Lesbók Morgunblaðsins - 17.02.1996, Page 2

Lesbók Morgunblaðsins - 17.02.1996, Page 2
vegar munurinn að myndsýn frumkvöðl- anna er orðin rótgróin hluti af „íslending- seðli“ okkar, en þeirra Komars og Mel- amids er það ekki. Hún er árás á þjóðina, á þjóðrembingshátt állra þjóða, en um hann hafa öll blóðugustu stríð aldarinnar snúist. Svo mjög hafa frumkvöðlamir litað afstöðu okkar að snjöllustu myndlistargagnrýnend- ur landsins (þeir eru reyndar aðeins fimm) virðast ekki enn geta séð út fyrir þessa „sýn“. Hún takmarkar okkur opnari skynj- un. Árið 1996 eftir Krists burð er gengið í garð. Við erum blinduð af eigin ágæti, af hugsunarlitlum vana, af merkingarlaus- um stuðlum og höfuðstöfum. Inntakið vant- ar of oft. Forsendurnar. Rökin. Rökleiðsl- una. Yfirsýnina. Markmiðið. Átökin. Lifandi hugsun. Túlkun Vignis Jóhannssonar list- málara, og svokallaðs gagnrýnanda Dags- ljóss, á niðurstöðu Hagvangs, sem birt var í þættinum skömmu fyrir afhjúpun frum- verkanna, sýnir meðal annars Móra og Skottu þótt ekkert í könnuninni gefi til kynna að þessar afturgöngur íslenskra þjóð- sagna þurfí að vera til staðar. Hraunið er (að sjálfsögðu) líka nokkuð fyrirferðarmikið í þessari annars ótrúlega „illa máluðu“ mynd. (Var þetta hnoð með ráðum gert?) Vignir fellur í þá þjóðemisgildru að skálda heilaþvotti sínum í prósentutölumar, and- stætt Komar og Melamid. En sá er hins vegar munurinn að þeir eru meiriháttar listamenn. Vignir býr á íslandi og starfar fyrir Dagsljós. Nei, glæpur Komars og Melamids, að mati elítunnar og góðborgaranna sem misstu andlitið fyrir framan „eftirlæti þjóðarinnar“, er sá að hafa málað „ljótt, óíslenskt mál- verk“. Einn helsti elítupenni íslenskrar myndlistar, annar af gagnrýnendum Morg- unblaðsins, botnar vísuna til hálfs þegar hann kveður upp að „sjálf hugmyndin, að- dragandinn, athygli fjölmiðla og umgjörðin eru aðalatriði, en hin endanlegu málverk einfaldlega rusl ... útkoman er móðgun við þann almannasmekk sem verkin eiga að lýsa“. Gagnrýnandinn leyfír sér að mæla fyrir munn allrar þjóðarinnar, enda vanur því að hafa vitið fýrir henni. Hann tilheyrir jú elítunni. En myndimar voru ekki málaðar til þess að gagnrýnandinn gæti lagt mat sitt á þær. Þær voru málaðar fyrir fólkið. Til að gera kerfíð sýnilegt. Er útkoman móðgun við myndlistars- mekk almennings eins og háttvirtur gagn- rýnandi fullyrðir? Hver getur svarað því? Hinn „sauðsvarti almúgi" hefur ekki áhuga á Kjarvalsstöðum. Hann les ekki þessi skrif. Og skrif háttvirts gagnrýnanda ekki held- ur. Hins vegar er kannski nærtækara að halda því fram að þessi skoðun gagnrýnand- ans á verkinu sé móðgun við almenning. Slíkt „rusl“ er nefnilega að finna í stásstof- um, félagsheimilum og sjoppum vítt og breitt um landið. Hjá Guggu frænku sem þekkir ekki Þórarinn B. Þorláksson. Hvern- ig á gagnrýnandi sem titlar grein neðar á sömu blaðsíðu „Tær myndhugsun" að geta botnað jafn grugguga og margslungna hugsun? Hann hefur hvorki tíma né pláss til þess. Hann þarf jú að sinna svo mörgum sýningum. Hann fær um 7 þúsund krónur á grein. Gagnrýnandinn „hvetur sem flesta til að skoða þær sýningar nú eru uppi“ í Nýlistasafninu. Þær eiga það skilið. En sá er hins vegar munurinn að þessi fram- kvæmd Komars og Melamids á íslandi er tímamótaviðburður. Sýningarnar í Nýlista- safninu geta varla talist til mikillar ný- lundu. Nei, íslenskt listáhugafólk vill sósu og salat. OgÞyrnigerðið Hóf SigHátt... Höldum áfram. Gallinn hjá Komar og Melamid, að mati elítunnar, er sá að þeir „lögðu ekki sálina" í verkið, en til að fanga sjálfa þjóðarsálina þarf greinilega að beita miklu fíngerðari pensilstrokum og mun agaðri myndbyggingu. Þegar Picasso mál- aði „Ungfrúrnar frá Avignon" (1907) náði fólk ekki upp í nefið á sér hvað verkið væri ljótt. Nú þykir það hið fegursta, enda fyrir löngu komið inn í listasöguna. („Eftir 20 ár verður Eftirsóttasta málverk íslensku þjóðarinnar almennt álitið fallegt" spáir Melamid.) Ljótleiki og fegurð, gott og slæmt, eru afstæð fyrirbæri, nú sem aldrei fyrr. Módemismi 20. aldarinnar gekk að miklu leyti út á „ljótleikann". Menn höfðu mjög ákveðnar skoðanir á hvað væri ljótt — og öfugt — og máluðu samkvæmt því. Framúrstefnan sá sér leik á borði og vann þvert á móti viðteknum smekk. Svo rösk- lega gekk hún til verks að upp úr síðasta áratug hafði hún komist að þeirri niður- stöðu að allt Ijótt væri meira og minna fallegt. Hugtökin urðu fullkomlega afstæð — a.m.k. hjá henni. Nú geta menn málað þunnt eða þykkt, þríhyrninga, feminga eða raunsætt landslag, og allt er það tekið sem gott og gilt. Það skiptir ekki máli. Og það er kannski þess vegna sem myndlistin virð- ist núna eiga svona mikið undir högg að sækja. Glæpatíðni hefur snaraukist — nema í myndlistinni. Islenskir myndlistarmenn hafa flestir hreint sakarvottorð. Og fæstir fyllast vandlætingu, sama hvað þeir gera. Stærsti hluti myndlistarinnar er nefnilega formúlumyndlist. Hún vekur lítil viðbrögð. Kunni menn uppskriftina á annað borð er tiltölulega hægur vandi að búa til endalaus afbrigði af mínímalisma eða abstrakt- expressjónisma. Hins vegar voru þessar stefnur viss bylting þegar þær komu fyrst fram á sjónarsviðið. „Miðillinn jafngildir skilaboðunum" („the medium is the mes- sage“) er frasi sem mikið hefur verið stag- ast á í seinni tíð. En hvaða merkingu, hvað gildi, hefur ljósgrár femingur á hvítum fleti, eða málningarsletta á risastóru heiðgulu lérefti? Hvað segja svona verk okkur um lífið og listina á síðustu árum 20. aldarinn- ar? Mest lítið, nema helst það að listin er ekki lengur í tengslum við umhverfíð. Hún er gjörsamlega úti á þekju. Hún er samfé- laginu óviðkomandi. HÚN ÞYRNIRÓS Svaf Eina Öld ... íslenskir myndlistarmenn, líkt og kolleg- ar þeirra erlendis, hafa flestir kosið að stinga höfðinu í sandinn. Þeir reyna að telja sér trú um að list þeirra skipti einhverju máli. En innst inni eru þeir í miklum vafa. Þeir neita auðvitað að viðurkenna það, því þeir era lafhræddir um að missa hina opin- bera bitlinga. Að fara af spenanum. Nútí- malistamenn skortir þá óbifandi trúfestu sem forverar þeirrar höfðu, að framlag þeirra hefði geysilega þýðingu. Að þeir væru „að fara eitthvað", á afskaplega mikil- væga staði, og að fyrr eða síðar myndu augu manna opnast fyrir sannleikanum. Van Gogh framdi sjálfsmorð einn og yfir- gefinn en fram á dauðastund var hann full- viss um að hann hefði „rétt fyrir sér“. Líka Picasso, De Kooning, Donald Judd. Þessi ídealismi, þessi sannfæring er að mestu horfin. Trúfestan er týnd, og hún verður ekki fundin í innantómum formúlum. Myndlistin er ákveðið samskiptaform. Ef enginn sér hana, eða kærir sig um hana, þá rís hún ekki undir nafni sem miðill. Þess vegna eru nöfn manna eins og Judds og De Koonings skráð með stóram stöfum í listasöguna, en það verða nöfn arftaka þeirra mörgum áratugum síðar seint eða aldrei. Lærisveinar þeirra og eftirhermur skipta þúsundum. Judd og De Kooning vora frumkvöðlar, hvor á sínu sviði. Þeir miðluðu list sinni. Þeir vora í takti við tíðar- andann. Þeir máttu að vísu éta það sem úti fraus til að byija með. En það var í góðu lagi því þeir gátu nærst á sannfæring- unni; einhvern tíma í framtíðinni fengju þeir uppreisn æra. Líkumar á því að vinna í snillingalóttóinu núna eru hverfandi litlar. Judd og De Kooning voru utangarðs- menn. Núna geturðu keypt listamannSí- myndina úti í búð. Eða verið pönkari um helgar, með platnælu í gegnum kinnina, og klæðst jakkafötum með bindi á virkum dögum. Þitt er valið. Þetta snýst hvort eð er bara um útlit, um yfirborðið, um hvaða karakter þú kýst að vera. Og ímyndin er föl, markaðssett og fjöldaframleidd eftir því hvort vor- eða hausttískan á í hlut. Unglingamir ganga í hippaklæðnaði frá toppi til táar frá versluninni 17 og hlusta á bítlana: „Vá, þeir era alveg ógeðslega kúl, ég meina grúfí“. Þeir uppgötvuðu bítl- ana nýverið hjá Skífunni með aðstoð út- varpsstöðvanna og tónlistarmyndbanda. Fyrir tveimur áram var það diskóið. Bítla- tónlistin, pönkið og jafnvel diskóið voru eins konar grasrótarhreyfingar. Þær spruttu upp. Nú vex allt niður. þáKomHinn Ungi Konungsson ... Og allir virðast græða. Nema listamenn — sérstaklega myndlistarmenn. Meira að segja starfsmenn safnanna græða, enda eru þeir á launum við að kynna myndlistina. Einnig fjölmiðlarnir, því þeir geta náð pen- ingum út úr listrænu efni sem aðrir hafa framleitt kauplaust. Myndlistarmenn láta nota sig — sérstaklega þeir íslensku. Þeir lepja dauðann úr skel. Ástand íslenskra myndlistarmanna hefur aldrei verið skelfi- legra. Þeir leggja oftö sig margra mánaða erfiði við að setja upp sýningar. Og hvað fá þeir í staðinn? Kannski kaupir borgin eða ríkið af þeim eitt verk séu þeir heppn- ir. Það þykja mikil tíðindi ef þrjú verk selj- ast, og að eitt þeirra hafi verið keypt af einhverjum nafnlausum aðila. Hvað er eig- inlega um að vera? Myndlistarmaðurinn selur þó vanalega ekkert og hefur ekki annað upp úr krafsinu en kostnað og fyrir- höfn. Dæmigerðu sýningarferli á Islandi má skipta í fimm (hádramatíska) kafla: 1) Leiga á sal, en þeir kosta á bilinu 30-100 þúsund krónur fyrir sýningartím- ann. 2) Undirbúningur, efniskaup, vinna og uppsetning. 3) Opnun. Ættingjar (séu menn að sýna í fyrstu skiptin) og vinir úr listinni, sem þekkja þegar til verka viðkomandi, mæta einna helst. Þeir skoða sýninguna að meðal- tali í 45 sekúndur. 4) Hátindur sýningarinnar. Yfirgnæf- andi líkur era á því, sama hvað er í boði, að einn af gagnrýnendum fjölmiðlanna felli hinn langþráða stóradóm á þremur mínút- um sléttum eða í nokkram dálksentímetram — sem ættingjar og vinir úr listinni lesa einna helst. Dómurinn getur haft langvar- andi áhrif á geðheilsu listamannsins ef gagnrýnandinn hvetur ekki sem flesta til að skoða sýninguna í lok greinargerðarinn- ar. En þótt gagnrýnin kunni að vera slæm er henni einungis ætlað hvetja listamanninn til dáða svo hann standi sig betur næst, enda samkeppnin hörð og eftir miklu að slægjast. Aldrei að vita nema menn fái til- boð um að sýna í Þrándheimi á eigin kostn- að fyrir atbeina Menntamálaráðuneytisins, svona sem fulltrúi landsins. Mikill heiður. Þetta er allt saman svo rosalega mikill heiður. Myndlistarlífið á íslandi gengur út á heiður og það að vera heiðraður; heiðurs- félaga, listrænan heiðarleika og heiðríkju, að ógleymdum menningarverðlaunum DV, heiðursgrip, heiðurs-dinner og heiðursá- varp. Hversu meira geta myndlistarmenn óskað sér? Verst að heiðurinn leiðir einna helst til fleiri kostnaðarsamra samsýninga í Þrándheimum Evrópu. 5) Lokun og næsta sýning tekur við. Ekkert verk hefur selst. Viku síðar hafa flestir gleymt sýningunni — nema einna helst listamaðurinn sjálfur. Ó, Vakna þú Mín Þyrnirós Færiband íslenskrar „myndlistaram- ræðu“ gleypir við öllu sem á það er sett. Svo framarlega’sem söfnin hafa eitthvað að sýna og með því fylgir einhver texti, þá era þau í góðum málum. Gagnrýnandinn mætir á staðinn og rennir augum yfir sal- inn. Það er alltaf eitthvað að gerast hjá þeim í söfnunum. Og það er þetta eitthvað sem margir eiga einhvern veginn svo erfítt með að skilja: Menningarstofnanir landsins snúast ekki beinlínis um menninguna. Þær snúast um stöðugildi, um kaup (já, pen- inga), völd, titlatog, virðingu, tilgerð og pólitísk gæluverkefni — um þennan hvers- dagslega mannlega breyskleika. Listin snýst nefnilega ekki nema að litlu leyti um listina, og hefur aldrei gert það. Samt eru íslenskir listamenn reiðubúnir að leggja á sig ómælt erfiði fyrir listina, og fórna bæði tíma sínum og peningum til að halda skraut- ijöðram borgarinnar uppi. Jafnvel íslenskir leikarar létu ekki bjóða sér að æfa leiksýn- ingar fyrir ekki neitt til þess eins að for- stöðumenn, skrifstofufólk, ræstitæknar, veitingafólk, húsverðir, miðasölufólk, próf- arkalesarar og gagnrýnendur geti haldið starfinu. En þess ber náttúrlega að geta að íslenskir myndlistarmenn era mestu hugsjónamenn í heimi. Og fyrir það eiga þeir að sjálfsögðu allan heiður skilið. Allir virðast hugsa um peninga — nema íslenskir myndlistarmenn. Peningar (og áhugi almennings) hefur lengi þótt merki um að menn væra staddir á villigötum inn- an þeirra raða. Slíkt mengar aðeins listina. Það gefur því auga leið að sá sem talar mikið um kaup og kjör getur ekki verið mikill myndlistarmaður. Myndlistarmenn eiga að þegja, og það kunna þeir íslensku svo sannarlega. Hitt má einnig ljóst vera að sé myndlistarmaðurinn efnaður (og frægur), þá hlýtur hann að vera góður. Hann verður bara að passa sig að minnast ekki einu orði á peninga. Það gera hins vegar skósmiðir, píparar, innrömmunar- menn, ljósmyndarar — allt heilbrigt hugs- andi fólk. Það vill fá eitthvað fyrir sinn snúð. Það þarf að lifa. Gangi viðskiptin ekki fara menn einfaldlega á hausinn og verða að beita sér að einhverju öðru. ís- lenskir myndlistarmenn stunda bullandi hallarekstur þótt af sýningarfjöldanum að dæma mætti halda að þetta væri ein af arðbærari atvinnugreinum landsins. Hjá þeim eru aldrei rýmingarsölur eða lokanir hvernig sem kann að ára! Hvað þá verkföll. íslensk myndlist nærist beinlínis á fá- tækt og almennu áhugaleysi. Það útskýrir ef til vill hvers vegna „mínímalisminn" — verk gerð úr „mínímal" efnivið eins og tóm- um sultukrukkum, spýtnabraki, tvinna, sígarettustubbum, ryki og öðru tilfallandi „rasli“ — hefur átt svona miklu fylgi að fagna hér á undanföram áram. Það er stór spuming hvort að innétið velferðarþjóðfélag eins og okkar geti alið af sér veralega merkilega myndlist — þar sem engum má hampa um of og allt er flatt út, þar sem myndlistinni er stjórnað af pólitíkusum sem halda að hægt sé að gera Reykjavík að menningarhöfuðborg Evrópu fyrir 30 millj- ónir af því að loftið er svo hreint og bama- starfíð dásamlegt, og þar sem myndlistar- kaup fara einkum eftir kunningsskap og ætterni. Við getum velt fyrir okkur hvernig komið væri fyrir Michelangelo hefði hann átt því óláni að fagna að fæðast inn í ís- lenskt nútímaþjóðfélag. Hvar væri Sixt- ínska kapellan? í Breiðholtinu? Flest merki- leg myndlist er nánast því undantekingar- laust dýr myndlist. Og hún á að vera það. Nema við kollvörpum náttúrlega núverandi þjóðfélagsskipan. („Blóðug bylting væri náttúrlega ídealt“, segir Melamid.) Þetta á jafnt við um Peter Halley, Bob Flanagan, Joel-Peter Witkin, Richard Diebenkorn, Sally Mann, Carolee Schneemann, Ando Hiroshige, Jenny Holzer og um þá Komar og Melamid. Allt heimsfrægir myndlistar- menn sem sýnt hafa á Mokka-kaffi. Og list þeirra á mun lifa í stað þess að verða gleymskunni og glatkistunni að bráð af því það eru peningar í henni. Þess vegna eru til margar athyglisverðar bækur um þessa listamenn. Þess vegna er hún svona vel kynnt. Þess vegna vitum við — miklu fleira fólk en bara Við — um hana. Ef þú ættir málverk sem metið væri á 30 milljónir króna, myndir þú þá ekki passa vel upp á það — jafnvel þótt þér þætti lítið í það varið? Og ÞÁ Var Kátt í Höllinni Komar og Melamid hugsa um peninga. Þeir hugsa um listina. Þeir hugsa um um- hverfið í kringum sig. Þeir hugsa. List þeirra er leitandi. Þess vegna er hún bæði rauð og blá. Þess vegna er hún sönn rödd úr deiglunni. Og þess vegna er Hagvangs- könnunin „100 prósent sögulegur viðburð- ur“ eins og þeir lýstu réttilega yfir í við- tali við Morgunblaðið. Þeir sem ekki sjá það era einfaldlega blindaðir af heimóttar- skap. Framtakið, sem sparkar heiftarlega frá sér í allar áttir, á eftir að fara á spjöld sögunnar. Til að sjá það þarf enga spá- dómsgáfu, aðeins sprelllifandi hugsun. Skráningin er þegar hafin á fullu (af Art- huro Danto, Andrew Ross og tugum ann- arra hugsuða), og í september næstkom- andi mun Ludwig-safnið í Köln, eitt auðug- asta safn Evrópu, sýna öll verkin sem gerð hafa verið hingað til — gegn 500 þúsund dollara kauptryggingu. En þeir sem hampa uppátækinu eru að leika sér með eldinn. Könnunin boðar ekki lausn á vanda myndlistarinnar, þvi fer fjarri. Sé inntaki hennar fylgt eftir út í ystu æsar yrði það banabiti myndlistarinnar eins og við þekkjum hana. Hún myndi endanlega leysast upp við markaðssamfélagið. Komar og Melamid hefur tekist það sem margir hafa reynt, að setja ótvírætt spumingar- merki við allt sem okkur er kærast; við lýð- ræði, þjóðernishyggju, gæði, séreinkenni, innsæi, snilli, listaskóla, söfn og listamann- inn sjálfan. Og allt þetta með nokkram pens- ilstrokum. Flóðhesturinn í Eftirsóttasta mál- verki íslensku þjóðarinnar er þeirra sérstaka listræna framlag, en skissan var vandlega útfærð af þeim í samræmi við tölvuútreikn- inga. (Þeir völdu bláan ramma þegar í ljós kom að þessi eftirlætislitur þjóðarinnar var ekki í nægilega miklu hlutfallslegu magni á léreftinu.) Aftur á móti unnu þeir „síst eftir- sóttasta" málverkið, sem er dæmigerð „ís- lensk“ konkretlist, algjörlega upp á eigin spýtur af því „það var svo auðvelt“. Safnstjóri sem tæki árásina trúanlega gæti allt eins sagt starfinu upp á morgun. Könnunin, einn veigamesti þáttur verksins, boðar hvorki meira né minna en anarkisma. Könnunin hreinsar loftið af reykelsismekk- inum sem umlykur hina ýmsu trúarbragða- söfnuði myndlistarinnar og fær hina hólpnu til að sjá Ijósið knallskýrt: Sjálft tómið. Heimsókn Komars og Melmids til lands- ins er fyrir íslenska myndlist ekki ósvipað og samkoma bandaríska sjónvarpsprests- ins, Benny Hinns, í Laugardalshöllinni var fyrir áhangendur kristinnar trúar. Með rammöfugum formerkjum. Og skilaboðin? Öreigar íslenskrar myndlistar: „WAKE UP TO REALITY". Góðan daginn. Höfundur er listfræðingur. 2

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.