Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Side 14

Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Side 14
Kristjánsborg í Kaupmannahöfn; þar mun dómnefnd um bókmenntaverðlaun Norðurtlandaráðs funda á mánudag og þriðjudag. Á hádegi á þriðjudag verður tilkynnt, hver verðlaunin hlýtur og þau verða svo afhent í Helsingfors 8. febrúar. BÓKMENNTAVERDLAUN NORDURLANDARÁÐS BENTU Á ÞANN SEM AÐ ÞÉR ÞYKIR BESTUR Nú geta menn spáð og spjallað um hver fái verðlaunin skrifar DAGNÝ KRISTJÁNSDÓTTIR og á við Bók- menntaverðlaun Norðurlandaráðs en þeim verður út- hlutað á þriðjudaginn á fundir dómnefndarmanna í Kaupmannahöfn. JÓMFRÚIN hlær (Naurava neisyt/Den skrattande jungfrun) eftir Irja Rane fékk Finlandiaverð- launin árið 1996 og það skyldi eng- an undra. Þetta er fima mikil heim- spekileg og trúarleg skáldsaga um þungar tilvistarspurningar og þyngst er sú hvort okkur beri að elska náunga okkar? Jómfrúin hlær hefur undirtitilinn „Triptik" en það er nafnið á þrískiptum altaristöflum. Bókin skiptist samkvæmt því í þrjár frásagn- ir. Sú fyrsta er sögð af sútaraekkjunni Lydiu, sem lifir og starfar í bænum Lakso í Frakk- landi á fjórtándu öld. Hún er fyrir rétti, er yf- irheyrð tíu tíma á dag í heila viku og beitt ómældu harðræði. Það á að sanna á hana villutrú. Hún hefur skotið skjólshúsi yfir ókunnan mann sem fær vitrun um að hann eigi að mála mynd af heilagri guðsmóður. Það gerir hann og sýnir meyjuna hlæjandi og mynd hennar líkist ekkjunni Lydiu. Hún seg- ir söguna af því sem gerðist og við fylgjumst með henni bogna en ekki brotna í textanum eftir því sem meira er þjarmað að henni. Við sjáum aldrei né heyrum í dómurunum en get- um vel ráðið í spurningar þeirra af viðbrögð- um og svörum konunnar. Texti Lydiu er fornlegur. Hún tjáir sig í áhrifamiklu myndmáli og notar mikið af dæmisögum en öll hennar þekking og heims- mynd er römmuð inn í kenningar katólsku kirkjunnar. Textinn er eins og kennslubók í miðaldakristni og lúterskur lesandi finnur sárt til fáfræði sinnar um jarteiknasögur og trúarlegt tákngildi bókstaflega alls sem vex og lifír. Hvergi víkur ekkjan af vegi dyggðar- innar og ást hennar á náunganum og trú hennar á Maríu guðsmóður er heit og sterk. En djöfullinn á sér marga skjólstæðinga í þorpinu, í hertogadæminu og landinu öllu. Það er barist um völd og fjármuni; græðgin, öfundin og ágirndin eiga greiða leið að hjört- um mannanna. Yfirheyrslunni yfir Lydiu er lokað með stuttum eftirmála sem segir að umrædd kvensnift hafi verið dæmd en dáið í fangaklefa sínum áður en til brennu kom. Saga Lydiu er lengsta saga bókarinnar. Miðsagan er sögð af sendimanni og njósn- ara konungs, Bartolomeusi, sem kemur ung- ur maður til Lakso og hittir raunar ekkjuna Lydiu þó að hann myndi aldrei tala við svo lága skepnu. Mannhatur hans á sér engin takmörk að því er virðist. Hann trúir engu, treystir engum, elskar engan og ekkert, en hagar seglum eftir vindi og nær hátt í kerf- inu. Hann er hentistefnumaðurinn sem þrífst á óþverranum eins og púki á fjósbita. Hann upplifir helgi Maríumyndarinnar en aldrei myndi hann viðurkenna það. Öll hans saga byggir upp að þeim punkti en þegar að hon- um kemur lýkur hann sögu sinni. Hann getur ekki sagt frá reynslu sinni. SEX ÖLDUM SEINNA ... Þriðja sagan er sögð af gömlum skóla- stjóra og guðfræðingi í Þýskalandi seint á fjórða áratug þessarar aldar. Hann skrifar dagleg bréf til sonar síns en sendir þau ekki. Hann fordæmir innilega þá menningar- snauðu villimennsku sem einkennir þjóðfé- lagið og framrás nasismans en hefst ekki að og fyrirlítur sjálfan sig fyrir það. Hann veit að hægt er að stöðva framrás hins illa vegna þess að hann hefur orðið vitni að því í bænum Lakso. í fyrri heimstyrjöldinni kemur hann þangað með herdeild sinni og foringi þeirra fyrirskipar óhæfuverk á konum og börnum sem leitað hafa athvarfs í kapellu Maríu. Þá opnast dyr kirkjunnar og kona með sigð heggur til hans, með hverju höggi stækkar hún og magnast og þegar vantrúuð herdeild- in nær kirkjutröppunum er hún horfin. Gamli skólastjórinn er húmanisti og vitnar í Goethe í tíma og ótíma, en hann er veiklund- aður, sveiflast á milli Lydiu og Bartolomeus- ar, trúar og vantrúar, kærleika og haturs. Hann treystir sér ekki til að taka ábyrgð á náunganum eða elska hann en kýs að snúa sér undan. Hann er vanmáttugur, huglaus, svolítið dapur og svolítið reiður. Þannig lokast þessi þrískipta altaristafla fínnska rithöfundarins Irja Rane (f. 1946). Hún er bókmenntafræðingur að mennt og hefur einkum skrifað smásögur fram að þessu lærða stórvirki sem minnti sterklega á bæði Hvatt að rúnum Alfrúnar Gunnlaugs- dóttur og Þorvald víðförla eftir Árna Berg- mann. Svo ekki sé minnst á Morgunþulu í stráum eftir Thor Vilhjálmsson; allt saman kyngimagnaðar bækur um stríð og frið, trú og vantrú, ást og ástleysi, allar sviðsettar á miðöldum. TÖFF OG TRÚLAUS Hin finnska skáldsagan sem Finnar leggja fram til Bókmenntaverðlauna Norðurlanda- ráðs heitir Diva og er eftir Moniku Fager- holm (f. 1961). „Diva“ er alþjóðlegt hugtak um „prima- donnu“, leikkonuna eða söngkonuna sem stel- ur senunni í krafti hæfileika sinna og fegurð- ar. Aðalpersóna bókarinnar er þrettán ára og býr með mömmu sinni og tveimur bræðrum í úthverfi Helsinki. Hún heitir Diva og er „diva“ eins og unglingsstúlkur eru eða vilja, vera í eigin augum og annarra. Þetta er póstmódernísk saga, ramminn er dagbók en innan hennar er brugðið á leik í bókmenntagreinum, leik að tungumáli og áhrifagildi hljóms, endurtekingum, nýmynd- unum orða og villtum myndhverfingum. Þetta er ekki þroskasaga í neinum hefð- bundnum skilningi þess orðs, í fyrsta lagi af því að aðalpersónan og sögumaðurinn Diva tekur stöðugum myndhverfingum frá upphafi til enda og hvergi hægt að styðja niður fingri og segja: „Þetta er hún.“ I öðru lagi af því að Diva prófar allt en lærir ekkert. Ein af lífs- reglum hennar er: „Besta ráðið gegn hugsun- unum er snerting“ og eftir því boðorði lifir hún. Hún er á föstu en heldur líka við einn af kennurum sínum og stundum miðbróður sinn og þá eru ótaldar stúlkurnar sem hún gerir ÞAÐ með og vinkonan sem hún elskar. Les- andi getur þó ekki haft hugmynd um hvort hún lýsir þar reynslu eða fantasíum vegna þess að mörkin þar á milli eru fljótandi í text- anum. Diva er fögur, hávaxin, ljóshærð með græn augu, en líka stærðfræðingur af guðs náð eða eins konar sambland af ofurfyrirsætu og Albert Einstein. Ekki bara í eigin draumi heldur staðfesta aðrar persónur þetta h'ka. Diva minnir um margt á hinar ungu, nýju konur og harðjaxla Gerðar Kristnýjar (Eitruð epli) og Diddu (Ertu), töff stelpur sem eru staðráðnar í að láta heiminn ekkert eiga hjá sér, en bók Moniku Fagerholm nálgast „fyrir- sætuskáldsögurnar“ og klisjurnar háskalega þrátt fyrir allan póstmódernismann og metn- aðinn. Monika Fagerholm hefur skrifað fremur lítið en sló í gegn með skáldsögunni Dásam- legar konur við vatnið (Underbara kvinnor vid vatten, 1994), margræðri sögu sem gerð var góð bíómynd eftir. SÖGUMENN Bók norska Ijóðskáldsins, jazzgeggjarans, þýðandans og menningarpáfans Jan Erik Vold, Sögumenn (Storytellers) er jafn saman- þjöppuð og saga Fagerholm er margmál. Jan Erik Vold (f. 1939) velur fjórtán ljóðskáld, sjö norsk, sjö af öðrum þjóðernum, velur eitt eða fleiri ljóð eftir hvert þeirra, skrifar ritgerð um ljóðin og skáldið og sýnir söguna sem felst í ljóðunum. Undirtitill bókarinnar er „Rökstutt ljóðaúrval“ og höfundurinn hefur sagt í viðtali að sé ljóðaúrval ekki rökstutt sé það órökstutt og felist oftast í því að taka upp það sem var í síðasta úrvali. I Sögumönnum Jan Eriks Vold eru esseyj- ur eins og þær bestar gerast. Þetta eru per- sónuleg, næm og fjörmikil skrif um ljóðlist. Þarna er t.d. fjallað um Arthur Rimbaud, Ro- bert Creeley, Henrik Wergeland og Inger Hagerup auk Paul Celan. Eitt frægasta ljóð Paul Celan, „Todesfuge" er greint, en Paul Celan var rúmenskur gyðingur, fæddur 1920 og missti allt sitt í heimstyrjöldinni síðari. Jan Erik Vold segir harmsögu hans án tilfínninga- semi og þá sögu alla verður að hafa í huga þegar ljóðið er túlkað, það er sagan sem sögð er í ljóðinu og ljóðið verður þannig „söguljóð" í skilningi ritgerðasafnsins. Umfjölluninni lýkur Vold á því að Paul Celan hafi orðið „gefundenes Fressen“ eða fundið fé fyrir há- timbraðan nærlestur og afbyggingu háskóla- manna síðustu árin. Celandýrkunin hafi gert hann að háskalegri fyrirmynd margra skand- inavískra ungskálda af því að reyni menn að herma eftir torskildu ljóðmáli Celan, sprottnu úr þjáningunni, án þess að hafa mikla lífs- reynslu að baki verði útkoman tilgerðarleg, eins og skáldinu finnist að það eigi og verði að vera'í stöðugri fylu. Það er skemmtilegt að smám saman hefur „bókmenntahugtak“ Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs vei-ið víkkað. Hin gömlu og stífu mörk á milli fræða og lista eru orðin um- deild og óskýr og nú er sem sagt hægt að leggja fram til verðlaunanna bókmenntir um bókmenntir eins og ritgerðasafnið Sögumenn. FORNBÓKASALAN Bók Geir Pollen heitir Huchingsons Eftf og segir frá miðaldra fornbókasala í Drammen. Hann situr á hótelherbergi í London og hugs- ar til forfeðra sinna. Martha, móðursystir hans, er nýdáin, hann er sá eini sem eftir lifir af ættinni sem mun deyja út með honum. Sögumaðurinn er miðaldra og hefur alltaf verið áhorfandi að lífinu. „Allar ástríður leiða til upplausnar," segir sögumaður og sjálfur velur hann form og reglur. Samt, eða kannski þess vegna, heillast hann af ástríðufullu fólki, söfnurum, og um þá fjallar meginhluti bókarinnar. Forfaðir hans, Robert D. Huchingson, var ástríðufullur fluguveiðimaður og skrifaði fyrstu bókina á norsku um það efni. Stúlkan sem sögumaður- inn elskar er ástríðufullur listfræðingur sem sérhæfír sig í samkvæmiskjólum Maud drottningar, ömmu núverandi Noregskon- ungs. Hvort tveggja endurspeglar ástríðufulla þrá eftir að vera eitthvað annað en maður er en „í draumi sérhvers manns er fall hans 14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 23. JANÚAR 199?

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.