Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Page 4

Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Page 4
.. Teikning Freydís JON LÆRÐI fór mörgum orðum um kynjar þær og geigsendingar sem Ari í Ogri hafi gert honum að vestan, en þær segir hann hafa verið svo magnaðar að hann mátti ekki á sjó koma fyrir draugum og sendingum, auk þess sem jörðin gekk undir honum í bylgjum þegar verst lét. BRENNUOLDIN EFTIR ÓLÍNU ÞORVARÐARDÓTTUR efaðist ekki eitt augnablik um mátt galdurs, taldi for- dæðuskap óhæfu og níðingsverk, en góðgaldra full- komlega réttlætanlega. Hann gaf lítinn gaum að djöfl- inum og heimkynnum hans en var því áf lugasamari um eðli landsins og náttúrukrafta. Trúaður var hann á c álfa, f íólgöngur og önnur þjóðtrúarfyrirbæri. BRENNUÖLDIN á íslandi hefur 17da öldin einatt verið nefnd, enda hafa galdramenn ekki verið brenndir hér á landi í annan tíma. Um er að ræða afmarkað tímabil í sögu þjóðarinnar þegar fólk var saksótt fyrir galdur og því refsað grimmilega ef það þótti „sann- reynt“ að sökinni. Játning eða eiðfall þýddi að viðkomandi var brenndur „til dauðs“ á báli, oft að viðstöddu fjölmenni. Ef vafí lék á um sekt gat sakbomingur búist við stórhýðingu, tutt- ugu vandarhöggum eða meira. Segir sig sjálft að það var háskalegt fyrir ómenntaða, hjátrú- arfulla náttúruskoðara að vera uppi á slíkri öld, þegar orð voru skæðari en vopn, og ábyrgðar- laust slúður um náungann gat endað með skelfíngu. Einn orðlagðasti galdramaður á 17du öld var þó aldrei brenndur á báli, þó mál hans kæmi ít- rekað fyrir dómstóla. Sá nefndist Jón lærði, og var athyglisverður maður til orðs og æðis, ekki síst fyrir þá sök að hafa haldið lífi á þeim við- sjárverðu tímum sem hann lifði, eins og nú verður vikið að. Jón Guðmundsson lærði (1574-1658) Saga Jóns Guðmundssonar, lærða, er raunaleg lífssaga manns sem var uppi á „þeirri öld, sem spillti upplagi hans og hæfí- leikum“ eins og Páll Eggert Ólason orðaði það, og þar sem hún „felur og í sér aldarlýs- ing“ er við hæfí að rekja hana stuttlega hér (PEÓ 1942, 263). Ferill Jóns lærða varð einn óslitinn rauna- ferill eftir að hann komst upp á kant við einn helsta héraðshöfðingja landsins, Ai-a sýslu- mann í Ögri (1571-1652). Útistöður þeirra urðu til þess að Jón - sem sagt var að kynni ýmislegt fyrir sér, enda áhugasamur um nátt- úrufræði og lækningar með fíeiru - flosnaði upp frá fjölskyldu og börnum um hávetur og varð í framhaldi af því útlægur í eigin landi það sem eftir var ævi. Jón var fæddur í Ófeigsfirði á Ströndum ár- ið 1574, af ágætum ættum (þar á meðal Sval- barðsætt) sem hann rekur ítarlega í riti sínu Um ættir og slekti; sonur Guðmundar Hákon- arsonar Þormóðssonar, en móðir Þormóðar var Guðrún Ólafsdóttir, hvalfangara í Æðey. Hann varð snemma áhugasamur um verkan náttúrunnar, einkum grös og jurtir til lækn- inga og hnýstist í þau fræði eftir föngum. A þeim árum var læknisfræði landsmanna ekki á háu stigi, og meðferð lyfja nánast talin til varnargaldurs, að minnsta kosti ef óskóla- gengnir menn höfðu þau um hönd. Þessi nátt- úruáhugi Jóns samfara lestri fornrita og áhuga á rúnum kom fljótlega á hann orðrómi um fjölkynngi, en hann var auk alls annars mjög hjátrúarfullur og sannfærður um tilvist álfa og anda. Hann giftist árið 1600 Sigríði Þorleifsdóttur sem hermt er að hafí líka verið hjátrúarfull, ekkert síður en eiginmaðurinn, og var hún einnig talin fjölkunnug. Reistu þau hjón bú að Stóra-Fjarðarhorni í Kollafírði, en ekki virðast þau hafa fest yndi þar, því fáum 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 23. JANÚAR 1999

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.