Lesbók Morgunblaðsins - 03.11.1990, Page 9

Lesbók Morgunblaðsins - 03.11.1990, Page 9
I þeir nefndu qasgiq, og ér úr sögunni núna. Þar dvöldu karlmenn ef þeir á annað borð voru heima og einhverntíma hafa þeir skropp- ið yfir til kvenfólksins. Bálkar voru utanmeð veggjum í karihúsinu; þar sátu menn og sváfu. Drengir voru teknir þangað þegar á unga aldri og þar lærðu þeir að búa til og gera við veiðiáhöld og þar var endalasut hlust- að á sögur af fræknum veiðimönnum. Þegar ungar stúlkur fóru að hafa á klæðum, var líkt og víða annarsstaðar litið á ástand þeirra sem „óhreint" og þær áttu að vera í sem mestri einangrun eftir blæðingar og alls ekki að gjóa augum á veiðimenn, því ástand þeirra gat þá fælt veiðidýrin. Giftingar fóru fram með þeim hætti, að brúðguminn lét sauma fatnað á brúðurina. Ef hún fór í hann, var litið svo á að þau væru hjón. Um sambúð eins og við skiljum hana, virð- ist hinsvegar ekki hafa verið að ræða, því karlar héldu ekki annarsstaðar til heima fyr- ir en í karlhúsinu. Það er eftirtektarvert, að í karlhúsinu fóru menn í gufubað; hinsvegar er ekki getið sérstaklega um það að konur hafi baðað sig. í miðju gólfi á karlhúsinu var gryfja, sem fyllt var af kurluðum viði og Klær til að plata selinn. Veiðimenn notuðu klórur nteð selaklóm til að fikra sig í áttina að sel á ísnum og töldu að selurinn varaði sig ekki, þegar liann heyrði hljóðið frá klónum. Eskimóar við Beringsund fyrir rúmum 100 árum. Veiðimaðurinn lengst til hægri hefur látið sauma hvítar ræmur á brjóst úlpunnar. Með þessu vildu menn Hkja eftir rostungs- tönnum og gat verið hjálplegt við veiðarnar. Hálfmánagríma með gjörðum, notuð á einni a f fjórum stórhátíðum ársins og þá hengd uppí opið, sem ævinlega var í miðju þaki. Gjarð- irnar voru táknrænar fyrir aðra heima, eða nokkurskonar ytri lög tilverunnar, þar sem andar ríktu. Andi grímunnar, inua, er skorinn í miðjuna. Skál úr tré með mynd af veiðidýri. Andi dýrs- ins, eða inua, birtist í öðru dýri, sem tengist hinu með taug gegnum hálsinn. mætum, sem sýnd eru á Kjarvalssstöðum, tilheyra Yupik-fólkinu. Þetta er ekki myndlíst í nútímaskilningi. Hjá þessu fólki var listin og lífið það sama. Allt sem búið var til. í höndunum hafði hagnýtan tilgang; annað- hvort sem nytahlutir í lífsbaráttunni, eða eins- konar helgigripir vegna tilbeiðslu. A sama hátt og tíðkaðist á íslandi fyrir margt löngu, voru nytjahlutir gerðir af alúð og listrænni tilfinningu; allskonar smáhlutir úr beini listi- lega útskornir. En það var ekkert til, sem hét listin fyrir listina. Nú er hinsvegar farið að framleiða eskimóalist, ekki sízt í Græn- landi, og í Ameríku virðist góður markaðaður fyrir slíkt. Þeir hlutir sem vitna um andlega veröld eskimóanna við Beringsundið og sjást á Kjarv- alsstaðasýningu, hafa varðveizt fyrir dugnað og framsýni Edwards W. Nelsons, sem var veðurathugunarmaður og sendur sem slíkur norður tii Alaskaj þar sem hann dvaldi árin 1877-1881. Hann bjó í þorpinu St. Michael, en fór í löng ferðalög á kajak eða hundasleða og varð þekktur meðal eskimóanna fyrir að vera „maðurinn sem kaupir einskisnýta hluti“. Wilson hafði fengið starfið fyrir meðalgöngu ritara í Smithsonian-safninu, og því var það að hann fór að safna þessum menningarverð- mætum. í marga áratugi voru þessir gripir hálfpartinn gleymdir og grafnir í geymslum Smithsonian-safnsins, en hafa nú verið dregn- ir fram í dagsljósið. Heimskautsbaugurinn liggur nákvæmlega yfir Selavik; um 60 km sunnar er sundið hvað mjóst, en St. Michael, þar sem Wilson dvaldi, er á svipaðri breiddargráðu og Reykjavík. Þarna er þó miklu kaldara en hér, einkum á vetrum. Byggðin hjá Yupik- fóikinu var og er á marflötu sléttlendi, sem ár hafa hlaðið upp. Þar er gósenland veiði- manna. Sumar smærri hvalategundir gengu og ganga enn upp í árnar, kannski á eftir laxinum, sem þar er í ríkum mæli og eskimó- arnir veiddu allan ársins hring. Milli ánna eru freðmýrar og eskimóarnir þarna hafa aldrei stundað hreindýrabúskap. Eftir því sem Will- iam Fitzhugh sagði í samtali okkar, hafa þeir heldur ekki stundað selveiðar eins og frændur þeirra í Norður Kanada og á Græn- landi. En þeir veiddu rostung, sem gengur þangað norður eftir á vorin og úr rostungs- tönn hafa þeir smíðað marga gersemi. Þeir veiddu heldur ekki hvali nema þá sem gengu upp! árnar. Refi og önnur loðdýr veiddu þeir vegna skinnanna. Allir eskimóar hafa kunnað að klæða sig og við Beringsundið gengu menn í skinnúlpum með áfastri hettu. Andlegt Gat á Þakinu. Við Beringsund byggðu menn sér hús með allt öðrum hætti en á Grænlandi; þau voru hringlaga, veggir og þak úr tijábolum og kringlótt gat í miðju þaki, svo reykur kæmist út - en gatið hafði auk þess andlega þýð- ingu. Húsið var hliðstæða við leg konunnar og inngangurinn var bæði táknrænn fyrir leggöngin og eins hitt, að með því að hafa hann niðurgrafinn og koiria síðan upp um gólfið, var kuldanum haldið úti. Metraþykku jarðlagi var mokað ofaná viðarbolina til ein- angrunar. I þessum húsum dvöidu konur og börn. í hverju þorpi var þar að auki karlhús, sem kveikt í og síðan beðið unz hætt var að ijúka. Á glóandi kolin í gryfjunni var þá hellt vatni og þvagi og hitinn varð slíkur að menn önd- uðu gegnum þéttofna grasmottu til þess að skaða ekki lungun. Öðru hvoru voru þeir pískaðir uppúr hlandi og svp fóru þeir út fyr- ir og veltu sér uppúr snjó. Á þetta var einnig litið sem andlegt þrifabað. Ljósmyndir sem Wilson tók þarna eru ómetanleg heimild. En þeim var meinilla við myndatökur og áiitu líkt og múslimar, að eitthvað af sálinni kynni að festast á filmunni. í raun og veru lifðu þessir eskimóar kom- múnulífi. Takmörkuð séreign virðist hafa átt sér stað nema á veiðiáhöldum og hver maður lagði til sinn skammt af ljósmeti á lampann í karlhúsinu. Börnum var stranglega innrætt að matinn ættu allíi' sameiginlega. Þau voru sérstaklega vanin við að vera svöng. Maður átti ekki að venja sig á að fá sér bita þegar sulturinn gerði vart við sig. Það var líka eins gott að liafa vanizt þessu, þegar útmánaða- sulturinn svarf að. í aprílmánuði fer að lifna yfir veiðinni þeg- ar ísa tekur að leysa. Þá fóru hinir fræknu veiðimenn af stað á kajökum og hundasleð- um, en konur og börn urðu eftir heima og gættu þess vandlega að styggja ekki andana, sem trúað var að réðu veiðinni., Yeröld Andanna Þá er komið að því, sem var eins og rauð- ur þráður í lífi eskimóanna við Beringsundið. SJÁ NÆSTU SÍÐU LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 3. NÓVEMBER 1990 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.