Lesbók Morgunblaðsins - 17.02.1996, Page 6

Lesbók Morgunblaðsins - 17.02.1996, Page 6
Aukning matarsjúk- dóma í heiminum Matarsjúkdómum af völdum gerla, veira og sníkjudýra fjölgar stöðugt í nær öllum þeim löndum sem halda skrá um þá. í Englandi og Wales hefur orðið nærri fimmföld fjölgun síðastliðin tíu ár eða úr 30 tilfellum upp í Lífshættulegum gerlum í matvælum hefur Qölgað geigvænlega og er nú svo komið að Salmonella finnst í um 75% kjúklinga, Listeria í um 15% allra mjúkra, gerjaðra osta og Yersinia í 48% allra sýna úr nýmjólk. Eftir JOHN MAURICE 140 tilfelli á ári miðað við 100.000 manns. í skýrslu Heilbrigðisstofnunar Sameinuðu þjóðanna (WHO) kemur fram þreföld aukn- ing matarsjúkdóma í Evrópu allri síðastliðin tíu ár. Annars staðar er myndin alveg jafn dapurleg. Matvæla- og lyfjaeftirlitsstofnun Bandaríkjanna (FDA) telur árleg matarsjúk- dómatilfelli vera á bilinu 24 til 81 milljón í Bandaríkjunum og þar af 10.000 „ónauð- synleg" dauðsföll. Ástralskar tölur yfir skráð tilfelli salmonellusýkinga hafa hækk- að ískyggilega síðastliðin 40 ár, eða úr 3 tilfellum á ári í 33 miðað við 100.000 manns. „í sumum vestrænum ríkjum eru matarsjúk- dómar annar algengasti sjúkdómsvaldurinn á eftir kvefi,“ segir John Christian, matvæl- asérfræðingur hjá CSIRO, áströlskum rann- sóknasamtökum í North Ryde í New South Wales. í evrópskum könnunum kemur fram að lífshættulegum gerlum í matvælum hefur Qölgað geigvænlega og nú er svo komið að Salmonella finnst í um 75% kjúklinga, List- eria í um 15% allra mjúkra geijaðra osta og Yersinia í 48% allra sýna úr hrárri mjólk. Vandamálið er þó ekki einungis bundið við skyndibitafæði, eldisfugla og mjóikurafurðir því rekja hefur mátt matarsjúkdóma til matvæla sem alla jafna innihalda ekki sýkla, eða t.d. súkkulaðíss, brauðs og appelsínus- afa. Eitt afbrigði af Escerichia coli, þekkt sem 0157:H7, hefur valdið miklum áhyggjum í Bandaríkjunum. Þessi sýkill hefur aðallega valdið matarsýkingum eftir neyslu á illa steiktum hamborgurum og er áætlað að hann eigi sök á 20.000 matarsýkingum ár- lega í Bandaríkjunum og þar af látist 200 til 500 manns, samkvæmt Sjúkdómsvarna- stofnuninni (CDC) í Atlanta í Georgíufylki. Samfara fjölgun matarsjúkdómstilfella eykst einnig kostnaður í formi tapaðra vinnustunda og lækninga. I Bandaríkjunum er þessi kostnaður á milli 350 og 420 millj- arða króna samkvæmt upplýsingum Land- búnaðarstofnunar Bandaríkjanna. Niðurgangur af völdum matarsjúkdóma er enn mikið vandamál í þróunarlöndunum en á hverri mínútu deyja a.m.k. 6 börn af völdum niðurgangs og 4 þeirra vegna sýkts matar. „Almenningur telur sýktan mat ekki vera aðalorsök niðurgangs, heldur tengir hann menguðu vatni og slæmu hreinlæti," segir Friz Kaferstein yfirmaður á Heilbrigð- isstofnun Sameinuðu þjóðanna. ÍSJAKINN SEM STENDUR UPP ÚR Hina gífurlegu aukningu á skráðum til- fellum matarsýkinga síðastliðin 10 ár er yfírleitt ekki hægt að tengja bættu eftirliti þar sem það hefur víðast hvar verið með svipuðum hætti á þessu tímabili. Hins vegar má búast við að þessar tölur sýni aðeins um 10% af hinum raunverulega fjölda til- fella. Á vesturlöndum benda sérfræðingar á margar ástæður fyrir aukningunni en rætur vandans má rekja til eftirstríðsáranna þegar eftirspurn eftir kjöti, sem er eftirlætis dval- arstaður fjölda sýkla, fór ört vaxandi. Því fylgdi einnig aukin eftirspurn eftir ódýru dýrafóðri frá heittempruðu löndunum þar sem sýkingar í dýrum eru mikið vandamál. Strangar reglur eru nú víðast hvar til að hindra innflutning á sýktu fóðri en samt kemst mikið af því í umferð og mengar út frá sér. Kannanir Umhverfisáætlunar Sam- einuðu þjóðanna (UNEP) á tímabilinu frá 1974 til 1984 sýndu að 45% allra áa í heimin- um sem búfénaður drykki úr væru hættu- lega menguð af saurgerlinum Escherichia coli. Aðrir þættir spila einnig stórt hlutverk í fjölgun matarsjúkdóma. Einn er sá að mat- vælavinnslustöðvum hefur fækkað en þær hafa jafnframt stækkað og þjóna nú yfir- leitt stærra svæði en áður með þeim afleið- ingum að eitt einstakt dýr getur dreift sýkl- um í kjötbirgðir heillar borgar. Þá hefur orðið mikil fjölgun á veitingastöðum, skyndi- bitstöðum og forvinnslustöðvum sem tilreiða mat í miklu magni en það hefur verið á kostnað eldamennsku í heimahúsum. Sem dæmi má nefna að nærri helmings allra matvæla í Bandaríkjunum er neytt utan heimilis, samkvæmt niðurstöðum Vinnu- málastofnunar Bandaríkjanna fyrir árið 1990. Baráttan Gegn Sýklum Heilbrigðisyfirvöld eru nú byijuð að spyrna við fótum gegn þessari miklu fjölgun matarsjúkdóma. I desember 1995 munu ganga í gildi reglur innan Evrópusambands- ins sem skylda matvælastofnanir að nota svokallaða áhættugreiningu (HACCP) til að fylgjast með gæðum framleiðslunnar. Áhættugreining felur í sér að fylgst sé sér- staklega með þeim stöðum í framleiðslunni þar sem hætta er á að matvælin mengist en hún á að hafa í för með sér öruggari afurðir sláturhúsa, matvinnslustöðva, veit- ingastaða og mötuneyta. Hlutverk heilbrigð- isfulltrúa yrði einungis að kanna að slíkt kerfí væri til staðar og að það virkaði á viðkomandi stöðum. Bandaríska landbúnað- arstofnunin (USDA) er einnig að reyna fá fram að áhættugreining verði skylda í mat- vælastofnunum sem meðhöndla kjöt og kjúklingaafurðir. USDA telur að spara mætti um 2,8 milljarða króna árlega næstu 20 ár ef áhættugreiningin fækkaði matar- sjúkdómum ekki nema um 3%. Þá hefur FDA hert eftirlit með innflutningi matvæla og lagt aukna áherslu á fræðslu í matvæla- iðnaðinum. Aukin fræðsia og áhættugreining er þó ekki nægileg til að stemma stigu við matar- Matarsjúkdómar í 4 Evrópulöndum Sjúkdómstilfelli á hverja 100 þús. íbúa Matarsjúkdómar ífjórum Evrópulöndum í þróunarlöndunum fer ástandið versnandi. Hér er tekið mið af mat- arsjúkdómum í Venesuela, þar sem matareitranir hafa nærri fimmfald- ast milli 1976 og 1991. Matarsjúkdómar í Venezuela Sjúkdómstilfelli á hverja 100 þús. ibúa sjúkdómum. Talið er að ef til væri mótefn gegn Salmonella typhi, Vibrio cholerae, E coli og Shigella þá gæti það komið í vej; fyrir yfir milljarð iðrasjúkdóma árlega, o| þar af 28 milljónir alvarlegra, og 3 milljón ir dauðsfalla. Sú tækni sem fýsilegust hefur verið ti að stemma stigu við gerlum í matvælun er hitun eða suða. Við suðu drepast flestai örverurnar en hún dugar ekki gegn hitaþoln um dvalargróum nokkurra sýkla, þ.á m Clostridium botulinum og Bacillus cereu. né gegn eiturefnum annarra sýkla, s.s. Stap hylococcus aureus. Niðursuða við ca. 120°C gerir þó gró og eiturefni óvirk. Kæling nið ur fyrir 10°C hægir á vexti flestra sýkl; en ekki þó Listeria monocytogenes, Aerom onas hydrophila, Yersinia enterocolitica oj E-afbrigðis C. botulinum. Geislun er anna kostur sem þykir ákjósanlegastur fyrir kjö og ávexti. Þegar síðast var kannað höfði 40 lönd samþykkt geislun matvæla og 3( þeirra geisluðu yfir 40 tegundir matvæla Löglegur geislaskammtur, sem verður ai vera undir 10 kilogray (samsvarar þeiri orku sem þarf til að auka hitastig vatn; um 2°C), getur útrýmt gerlum í kjöti. Geisl un drepur einnig skordýr t.d. á ávöxtum hindrar spírun, t.d. kartaflna, og lengi geymsluþol fjölda matvara. Geislun hefu þó sína ókosti líka því hún drepur ekki veir ur, dvalargró gerla né eiturefni gerla oj plantna. Þá hefur þessi aðferð ekki unnii hug og hjörtu neytenda. Alþjóða neytenda samtökin (IOCU) teija geislun vera enn ; of miklu frumstigi til að hægt sé að full yrða að hún hafi ekki skaðleg áhrif á heilsi neytenda. Þau benda á að matvæli miss; vítamín við geislun auk þess sem ekki s til auðveld aðferð til að sannreyna hvers stóran geislaskammt matvælin hafa fengi né hvort þau hafi verið geisluð. Nú er sv komið að FDA mælir með geislun allra kjöt afurða áður en þær berast til neytenda t að koma í veg fyrir matarsýkingu af völdur skæðs afbrigðis af E. coli sem hetjað hefu á bandarískt kjöt og kjötafurðir, ekki sís hamborgara. Sum ríki hafa þó bannað geisl un matvæla og sum neytendasamtök hót að sniðganga verslanir sem selja geislu matvæli. Vegna þess hversu geislun þykir umdei anleg hafa mann leitað annarra leiðí Bandaríska fyrirtækið Foodco gerir sér vor ir um að geta markaðssett tæki sem skýtu snöggum ljósgeislum, sem eru 20.000 sinr um sterkari en venjulegj, sólarljós, á matvæ

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.