellsnes- og Dalasýslu.
H. J. Hólmjárn telur sig yfirleitt hafa
orðið varan við framfarir í loðdýra-
rækt landsmanna, loðdýrastofninn hafi
batnað og einkum hafi hirðing og
meðferð breytzt mikið til batnaðar.
Vegna þessara breytinga hafi refaeig-
endur fengið íleiri yrðlinga undan
hverri grenlægju til jafnaðar, heldur
en áður hefir verið. Einstaka undan-
tekningar eiga sér að sönnu stað, sem
ýmist stafa af mistökum í umhirðunni
eða af óviðráðanlegum orsökum. En
yfírleitt er útkoman betri en fyrr.
Fremur lítið mun verða stofnsett af
nýjum refabúum i haust og er eftir-
spurn eftir lífdýrum dræm.Er trúlegt.að
verð á þeim verði um helmingi lægra
heldur en á undanförnum árum, enda
þótt meira verði á boðstólum af góðum
undaneldísdýrum heldur en áður. Verð
á góðum dýrum af stofni, er hlotið
hefir fyrstu verðlaun, verður líklega um
300 krónur í haust eða jafnvel nokkru
lægra. Samkvæmt gildandi reglum má
afhending söludýra ekki fara fram fyrr
en að afloknum merkingum 1 haust,
sem venja er að framkvæma í októ-
bermánuði, en með tilliti til timgunar
Hagnýtíð berin!
Áskorun frá
Búnaðarfélagi íslands
Búnaðarfélag íslands hefir
beðið Tímann að birta eftirfar-
andi:
Landbúnaðarráðherra hefir
rætt um það við Búnaðarfélag
íslands, hvort ekki mætti með
einhverju móti auka áhuga al-
mennings fyrir því, að hagnýta
sér bláber og krækiber, sem
gnægð er af í flestum árum hér
á landi, en í sumar mun þó vera
eitt hið bezta berjaár.
Búnaðarfélagið veit, að mikil
verðmæti fara árlega forgörðum
vegna þess hversu lítið er hirt af
berjum og mætti óefað nota
þau til stórra muna meira en
gert er. Ber eru talin ágætis
fæða. Telja ýmsir þekktir lækn-
ar, að það sé einhver hollasta og
bezta fæðutegund, sem kostur
er á. Geta þau áreiðanlega kom-
ið í stað ýmissa þeirra ávaxta,
er margir telja nauðsynlegt að
fluttir séu til landsins.
í sumum löndum eru ber út-
flutningsvara og kann vel að
vera, að við getum síðar meir
flutt þau á erlendan markað.
Mest nauðsyn er þó að gera
berin að almennari neyzluvöru
innanlands, en þau enn eru. í
góðum berjaárum, eins og nú,
ætti hvert heimili á landinu að
eiga á haustnóttum forða af
berjum, eða vörur gerðar úr
berjum sem nægði til ársins,
mundi það spara innkaup, en
jafnframt gera fæðið betra og
hollara.
Búnaðarfélagið vill þess vegna
í sámráði við landbúnaðarráð-
herra beina eftirfarandi til al-
mennings:
1. Félagið skorar á alla lands-
menn að safna svo miklu af
berjum, sem unnt er nú í sum-
ar. Vinnukraftur er að vísu mjög
af skornum skammti til þess í
sveitum, en þó geta börnin á-
orkað ótrúlega miklu í þeim
efnum. Fólk í kaupstöðum og
kauptúnum ætti að leggja hið
mesta kapp á að afla berja, eft-
ir því sem ástæður leyfa. Einn-
ig væri þess vert fyrir forráða-
menn þeirra bæjarfélaga, þar
sem um atvinnuleysi er að ræða,
að athuga, hvort ekki mætti
(Framh. á 4. síðu)
dýranna, er ekki hyggilegt að flytja
þau í nýtt umhverfi síðar en í nóvem-
bermánuði eða snemma í desember-
mánuði.
r t r
Samkvæmt skýrslum, er gerðar hafa
verið af þeim, sem hafa hér með hönd-
um eítirlit með útlendingum, hafa í ár
komið hingað 6432 farþegar með
14 útlendum skemmtiferðaskipum. í
þeesum hópi, sem verið hefir frá 34
löndum, voru Englendingar langfjöl-
mennastir, alls 2028. Næstir eru Banda—
ríkjamenn 1190, 1107 Þjóðverjar, 850
Svíar og 446 Frakkar. Af öðrum þjóð-
ernum hafa verið mun færri. Meðal
þessara útlendinga hefir verið nokkuð
af fólki frá fjarlægum löndum, meðal
annar6 3 frá Egiptalandi, 5 frá Ástr-
alíu, 2 frá Japan, 3 frá Suður-Afríku,
6 frá Mexfkó og 14 frá þrem ríkjum í
Suður-Ameríku. Af farþegum skemmti-
ferðaskipanna hafa 29 útlendingar orð-
ið eftir hér á landi, langflest Englend-
ingar, alls 24.
r r r
Búnaðarfélag Svalbarðsstrandar hef-
ir starfað um fimmtíu ára skeið. Það
hefir látið sig miklu skipta flest fram-
faramál sveitarinnar, en þó mesta
áherslu lagt á það, er veit að jarð-
ræktarframkvæmdum. Á starfsárum
félagsins hafa þessar jarðabætur verið
gerðar: Túnasléttur, er nema 72,9 hekt-
örum; nýrækt 106,3 ha.; girðingar að
lengd 43 km.; lokræsi 2,9 km.; skurðir
14,2 km. Alls hafa verið unníð rúm 62
þúsund dagsverk að jarðabótum af fé-
Um langt skeið hefir það ver-
ið markmið helztu forráða-
manna Japana að gera japanska
heimsveldið sjálfu sér nóg í öll-
um greinum. Þetta hefir ekki að-
eins komið fram í því, að gera
ríkið víðlendara með hernaði
á meginlandinu, heldur jafn-
framt í aukinni notkun þeirra
vara, sem framleiddar eru á jap-
önsku eyjunum.
Sérstök áherzla hefir verið
lögð á sem fyllstu notkun inn-
lendra fæðutegunda. Hefir tek-
izt að ná þeim árangri á því sviði,
að til jafnaðar er dagsfæði full-
orðins manns metið á 70 aura.
Vegna þessa lága framfærslu-
kostnaðar geta verkamenn í
Japan komizt af með lægri
launagreiðslur en stéttarbræður
þeirra annarsstaðar í heiminum
lagsmönnum, þar af fyllilega helming-
ur síðasta áratuginn. Greiddur styrk-
ur til þessara jarðabóta nemur um 13
þúsund krónum. Stofnendur íélagsins
voru þrettán og eru nú aðeins tveír
þeirra á lífi, Árni Guðmundsson fyrver-
andi hreppstjóri á Þórisstöðum og
Valdimar Grímsson í Leifshúsum. Var
Árni formaður félagsins um sextán ára
skeiö og hefir enginn annar maður
verið formaður þess jafnlengi. Nú eru
félagsmenn nær þrjátíu.
r r r
Magnús Guðmundsson á Tindi við
Steingrímsfjörð skrifar blaðinu: Hér
hefir verið mjög góð tíð í vor og sum-
ar. Sláttur byrjaði víðast i tíundu viku
sumars. Taða náðist sílgræn inn og var
í meðallagi að vöxtum. Eins er með út-
heyið, það hefir þornað eftir hendi.
Útengi er með sneggra móti, sökum
mikilla þurrka. — Á tveimur bæjum í
Kirkjubólshreppi er verið að byggja
íbúðarhús, hvorttveggja steinhús með
tvöföldum útveggjum og reiðingstorf á
milli. — Skepnuhðld voru góð í ár. —
Áhugi fyrir garðrækt er að aukast og
eru nú kartöflugarðar á öllum bæjum
hreppsins.
r r r
36 hestburðir af töðu hafa í sumar
fengizt af einni vallardagsláttu túns,
sem Vilhjálmur Jónsson á Þinghóli á
Akranesi á. í vor bar Vilhjálmur á tún-
blett sinn for, er hann hrærði út undan
fé. 30. maí sló hann blettinn í fyrsta
skipti og fékk af honum 8 hestburði
(Framh. á 4. síðu)
og afleiðing þess er sú, að Jap-
anir hafa selt iðnaðarvörur sín-
ar lægra verði á heimsmarkað-
inum en nokkur önnur þjóð.
En þeim hefir samt ekki fund-
ist þessi árangur fullnægjandi.
Það eru 18 ár síðan að hin keis-
aralega matvælarannsóknar-
stofa hóf nákvæma athugun á
öllum japönskum fæðutegund-
um í þeim tilgangi að gera mat-
arræði þjóðarinnar ennþá ódýr-
ara. Forstöðumaður þessara
rannsókna, dr. Saiki, hefir haft
250 fasta starfsmenn í þjónustu
sinni og víðtækar tilraunir hafa
verið gerðar. Alls hafa verið
rannsakaðar 6000 japanskar
fæðutegundir, næringargildi
þeirra, framleiðslukostnaður og
matartilreiðsla. — Niðurstöður
rannsóknanna hafa nýlega verið
birtar og eru í stuttu máli þær,
að samin hefir verið tilsögn um
500 rétti, sem eiga að gera mönn-
um kleyít að lifa góðu og hollu
lífi fyrir 16 sen eða 24 aura á
dag.
Þessi niðurstaða byggist að
verulegu leyti á því, að teknar
hafa verið til neyzlu ýmsar
fæðutegundir, sem voru ekki
notaðar áður og almennt hafði
ekki verið trúað að nota mætti
til manneldis. T. d. eru eitraðar
slöngur nú orðnar herramanns-
matur í Japan, því dr. Saiki hefir
tekizt að ná eitrinu í burtu. Til-
raunir hans í þeim efnum hafði
næstum kostað hann lífið tvisv-
ar sinnum, því það gekk mjög
illa að ná eitrinu úr slöngu til
fullnustu.
Mörgum Evrópumönnum myndi
áreiðanlega flökra við ýmsum af
réttum dr. Saiki eins og t. d. nið-
ursoðnum sniglum, engisprett-
um, froskum, rottum o. s. frv. En
þessir réttir eru taldir hafa mjög
mikið næringargildi. Engisprett-
ur eru t. d. taldar hafa meira
næringargildi en fiskur.
Mikla athygli hafa vakið ýmsir
réttir úr þara og þangi, sem dr.
Saiki hefir búið til og þykja mjög
góðir og næringarríkir.
Fyrir atbeina japönsku stjórn-
arinnar er nú unnið að því með
mikilli atorku að útbreiða þetta
nýja mataræði, sem útlend blöð
nefna í gamni „24 aura matar-
æðið“. Útvarpið og blöðin hafa
verið óspart notuö til áróðurs
fyrir það og matreiðslubókum
dreift ókeypis um allt landið.
Mesta athygli hefir það samt
vakið, að keisarafjölskyldan hef-
(Framh. á 4. síðu)
Á víðavangi
Það veldur mönnum vaxandi
áhyggjum, að stöðugt er að
verða vart við fleiri og fleiri
villta minka, sem sloppið hafa
úr eldi og fullar sannanir virð-
ast nú fengnar fyrir að þrifizt
geti villtir hér á landi. Hafa þeir
víða gert talsverðan usla, drepið
alifugia og unglömb, spillt veiði
í ám o. s. frv. Auk þess myndu
þeir verða hin -versta plága í
varplöndum, ef þeir næðu að
breiðast út. Hefir Guðmundur
heitinn Bárðarson lýst því fyrir
nokkrum árum, hvílík hætta ís-
lenzkum landbúnaði gæti staf-
að af villtum minkum, en því
miður hefir fram til þessa verið
skellt skollaeyrum við röksemd-
um hans og ýmsir forsvars-
menn minkaræktarinnar — þar
á meðal ráðunauturinn í loð-
dýramálum — reynt að gera lít-
ið úr þeim og telja þau bábilju
eina.
* * *
Landbúnaðarráðherra hefir
nú tekið þetta mál til athugun-
ar og falið loðdýraráðunautn-
um „að láta nú þegar gera skrá
yfir öll minnkabú og alla
minnkaeigendur og tölu dýra í
hverju búi um sig á landinu, og
senda hana ráðuneytinu. Jafn-
framt er ráðunautnum falið að
gera sem fyrst tillögur um
hvernig haga skuli umbúnaði og
eftirliti með minnkabúum og
framkvæmdum til útrýmingar
minnkum, sem sleppa úr vörzlu“.
* * *
Með þessu er hafin stefna í
rétta átt, en það verður að
fylgja henni fastlega eftir. Gera
verður svo strangar kröfur um
minnkagirðingar, að minnkar
eigi ekki að geta sloppið úr eldi,
og verður að hafa gott eftirlit
með því, að þeim sé fullnægt.
Eftirlitið með fjölda dýranna
verður að vera svo fullkomið, að
það komist fljótlega upp, ef dýr
sleppur úr eldi og verður þá að
refsa harðlega fyrir það. Kostn-
að við eftirlitið og útrýmingu
villtu minnkanna er réttlátast
að jafna niður — eftir þar til
settum reglum — á minnkaeig-
endur.
* * *
Þá ætti einnig að gera gang-
skör að því, að reyna að fá það
upplýst, hvaða bú hafi misst
minnka úr eldi og koma fram
refsingu fyrir það. Slikt myndi
hjálpa til að skapa aðhald og
þetta ætti ekki að verða kostn-
aðarsamt, þar sem ekki er mörg-
um búum til að dreifa. Þeir
menn, sem með hirðuleysi sínu
eru valdir að minnkaplágunni,
eiga ekki að sleppa refsingar-
laust, ef þess er nokkur kostur
að fá málið upplýst.
* * *
Það hefir á seinni árum verið
nokkuð tekin upp sú venja, að
bændur flytji sláturfé sitt á bif-
reiðum til slátrunarstaðar. Sér-
staklega hefir það þótt heppi-
legra, að f-lytja fé, sem fargað
er fyrir aðalsláturtíðina, á bif-
reiðum á ákvörðunarstaðinn,
enda ekki mönnum á að skipa í
sveitum til fjárrekstra um hey-
skapartimann. Framan af var
aðbúðin að þessu fé, sem þannig
var flutt, afar bágborin og alveg
tvímælalaust, að slikur flutn-
ingur hefir verið verri meðferð
heldur en jafnvel langur rekst-
ur. Því er bezt að lýsa ekki hér,
hvernig um þessar skepnur fór
og er það bezt gleymt, enda
reynsluleysi og vankunnáttu um
að kenna, en ekki harðýðgi.
* * *
Nú eru í gildi ákveðnar reglur
um þessa flutninga, hvernig
mynda skuli mörg smáhólf á
bifreiðapöllunum með vel fest-
um grindum. Einnig er svo fyrir
mælt, að bera skuli fínan sand
á pallinn til mýkinda eða tyrfa
hann. Til eftirlits um, að þess-
um reglum sé hlýtt, mun vera
sérstakur maður við helztu slát-
urhúsin. Ef fénaðurinn er lát-
inn upp á bílana og hleypt af
(Framh. á 4. síðu)
(
A KZI?,OSSC3-C)TTJJVÆ
Loðdýraræktin. — Skemmtiferðaskipin. — Búnaðarfélag Svalbarðsstrandar.
Úr Steingrímsfirði. — Mikill grasvöxtur. — Öræfaferð.