Tíminn - 27.02.1945, Qupperneq 3

Tíminn - 27.02.1945, Qupperneq 3
16. blað TlMmN, þrlðjadagiim 27. fcbr. 1945 3 JENS HOLMGEIRSSON: Þörfin á löggjöf um verð- lag og leigu lóða — Síðari greín -- Á það hefir áður verið drepið, að leiguréttur lóða og landa gangi sums staðar kaupum og sölum, með þeim afleiðingum að landið stórhækkaði í verði, og það jafnvel án þess að nokk- ur mannvirki væri á því gerð. Telja má að hægt sé að útiloka þetta, með þvi að setja ákvæði í leigusamningana um að leigu- rétturinn sé ekki framseljan- legur nema þegar svo stendur á, að sala fer fram á húsum á leigulóðum. Þá verður kaupandi hússins að hafa ótvíræðan rétt til þess að ganga inn í lóðar- leigusamninginn. Leiguréttur ræktunarlanda ætti þó alltaf að vera ófram- seljanlegur. Þegar leigjandi vill hætta afnotum landsins, skal hann „segja þvi lausu“ til við- komandi sveitarstjórnar, eins og nú er gert samkv. lögum, þegar ábúendaskipti verða á leigujörð- um í sveitum. Fær þá sveitar- stjórnin ráðstöfunarrétt yfir landinu og leigir það út aftur. Fráfarandi fái ræktunarmann- virkin, er hann kann að eiga í landinu, endurgoldin eftir mati, sem þarf að vera hámarksbund- ið með lögum. Hinn nýi leigj- andi sé svo skyldur til að kaupa ræktunarmannvirkin fyrir matsverð. Þá er ennfremur nauðsynlegt að í leigusamningana sé sett ákvæði um að leiguréttur falli niður, ef landið eða lóðin innan tiltekins tíma ekki er notuð á þann hátt, er um var >>amið þegar leiging fór fram. Þetta ákvæði á að geta komið í veg fyrir að lönd og lóðir verði 1 leigingu, án þess að þau séu hagnýtt, en það hefir víða átt sér stað til stórtjóns, bæði um byggingarlóðir og ræktunarlönd. Þessi ákvæði eru nú notuð í nokkrum bæjum og þorpum og hafa gefizt vel, þar sem eftirlit hefir verið nægjanlegt. Verður því að telja nauðsynlegt og fylli- lega tímabært að taka þau upp í almenna löggjöf um þessi mál. Þegar frá er talin sú verð- hækkun á landi og lóðum, er leiðir af breyttu verðgildi pen- inga og mannvirkjum, sem á lóðunum eru gerð, má telja að verðhækkunin myndist aðallega vegna fólksfjölgunar og ýmsra opinberra framkvæmda á land- inu eða í grennd við það. Þjóð- félagið leggur árlega fram stór- fé til samgöngubóta, hafnar- gerða og annarra almennra um- bóta. Samhliða þessum fram- kvæmdum og aukinni tækni í atvinnurekstri, skapast svo bætt lífsskilyrði í bæjum og þorpum, sem hefir þær afleiðingar, að fólkinu fjölgar á þessum stöð- um og nytjalaust land breyt- ist i arðgæfar byggingarlóðir. Þá verja bæir og þorp árlega stórum fjárhæðum til gatna- gerðar, skolp- og vatnsæða, raf- tauga o. fl., auk alls þess, sem varið er til annarra mannvirkja og opinberra framkvæmda. All- ar þessar framkvæmdir, ásamt fólksfjölguninni á staðnum, eru meginorsök að verðhækkun landsins. Þessa verðhækkun hefir heildin, samfélagið, skap- að og er þess vegna réttur eig- andi hennar. í hlut landeigand- ans getur því aðeins komið sú verðmætisaukning, sem fólgin er í þeim mannvirkjum og umbót- um, sem hann gerlr sjálfur. Á það má minna, að þessarar skoðunar verður vart a. m. k. á tveimur stöðum í löggjöfinni. í lögum 61/1917 um framkvæmd eignarnáms, er svo fyrir mælt (10. gr.), að við eignarnámsmat á lóðum og fasteignum í sam- bandi við framkvæmd skipu- lagsins í bæjum og þorpum, skuli taka tillit til þeirrar verðhækk- unar, sem stafa kann af skipu- laginu, og draga hana frá, þegar matsverðið er ákveðið. Sama hugsun kemur einnig fram í lögum 55/1921 um skipu- lag kauptúna og sjávarþorpa (21. gr.). í þessu felst viður- kenning löggjafans á því, að landeigandi eigi ekki þá verð- hækkun, sem af skipulagsað- gerðunum leiðir. í framhaldi af þessu virðist rökrétt að draga þá ályktun, að öll verðhækkun á landi og lóðum, sem stafar frá opinberum framkvæmdum (ríkis, hreppa og bæja), hvort sem þær heita skipulagsaðgerð- ir, hafnarmannvirki, samgöngu- bætur eða annað — sé réttilega eign samfélagsins en ekki land- eigandans. Hér hafa verið færð nokkur rök fyrir því, að samíélagið eigi þá verðhækkun á landi og lóð- um, sem stafa af félagslegum ástæðum, þ. e. vegna fólksfjölg- unar og beint og óbeint af opin- berum framkvæmdum. í hlut landeigendanna kemur því ein- ungis sú verðmætisaukning, sem felst í þeim mannvirkjum og framkvæmdum, er þeir gera sjálfir. Svo sem fyr er greint, er svo ástatt nú, að lönd og lóðir í lið- lega tveimur þriðju hlutum af öllum bæjum og þorpum á land- inu, eru nú einkaeign að ein- hverju eða öllu leyti. Þótt að því verði væntanlega stefnt, að landið á þessum stöðum verði eign viðkomandi bæja og þorpa jafnskjótt og hægt er að fá það með hagíelldum kjörum, má þó gera ráð fyrir, að einkaeign á landi í þéttbýlinu eigi sér stað enn um hríð, og að landið haldi áfram að hækka I verði af fé- lagslegum orsökum. Til þess að samfélagið fái réttmætar tekjur af þeirri verðhækkun, virðist eigi annað ráð vera fyrir hendi, en að leggja verðhækkunarskatt á landið. Má skoða verðhækk- unarskattinn sem vexti af þeim hluta af verði lands og lóða, sem er eign samfélagsins, þótt ein- stakir menn hafi þessa eign undir höndum. Þar eð verðhækkunin, sem skatturinn hvilir á, á oftast að mestu rætur sinar í beinum og óbeinum aðgerðum viðkomandi bæja og þorpa, svo og búsetu fólksins á þessum stöðum, virð- ist fyllilega réttmætt, að bæjar- og sveitarstjórnir fái skattinn, hver af sínu svæði. Verðhækkunarskattinn mætti leggja á eftir þeim meginreglum sem hér segir: Fasteignamatið frá 1942 sé lagt til grundvallar við álagn- ingu skattsins. Einungis sé sköttuð sú hækkun, sem verður á matsverði landsins, án um- bóta og mannvirkja, miðað við fasteignamatið 1942. Hækki fasteignamatið á lóðum og lönd- um án mannvirkja og umbóta, miðað við matið 1942, greiði eig- andinn ákveðið hundraðsgjald sem skatt af hækkuninni, er renni í viðkomandi sveitarsjóð. Á þann hátt fær hið. opinbera tekjur af þessari eign sinni svo sem réttmætt er. Áður hefir verið um það rætt, að fasteignamatið væri réttlát- asti og einfaldasti grundvöllur- inn fyrir landsleigu í bæjum og þorpum, bæði á byggingarlóð- um og ræktunarlöndum. Af því leiðir, að möt þurfa að fara fram jafnóðum og ónotað land er tekið á leigu. Breyting mats- verðs hlýtur því ávallt að koma í ljós, jafnóðum og landið er tekið til nýrrar notkunar. Gera má ráð fyrir, að á ýms- um stöðum þurfi að greina fast- eignamatið frá 1942 í grunnverð (verð landsins án umbóta) og mannvirkjaverð (umbæturnar sjálfar). Þó mun þessi skipting mjög víða vera fyrir hendi. Hér að framan hefir verið lagt til að árleg leiga á löndum og lóðum í þorpum og bæjum verði 5% af fasteignamatsverði. Er það sá leigumáli, sem Reykja- víkurbær hefir nú lögfest á byggingarlóðum bæjarins. Verði þessi leigumáli valinn, má telja hæfilegt að verðhækkunarskatt- urinn sé 4%. Fær þá landeig- andinn ys hluta verðhækkunar- teknanna í sinn vasa. Má skoða það sem innheimtulaun til hans, svo og til þess að mæta eignaút- svari og eignaskatti, sem hann mun þurfa að greiða, ef hann á landið skuldlaust. Til frekari skýringar því, hvernig verðhækkunarskattur- inn yrði lagður á, set ég hér eftirfarandi dæmi: í litlu þorpi er allt landið eign sama manns. Samkvæmt fast- eignamatinu 1942 er samanlagt mat lands og lóða án mann- virkja og umbóta, kr. 20.000,00. Nú fjölgar fólki verulega í þorp- inu og mörg ný hús eru reist. Við það breytist arðlítið og arð- laust land í byggingarlóðir. Vegna aukinna leigutekna hækkar fasteignamat landsins án umbóta og mannvirkja, úr kr. 20.000,00 í kr. 30.000,00. Skattskyld verðhækkun er því kr. 10.000,00. Landeigandi fær árlega 5% tekjur af verðhækk- uninni, eða alls 5X10000 : 100 — 500 kr. Af verðhækkuninni greiðir hann árlega 4% í skatt, eða alls 4X1000 : 100 = 400 kr. í sinn vasa fær hann því kr. 100,00 af hinum auknú leigu- tekjum. Að lokum skulu hér rifjuð upp helztu meginatriði þessa máls: Engin heildarlöggjöf er til um verðlag og leigu lands og lóða í bæjum og þorpum, enda ríkir um það hið mesta ósamræmi og handahóf. Lóðaverðið fer hækkandi, samfara vaxandi fólksfjölda og auknum almenn- um umbótum. Einkaeignarrétt- urinn, sem nú er að einhverju eða öllu leyti á landi og lóðum í nálega 50 bæjum og þorpum, torveldar víða nauðsynlega þró- un í byggingum, ræktunarmál- um og öðrum félagslegum um- UHyJBL Bör fiorson júníor bótum. Verðhækkun á landinu, sem orsakast af félagslegum að- gerðum, rennur nær því undan- tekningarlaust til landeigand- anna. Opinber eign á landi og lóðum hefir ekki leyst verð- hækkunarvandamálið, nema á einstöku stöðum. Framtíðarskipun þessara mála á að vera sú, að bæir og þorp eigi landið innan sinna tak- marka og leigi það íbúunum fyrir tiltekið hundraðsgjald af fasteignamati þess. Framleiga lands sé bönnuð og skilyrði sett um niðurfall leiguréttar, ef landið ekki er notað. Af verðbólguástæðum er ekki ráðlegt að kaupa lönd og lóðir nú. Hins vegar mega almennar, raunhæfar aðgerðir í þessum málum ekki dragast. Nú þegar þarf því að setja heildarlöggjöf um verðlag, afnot og leigu lands og lóða í bæjum og þorpum, er gildi bæði um land í opinberrl eign og einkaeign, eftir því sem við á. Löggjöfin tryggi, aö bæir og þorp geti fengið land til afnota, eftir því sem nauðsyn er á, að áliti sérfróðra manna. Umráðaréttur á einkaeignar- landi færist eftir þörfum úr höndum landeigenda, til við- komandi sveitastjórna. Lands- leigur byggist alls staðar á fast- eignamati landsins. Framleiga sé óheimil og leiguréttur falli niður, ef landið ekki er hag- nýtt innan ákveðins tíma. Hækki einkaeignarland í verði af félagslegum ástæðum, sé verðhækkunin sköttuð, og renni sá skattur í viðkomandi sveit-, arsjóð. Ég hefi hér rætt eitt af stærstu vandamálum þjóðfélagsins og reynt að benda á nokkur megin- atriði í lausn þess. Mér er það ljóst, að margt má að tillögum þessum finna, og um þær verða að sjálfsögðu talsvert skiptar skoðanir eins og gengur. En aðgerðir í málinu mega ekki biða. Ef fólksfjölgunin i land- inu verður með líkum hættí og undanfarinn áratug, verða landsmenn um 280 þúsund að Rikisútvarpið hefir um langt skeið að jafnaði haldið uppi þeim góða sið að flytja fram- haldssögu einu sinni í viku. i Hafa þær verlð með ýmsu sniði, sumar gamansamar, aðr- ar háalvarlegar, nokkrar fáguð listaverk, fáeinar harðskeytt ádeilurit. En þótt ýmsir ágæt- lega orðhagir menn og prýðis- góðir upplesarar hafi haft þennan þátt með höndum, þá er þó einn,. er útvarpshlustendur hafa tekið langt fram yfir alla aðra. Það er Helgi Hjörvar. Mun það ýkjulaust, þótt sagt sé, að mörgum útvarpshlustendum raunverulega finnist það í raun og veru engin útvarpssaga vera, ef Helgi les hana ekki. En af öllum útvarpssögum Helga hafa vinsældir einnar þó orðið langsamlega mestar. Það er Bör Börson. Mun aldrei hafa verið hlustað af jafn mikilli áfergju á nokkurt útvarpsefni á þúsundum heimila. Kvað svo ramt að því, hve fólk var sólgið í sögu þessa, að í sumum byggð- arlögum var talið tilgangslaust að boða til mannfunda þau kvöld, er hún var flutt, en sjón- skakkir umvandarar í þjóðfé- tölu um næstu aldamót. Megin- hluti nýbyggðarinnar mun myndast í bæjum og þorpum í sveit og við sjó. Munu þá rísa upp mörg ný byggðahverfi til viðbótar þeim bæjum og þorp- um, sem nú eru til, og landið halda áfram að hækka í verði. Nú eru uppi djarfar fyrirætl- anir um nýsköpun atvinnulífs- ins, stórfelldar framfarir, bætt menningarskilyrði og fullkomn- ara öryggi fyrir þjóðfélags- þegnana. Við viljum öll að þess- ar björtu vonir rætist. Því skyldi þó ekki gleymt,' að hætt er við að þær reynist fánýtar í fram- kvæmd, ef ekki eru jafnframt gerðar ráðstafanir gegn því, að fáeinir menn hafi forréttindi til þess að selja aðganginn að upp- sprettu lífsgæðanna — landinu — með óhæfilegu verði, og taka áþann hátt spón úr hversmanns aski og bita af hverjum diski. laginu hristu höfuðið og stundu mæðulega yfir alvöruleysi og siðspillingu samtíðarinnar. En hvað um það. Bör og Lára ísaksen og Jósefína og Furu- vallastrákurinn og Óli i Fitja- koti og allt það lið — þau urðu öll góðkunningjar svo til hvers manns um allt land. Flestir áttu þaraðauki einhverja smá-Börva í sínu byggðarlagl á þessum stríðsgróðatímum. Nú er sagan komin út í bók- arformi fyrir nokkru. Vafalaust mun hún einnig njóta mikilla vinsælda þannig. Hins er þó ekki að dyljast, að mjög er hún bragðdaufari aflestrar heldur en í munni Helga Hjörv- ars fyrir þá, sem ekki eru slíku heyrnarminnl gæddir, að þeir geti látið áherzlur og raddbrigðl hans klingja í höfði sér við lesturinn. En síðar meir kvað von á öðru bindi, og er ekki ó- líklegt, að marga fýsi að lesa það, sem þar drífur á daga Börs. Annars er það hið mesta af- rek, sem Helgi Hjörvar hefir innt af höndum með þýðingunni. Höfundur sögunnar beitti því bragði til þess að gefa sögunni sem kátlegastan blæ, að leggja söguhetjum sinum í munn alls konar mállýzkur. En í íslenzk- unni er slíku ekki til að dreifa, og varð þýðandi því að leita annarra úrræða. Var þá ekki í annað hús að venda en grípa til ýmissa kringilyrða, og þetta úr- ræði notfærði hann sér af stakri prýði, og hefir honum þó oft verið vandi á höndum um það, hversu langt skyldi ganga í þessu efni. Framan við bókina er alllang- ur formáli um höfundinn, Johan Falkberget, og rithöfundarferil hans eftir Guðmund Gíslason Hagalín rithöfund. Birtíst for- máli þessi upphaflega i grein- arformi í Alþýðublaðinu. Er hann hinn skilmerkilegasti og skemmtilegasti, eins og vænta má af hendi Guðmundar, og því hinn bezti bókarauki, og það því fremur sem höfundi mun kært, að rithöfundarstarf hans sé ekki kynnt með Bör Börson einum. Jacob S. Worm-Miiller: Frá Wilson tíl Roosevelts Hér birtist grein eftir norska prófessorinn Jacob S. Worm-Miiller, sem íslendingum er að góðu kunnur. Ræðir hann hér um tilraunir Þjóðverja til þess að nota sér skoð- anamismuninn meðal hinna sameinuðu þjóða, víkur að mistökum þeim, er Bandamenn gerðu sig seka um eftir heimsstyrjöldina fyrri, og rekur að nokkru boðskap Roose- velts um væntanlegan frið og friðarsamninga. Þýzku áróðursmeistararnir hafa nóg að gera að dreifa út fölskum orðrómi og notfæra sér hverja misklíð, sem upp kemur meðal Bandamanna. Fyr- ir nokkru síðan fölsuðu þeir fregnir brezka útvarpsins og sögðu, að þar hefði verið svo frá skýrt, að það hefði verið Mont- gomery, sem tekizt hefði að af- stýra melri háttar óförum, er Rundstedt gerði hina miklu á- rás sína, en Bandaríkjaher- mennirnir hefðu verið gersam- lega ráðþrota. Tilgangurinn með þessu var sá, að æsa Banda- ríkjahermennina gegn þeim ensku. Þetta dæmi sýnir, hversu hinar sameinuðu þjóðir þurfa að vera vel á varðbergi til þess aðÞjóðverjumtakist ekki að gera óvinafögnuð með áróðri sínum. í nýársræðu sinni hældist Hitler yfir þessu, og dindill hans, Quisling, lét orð liggja að hinu sama og enn á Goebbels annríkt við að sá illgresinu með- al hveitisins. Þetta er í rauninni eitt meg- inatriðið í hinuih þýzka hern- aði síðan þeir biðu hinn mikla ósigur sinn í haust. Þeir veita eins harðfengilegt vlðnám og þeir frekast megna í von um að Bandamönnum vaxi fórnirn- ar í augum og fallist að lokum á málamiðlunarsætt, en jafn- framt reyna þeir að skapa hvar- vetna óánægju og hamra lát- laust á því, að frelsun Evrópu- þjóðanna undan oki þeirra hafi aðeins í för með sér andlega og efnalega niðurlægingu. Við skulum segja það hrein- skilnislega, að tímarnir hafa verið erfiðir, enda þótt sam- starf hinna sameinuðu þjóða hafi verið ennþá nánara heldur en í fyrri heimsstyrjöld. Við berjumst fyrir málfrelsi og get- um veitt okkur það. En það hefir ekki verið okkur til traf- ala, heldur þvert á móti hefir það eggjað okkur og brýnt til þess að leysa vandamálin. Það er ekki vandalaust að hverfa frá stríði til friðar mitt í sjálfum heimsófriðnum. Þá fyrst verðum við einmitt að taka á okkur öll þyngslin af mis- gerðum Þjóðverja, tortímingu þeirra og ránum. Við verðum að horfast í augu við það, að eftir fyrstu hrifninguna yfir frelsinu, getur slegið í bakseglin, | því að það hefir reynt á taug- arnar hjá því fólki og hjá þeim þjóðum, sem ekki hafa mátt um frjálst höfuð strjúka í fjög- ur eða fimm ár. Stríðinu er ekki lokið, og þess vegna er það ókleift að koma vistum og nauð- synjum svo fljótt til hins líð- andi fólks, sem það hefir vænzt. Þetta veldur vonbrigðum og gremju. Og eins og gengur getur ekki hjá því farið, að hin- ar sameinuðu þjóðir hafi um ýmsa hluti mismunandi skoð- anir, sem krefjast gagnkvæmra fórna og tilslakana. Og ný öld rennur ekkl upp án þjánlnga. Hin sálfræðilega skýring er fólgin i þrá þjóðanna eftir friði, í talsverðum vonbrigðum yflr því, að Þjóðverjum skyldi heppnast að endurskipuleggja lið sitt eftir hinn mikla ósigur í ágústmánuði í sumar og hefja siðar óvænta gagnsókn, er átti að nokkru rót sína að rekja til veðurfarsins, en þó framár öllu öðru til þeirra erfiðleika, sem voru á flutningl nauðsynja. Hér við bættust svo erfiðleik- arnir í Ítalíu og Belgíu, borg- arastyrjöldin í Grikklandi og loks árekstrarnir milli Rússa og Pólverja út af landamærunum. Þetta vakti hvassa gagnrýni, þar sem leyft var að ræða mál á frjálsan hátt, ekki sízt í Eng- landi. Annan daginn var ráð- izt á Churchill fyrir afturhalds- semi í afskiptum sínum af grískum stjórnmálum, hinn daginn var hann kallaður „rauð- liði“ vegna afstöðu sinnar til Póllandsmálanna. Og svo dundi yfir gagnrýni blaða og stjórnmálamanna í Bandaríkjunum. Að nokkru leyti getur það hafa verið berg- mál frá forsetakosningunum. En það kom samt fyrir sjónir, eíns og Bandaríkjamenn séu að byrja að kveinka sér við að taka á sig ábyrgð mála í Norðurálfu. Það var eins og áminning um það, að einangrunarstefnan væri ekkl liðin undir lok, að hin gamla amerlska tortryggni í garð Norðurálfumanna, að ótt- inn við það að dragast inn 1 deilur handan Atlantshafsins væri vaknaður á ný. Harðri gagnrýni var stefnt á hendur Rússum, en þó urðu Bretar harðast úti. Það var talað um heimsveldisstefnu þeirra, yfir- drottnunarviðleitni, íhlutunar- semi. Því var líka haldið fram, að Bandamenn hefðu svikið Atlantshafssáttmálann. Ein- angrunarsinnar, eins og öld- ungadeildarmennirnir Ball og Wheeler, tóku að ógna með að kveðja yrði herinn heim frá Ev- rópu, og Wheeler veittist að kröfunni um skilyrðislausa upp- gjöf. Við þekkjum aftur sama hljóminn í þessum ummælum og röddum, sem bárust yfir hafið íyrir tuttugu og fimm árum. Þetta leiddi til þess, að mörg ensk blöð með „Times“ í broddi fylkingar risu upp og vísuðu ummælunum á bug. „Öll stjórn“, sögðu þau, „verður að styðjast að nokkru við vald. Spurningin er, hvort Banda- ríkjamenn vilja einnig veita slíkan stuðning í Evrópu“. Þau

x

Tíminn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.