Tíminn - 12.10.1940, Blaðsíða 1

RITSTJÓRAR:
GÍSLI GUÐMUNDSSON (ábm.)
ÞÓRARINN ÞÓRARINSSON.
FORMAÐUR BLAÐSTJÓRNAR:
JÓNAS JÓNSSON.
ÚTGEFANDI:
FRAMSÓKNARFLOKKURINN.
RITSTJ ÓRNARSKRIFSTOFUR:
EDDUHÚSI. Lindargötu I D.
SÍMAR: 4373 og 2353.
AFGREIÐSLA, INNHEIMTA
OG AUGLÝSINGASKRIFSTOFA:
EDDUHÚSI, Undargötu 1 D.
Siml 2323.
PRENTSMIÐJAN EDDA hJ.
Slmar 3948 og 3720.
24. árg.
Reykjavík, laugardaglim 12. okt. 1940
98. blað
Frá íiskiræktarmálunum
Frásögn Olafs Sígurðssonar ráðunauís
Ólafur Sigurðsson fiski-
ræktarráðunautur er gest-
komandi í bænum um þess-
ar mundir. Hefir hann ferð-
azt víða um land í sumar
og unnið að fiskiræktarmál-
unum. Meðal annars hefir
hann ferðazt mikið um Dali
og Strandir og Vestur-
Skaftafellssýslu og farið
kring um land og haft tal
af þeim mönnum, sem búa
í nágrenni við hafnirnar og
aðstöðu hafa til fiskiræktar.
Tíðindamaður Tímans hitti
Ólaf að máli og leitaði frétta af
ferðum hans og störfum og því,
er við hefir borið á sviði fiski-
ræktarinnar seinustu misseri.
— Eitt af því, sem telja má
til tíðinda, sagði Ólafur, er end-
urreisn veiðifélagsins við Ölfusá
og hliðarár hennar, er dæmt var
ólöglegt í sinni fyrri mynd af
hæstarétti. Sinnir veiðifélag
þetta jafnframt fiskirækt og
rekur tvær klakstöðvar, aðra í
Alviðru í Ölfusi, en hina í
Hvammi í Hrunamannahreppi.
Var klakstöðinni í Hvammi
komið upp í fyrra haust. Er
hún næststærsta klakstöð á
landi héT, og þar með á öllum
Norðurlöndum, rúmar um tvær
miljónir seiða. Hún var sem
næst full af seiðum í vor er leið.
Bændur, sem veiði eiga í
Laxá i Þingeyjarsýslu, eru einn-
ig komnir vel á veg með að
stofna fiskiræktarfélag sín á
meðal. Var þess brýn þörf, því
að ánni liggur við auðn að laxi,
svo mjög er gengið á stofninn.
Laxveiði hefir yfirleitt verið í
tæpu meðallagi í sumar, nema
í Ölfusá' og vötnum þeim, sem
í hana falla; þar veiddist vel.
Með auknum skilningi fólks
á því, hvað sé skaðlegt og hvað
hyggilegt í aðbúðinni að fiski-
stofninum í ám landsins, má
vænta vaxandi fiskigengdar. í
Undhbúa Þjóðverjar
árás á Island?
Frásögn Halvd. Kohts
utanríkismálarádh.
í ameríska blaðinu „New York
Times“ birtist í gær viðtal við
Halvdan Koht utanrikisráð-
herra Norðmanna.
í viðtalinu segir hann m. a.,
að Þjóðverjar dragi nú saman
mikið lið í Norður-Noregi. Á-
stæðan til þess sé annaðhvort
sú, að þeir tortryggi Rússa, er
löngum hafa haft • ágirnd á
Norður-Noregi, ellegar þeir sé
að undirbúa árás á ísland.
Styður það síðarnefndu grun-
semdina, að Þjóðverjar hafa
dregið að sér mikinn skipakost
þarna norður frá.
Koht skýrði frá því, að Þjóð-
verjar hefðu nú lítið lið í Suður-
Noregi, en þar hefðu þeir haft
mikið lið í sumar, og héldu þá
flestir, að nota ætti það til árás-
ar á England. Virðist hafa verið
hætt við þá fyrirætlun. Mikið
af þessu liði hefir nú verið flutt
til Norður-Noregs.
í amerískum blöðum er oft að
því vikið, að Þjóðverjar hafi
mjög augastað á íslandi, því að
það myndi bæði gera þeim auð
veldara að ráðast á England og
siglingar Breta vestur um haf,
ef þeir gætu haft bækistöðvar
þar.
Mörg amerísku blöðin telja
það vafalaust, sökum framan-
greindra ástæðna, að Þjóðverjar
hefðu reynt að hertaka ísland í
vor, ef Bretar hefðu ekki orðið
fyrri til.
þau tíu ár, sem ég hefi sinnt
málefnum fiskiræktarinnar,
hefi ég ef til vill lagt mest.á
mig til þess, að sýna fólki fram
á, hve óhyggilegt sé að halda
áfram að urga upp seinustu
bröndurnar í vatnsföllum, sem
liggur við ördeyðu. Ef bjarga á
fiskistofninum í þeim ám, sem
mjög eru illa farnar, verður
að alfriða þær, meðan hann er
að rétta' ofurlítið við.
Eitt af því, sem ég mun
leggja mikla áherzlu á hin
næstu ár, er að fá ýmsar smá-
ár friðaðar, svo að bleikjustofn-
inn geti aukizt og eflzt.
Með laxárnar, sem leigðar
voru Englendingum til stanga-
veiði, hafa þau tíðindi gerzt í
sumar, að vegna stríðsins hefir
leigusamningum um margar
þeirra verið riftað. Þær ár hefir
verið leitazt við að fá leigðar
innlendum mönnum, til að þeim
yrði forðað frá netalögnum.
Leiguna eftir sumar ánna hafa
þó Englendingar haldið áfram
að greiða, og eru þær nú alfrið-
aðar að kalla.
AÐALFUNDUR
STJÓRNAR S.U.F.
Aðalfundur stjórnar Sam-
bands ungra Framsóknarmanna
hefst hér i bænum næstkom-
andi sunnudag.
í aðalstjórn S. U. F. eiga
fimm menn sæti, en á aðal-
fundinum eiga sæti, auk þeirra,
23 fulltrúar einstakra héraða
og kaupstaða.
Aðalfundur stjórnar S. U. F.
var í fyrra haldinn á Akureyri
og vakti þá mikla athygli.
Á þessum fundi verða rædd
ýms landsmál, auk sérmála fé-
laga ungra Framsóknarmanna
og S. U. F.
Sumir fulltrúarnir, sem sækja
fundinn utan af landi, munu
mæta á fundum þeim, sem S.
U. F. boðar til í Árnes- og
Rangárvallasýslum sunnudag-
inn 20. þ. m. og skýrt var frá í
seinasta blaði.
Frá Norðurlöndum
Aukin harðstjórn
í Noregi
Sænskl yfirhersliöfð-
mglim sætir Iiurðri
gagnrýni
Frá Noregi berast stöðugt tíð-
indi um. vaxandi mótstöðu al-
mennings gegn ofbeldisstjóm
nazista.
Quisling virðist nú vera orö-
inn áhrifamesti maður landsins.
Þjóðverjar hafa þó ekki viljað
gera hann að forsætisráðherra,
sökum óvinsælda hans. Hefir
því rússneska fyrirkomlagið
verið tekið til fyrirmyndar.
Stalin er foringi kommúnista-
flokksins, en gegnir engu
stjórnarembætti. Quisling gegn-
ir heldur ekki neinu stjórnar-
embætti, en .er foringi nazista-
flokksins, sem er eini flokkur-
inn, sem fær að starfa í landinu.
Quisling er nú að reyna að
koma á einskonar ríkisþingi,
sem verður aðeins skipað naz-
istum eða þeim, sem eru naz-
istaflokknum hliðhollir. Það á
að verða eitt fyrsta verk þessa
þings, að samþykkja nýjan fána
fyrir Noreg. Hvort þetta þing
verður spegilmynd af vilja þjóð-
arinnar má bezt marka af því,
að í seinustu kosningum fengu
nazistar alls um 20 þús. atkv.
af á aðra miljón greiddra at-
kvæða. Er það líka enn mjög
tvísýnt, hvort Quisling tekst að
koma slíku þingi á laggirnar,
sökum fylgisleysis, og benda
ýmsar fregnir frá Noregi í þá
átt, að hann neyðist til að
fresta þessum tilraunum sínum.
Mótþróann gegn stjórn naz-
ista má glöggt marka af því, að
stöðugt er verið að banna fleiri
blöð og handtaka fleiri og fleiri
blaðamenn, ásamt ýmsum
áhrifamönnum gömlu flokk-
anna. Á mörgum stöðum á
landinu er búið að koma upp
sérstökum f angabúðum fyrir
pólitíska fanga likt og gert var
í Þýzkalandi eftir nazista-
byltinguna.
Meðal menntamanná eiga
nazistar yfirleitt ekkert fylgi og
hefir það m. a. orðið til þess, að
(Framh. d 4. siðu)
Kröíur Þjóðverja til Frakka
Samanbnrðiir á kröfum Þjóðverja nú og kröf-
um Frakka eftir seiimstu helmsstyrjöld
Þjóðverjar ætla að láta her-
teknu löndin greiða sjálf kostn-
aðinn, sem hlýzt af dvöl þýzka
setuliðsins þar. í „The Times“
19. f. m. birtist grein um þessa
kröfu Þjóðverja á hendur
Frökkum. Fer hún hér á eftir í
lauslegri þýðingu:
Það er nú mögulegt að gera
athyglisverðan og fróðlegan
samanburð á þeim fjárhagslegu
kröfum, sem Þjóðverjar gera nú
á hendur Frökkum, og skaða-
bótakröfum Fi'akka á hendur
Þjóðverjum eftir seinustu
heimsstyrjöld.
Þjóðverjar krefjast nú að
Frakkar greiði þeim 20 milj.
marka á dag á meðan styrjöldin
stendur yfir. Þetta eru ekki
hinir endanlegu friðarskilmál-
ar þeirra, heldur er þetta kostn-
aðurinn við dvöl þýzka setu-
liðsins í hinum hernumda hluta
Frakklands, en Þjóðverjar telja
Frökkum skylt að greiða hann.
í þessari upphæð eru ekki
fólgnar þær fjárhagslegu kröf-
ur, sem ítalir munu gera. Sam-
tals nema þessar greiðslur, sem
Þjóðverjar ætla að láta Frakka
inna af höndum meðan styrj-
öldin varir, 7.300 milj. marka
á ári.
í sambandi yið þetta má
minna á það, að i Versalasam-
þykktinni 1921 voru skaðabóta-
greiðslur Þj óðverj a ákveðnar
2.000 milj. marka fyrsta árið, en
áttu að smáhækka og vera
orðnar 6000 milljónir marka á
ári eftir 11 ár. Þetta hámark
hinna árlegu skaðabóta-
greiðsla, sem Þjóðverjum bar
að inna af hendi samkvæmt
þessari samþykkt, var því 1.300
milj. marka lægra en það, sem
Hitler heimtar nú af Frökkum.
En í Dawes-samþykktinni 1924
voru skaðabótagreiðslurnar
lækkaðar í 1.000 milj. marka á
ári, en áttu að hækka næstu
fjögur árin í 2.500 milj. marka
og höfðu þá náð hámarki sínu.
Þjóðverjar hafa þráfaldlega
brennimerkt skaðabótakröfurn-
A. KROSSGÖTTJM
Uppsögn kaupsamninga. — Félagsskapur til styrktar lömuöu fólki. — Kvillar
í garðjurtum. — Heyskapur í s andgræðslugirðingunum. —
Eins og nýlega var skýrt frá hér í
Tímanum ganga lagaákvæðin um dýr-
tíðaruppbót verkafólks í verkalýðsfé-
lögunum úr gildi um næstu áramót, en
sé kaupsamningum ekki sagt upp
tveimur mánuðum fyrir þann tíma,
gilda þessi ákvæði hinsvegar áfram
sem kaupsamningur með þriggja mán-
aða uppsagnarfresti. Verkalýðsfélögin
eru nú óðum að taka þessi mál til at-
hugunar og má telja víst, að það verði
niðurstaðan hjá þeim flestum eða öll-
um, að óska nýrra samninga. Félag
verksmiðjufólks í Reykjavík, Iðja, hef-
ir þegar sagt upp sínum samningi, en
Sjómannafélag Reykjavíkur hefir
ákveðið að láta atkvæðagreiðslu fara
fram um uppsögnina, og er talið víst,
að hún verði samþykkt. — Þing Al-
þýðusambands íslands kemur saman
um mánaðamótin og verða þessi mál
vafalaust tekin til nánari athugunar
þar. Á þessi þingi Alþýðusambandsins
mun eiga að gera það að ópólitísku
og óháðu verkalýðssambandi og er ekki
ólíklegt, ef samkomulag næst á þeim
grundvelli, að það gæti samið fyrir
hönd allra félaganna, sem segja upp
samningum, en Atvinnurekendafélag-
ið semdi þá fyrir atvinnurekendur. Með
þessu móti myndi samningarnir vafa-
laust ganga fyrr og greiðlegar.
Hér í bænum er nú uppi hreyfing
um að stofna félagsskap til hjálpar
lömuðu fólki, sem á við mikla erfið-
leika að stríða og lítinn kost verkefni
og viðfangsefna við sitt hæfi, er orðið
geti til afþreyingar og ef til vill ein-
hverrar framfærslu. Hafa tólf merkir
borgarar sent frá sér ávarp og heitið
á almenning að bregðast vel við þess-
um félagsskap og stuðla að því, að
hann nái tilgangi sínum. Lömunar-
sjúklingar munu nú vera nær 600 á
öllu landinu.
r r r
Ingólfur Davíðsson magister hefir látið
svo ummælt: — Myglu varð allvíða
vart í sumar; en hún gerði lítið tjón,
því að kuldamir háðu myglusveppunum
eins og öðrum gróðri. Svo er víða farið
að úða kartöflugrösin til varnar og
vaxtaröryggis. Aftur á mótl bar tals-
vert á stöngulveiki, einkum sunnan
lands og mest í Eyvindi (Kerrs Pink).
Það er erfitt að útrýma stöngulveiki
alveg, en á hinn bóginn er hirðuleysi
um að kenna ef hún nær verulegum
tökum. Kálmaðkur var skæður eins og
að undánförnu. En reynslan hefir sýnt,
að vel má verja kálið fyrir honum
með súblimati, carbókrimpblöndu eða
tjörupappaplötum. Rófunum er erfið-
ara að bjarga. Það er of dýrt að verja
þær. Gulrætur eiga að geta komið í
stað rófnanna á sýktu svæðunum, að
minnsta kosti sunnan lands, og þar
sem jarðhiti er. Kálmaðkurinn lætur
gulrætur í friði. Banna þarf innflutn-
ing gulróta, vegna hættu á því, að
gulrótaflugan berist til landsins. —
r r r
Gunnarsholtsgirðingamar í Rangár-
vallasýslu ná nú yfir lönd sjö jarða,
Gunnarsholts, Brekkna, Reyðarvatns,
Dagverðarness, Steinkross og Bolholts
að mestu og Víkingslækjarlandið
gamla, sem nú er talið til Þingskála og
Kaldbaks. Gunnarsholt lagðist í eyði
árið 1925 og var töðufallið þá 40—50
hestburðir hin síðustu ár, en útheysafli
200—300 hestburðir. í sumar var aflað
3400 hestburða af heyi í sandgræðslu-
girðingunum, þar af 1900 í landi því,
er fylgir býlunum Gunnarsholti, Hró-
arslæk og Reyðarvatni, en 1500 í landi
því, sem enn er í umsjá sandgræðsl-
unnar. Sóttu tólf innansveitarbændur
þangað slægjur, auk fólks úr Hafnar-
firði. Á býlum þeim, sem eiga land
innan sandgræðslugirðinganna, hefir
sauðfé verið gert útlægt. Vegna hörguls
á heimafengnu eldsneyti selja margir
bændur hey til að geta keypt kol til
éldsneytis. Líkar heyið vel og er vel
kúgæft. í sandgræðslugirðingunum í
Landsveit var einnig mikill heyskapur.
í Stóru-Valla- og Klofagirðingum heyj-
uðust 1300 hestburðir. Fjórtán menn
sóttu þangað heyskap. Hefir þessi hey-
skapur mikla þýðingu fyrir þá, sem
hans njóta, þar sem á þessum slóðum
er kindinni víða ekki ætlað meira fóður
en einn baggi. í mörgum öðmm sand-
græðslugirðingum í sýslunni hefir mik-
ið verlð slegið. Er þó á ári hverju mikið
af slægjum, sem eru ekki notaðar, í
sandgræðslugirðingunum. Slægnagjald
hefir verið 50 aurar á hvem hestburð.
Petain marskálkur.
ar eins og rán, en hver er það,
sem nú er raunverulega staðinn
að ráni?
Það má heldur ekki gleyma
því, að heildarupphæðin, sem
Þjóðverjar greiddu, var 17.000
milj. mörk, en þeim tókst að fá
27.000 milj. marka að láni hjá
Bandamönnum. Mismunurinn,
10.000 milj. marka, hefir ekki
verið greiddur.
Samanburðurinn verður enn
gleggri með því að bera saman
greiðslugetuna, sem byggist á
útflutningi, íbúafjölda og fram-
leiðslunni yfirleitt.
Árið 1913 nam útflutningur
Þjóðverja 10.000 milj. marka, en
1938 nam útflutningur Frakka
1.530 milj. marka. Árið Í918 var
íbúatala Þýzkalands 58 milj., en
1939 var íbúatala Frakklands 42
milj. Gera má ráð fyrir að hinn
óhertekni hluti Frakklands
muni verða látin annast þessar
greiðslur, en hann hefir ekki
nema litið brot af framleiðslu-
getu hins fyrra Frakklands.
Hagskýrslur sýna, að skatt-
tekjur af hinum óhertekna
hluta Frakklands voru minni en
20% af heildar skatttekjum
Frakklands 1934. Það má því
reikna með, að landssvæði með
einum þrítugasta af greiðslu-
getu Þýzkalands 1913 muni
verða gert skylt að greiða
þrisvar sinnum meira en há
mark þeirra ársgreiðslna (sem
voru þó raunverulega . ekki
greiddar), er gert var ráð fyrir í
Dawes-áætluninni.
Aðrar fréttir.
Hin ákveffna framkoma Bret-
lands og Bandaríkj anna í mál-
efnum Austur-Asíu hefir orðið
þess valdandi, að Japanir hafa
talið hyggilegast að láta und-
an síga í bili. Japönsku blöðin
gera lítið veður úr opnun
Burmabrautarinnar fyrir
vopnaflutninga. Segja þau, að
Japanir geti nú eyðilagt hana
innan kínversku landamæranna
með flugárásum frá Indó-Kína,
en Frakkar hafa afhent þeim
nokkra flugvelli þar. Það er
sýnilegt, að Japanir óttast, að
Bandarikin banni útflutning til
þeirra. Japanski utanríkisráð-
herrann hefir hvatt ameríska
sendiherrann á fund sinn til að
skýra honum frá, að þrívelda-
samningnum sé ekki beint gegn
hagsmunum Bandaríkjanna.
Stjórn Banðaríkjanna hefir
kvatt allt varalið Kyrrahafs-
flotans til vopna og er hann
nú fullskipaður. Öllum hernað-
arviðbúnaði á Kyrrahafsströnd-
inni er nú hraðað sem mest má
og í sumum fylkjum þar er ver-
ið að koma á fót heimavarnar-
liði eftir brezkri fyrirmynd. í
Washington hafa undanfarið
verið miklar viðræður stjórn-
málamanna um utanríkismál.
Sendifulltrúar Bandaríkjanna
í Berlín og Róm hafa verið
kvaddir heim og verða ekki
(Framh. d 4. siðu)
A víðavangi
TUNGUR TVÆR.
Hér í blaðinu hefir íðulega
verið sýnt fram á þá kynlegu
starfshætti Sjálfstæðisflokks-
flokksins að hafa tvær eða fleiri
stefnur í sama málinu til þess
að geta smjaðrað fyrir öllum.
Þetta kemur t. d. mjög greini-
lega fram í deilum þeim, sem
nú hafa átt sér stað um hækk-
un kjötverðsins. Áður en kjöt-
verðlagsnefnd ákvað haust-
verðið, bárust henni áskoranir
frá jþremur þingmönnum Sjálf-
stæffisfiokksins um að hafa
kjötverffiff hærra en þaff var á-
kveffiff. Þessir þingmenn voru
Jón Pálmason, Pétur Ottesen
og Þorsteinn Þorsteinsson. Ef
að vanda lætur munu nú þessir
fulltrúar íhaldsins í sveitakjör-
dæmum áfellast Framsóknar-
flokkinn harðlega fyrir að hafa
ekki beitt sér fyrir meiri hækk-
un kjötverðsins á sama tíma
og Reykj avíkurblöð flokksins
hafa ekki nógu sterk orð í fór-
um sínum til að lýsa því níð-
ingslega okri, sem neytendur
bæjanna séu beittir með hækk-
un kjötverðsins. Það má mikið
vera, ef íhaldinu verður ekki
hált á því, þegar það birtist
jafn augljóslega, að það hefir ‘
tungur tvær og talar sitt með
hvorri.
MILLILIÐIRNIR OG
DÝRTÍÐIN.
Árni frá Múla hefir látizt vera
mjög fjandsamlegur mikilli dýr-
tíð, þegar hann hefir verið að
tala um verðlagið á landbúnað-
arafurðunum. Flestum hefir
fundizt þetta nokkuð kynlegt,
því að milliliðirnir eiga sinn
drjúga þátt í dýrtíðinni og
allir vita, að Árni er þeirra
þj ónustuvilj ugur skósveinn til
hvers,_ sem vera skal. Þessi láta-
læti Árna afhjúpast líka í Vísi
síðastliðinn fimmtudag. Þá
ræðst hann með miklum móði á
Kaupfélag Reykjavíkur og ná-
grennis. Og fyrir hvað? Fyrir
það að hafa með haustmarkaði
sínum lækkað milliliðakostnað-
inn á innlendum vörum og fyrir
það að hafa haft forgöngu í
verðlækkun á kornvörum og
sykri um seinustu mánaðamót.
Þetta er hið raunverulega til-
efni árásarinnar, þótt Ámi
reyni að fimbulfamba um ým-
islegt annað, sem hann álítur
að geti orðið félaginu til tjóns.
Bæði þessi verk félagsins draga
vitanlega talsverðan spón úr
aski kaupmannanna, en þau
minnka dýrtíðina. Þetta lýsir
vel hinni raunverulegu stefnu
Árna frá Múla og skoðana-
bræðra hans. Hún er í stuttu
máli þessi: Það má ekki minnka
dýrtíðina, ef það skerðir hlut
milliliðanna og til þess að óá-
nægjan yfir okri þeirra verði
ekki mjög mikil, verður að vera
lágt verð á landbúnaðarvör-
um. Það á að halda dýrtíðinni í
skefjum á kostnað bændanna
en ekki milliliðanna.
SKIPULAG FARÞEGAFLUTN -
INGA MEÐ BIFREIÐUM.
Hér í blaðinu hefir oft verið
sýnt fram á með skýrum dæm-
um, að skipulag fólksflutninga
með bifreiðum hefir víða verið
brotið niður eftir kröfum Stein-
dórs Einarssonar, og í skjóli at-
vinnumálaráðherra.Ólafs Thors.
Eftir ýmsum leiðum ganga tveir
bílar á sama tíma, þegar einn
nægir, og fara þannig mikil
verðmæti forgörðum. Maður
austan úr sveitum skrifar blað-
inu nýlega um þetta á þessa
leið: „Ég fór frá Selfossi til
Reykjavíkur 27. september s. 1.
með Páli Guðjónssyni á Stokks-
eyri. Með bifreiðinni voru 14
farþegar. Ýmist á undan eða
eftir Páli var Steindórsbíll með
þrjá farþega. Hvorttveggja voru
þetta 22 manna bifreiðar. Við
vorum undrandi yfir þessu
skipulagsleysi. Hlutföllin flesta
(Fravih. á 4. síðu)