Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Síða 17

Lesbók Morgunblaðsins - 23.01.1999, Síða 17
ERLENDAR RÆKUR DÖNSK SJOFERÐASAGA 4 Anders Monrad Möller: Med korn eg kul. Dansk söfarts historie 4. Gyldendal 1998. 253 bls., myndir, kort. ÞETTA 4. bindi sjóferðasögu Dana nær yfir lungann úr 19. öldinni, árin 1814-1870. Þeg- ar frásögnin hefst eru þjóðir Evrópu enn að sleikja sárin eftir Napóleonsstyrjaldirnar og seglskip voru enn fullkomnustu farartæki þeirra, sem ferðuðust um heimshöfin. Um það bil sem frásögninni lýkur voru gufuskip komin til sögunnar og Danir í þann mund að stofna stórútgerðarfyrirtækið DFDS, sem hér á landi var þekkt undir nafninu Samein- aða. Bókin er byggð upp á líkan hátt og fyrri bindi í ritröðinni. Frásögnin hefst á umfjöll- un um danska kaupskipaflotann á öndverðri 19. öld og siglingar milli hafna í Danmörku. Síðan segir frá vexti flotans, þátttöku Dana í siglingum um heimshöfin, frá helstu at- hafnasvæðum kaupskipaflotans, auk ýmissa þátta á borð við hafnargerð, gerð sjókorta, vita- og björgunarskipum o.s.frv. Sérstakur kafli er um atburði er áttu sér stað um 1864, t.d. stofnun Burmeister og Wain, uppbygg- ingu gufuskipaflotans og samkeppni gufu- skipa og seglskipa. Þá eru kaflar um sjó- menn, kjör þeirra og aðbúnað og um útgerð og útgerðarhætti. I bókarlok er kafli um stöðu rannsókna á þessu sviði og loks eru allar nauðsynlegar skrár. Bókarhöfundur, Anders Monrad Möller, er einn helsti sér- fræðingur Danmerkur í sjóferðasögu þessa tímabils og hefur áður skrifað ágæt rit um efnið. Hann er maður ágætlega ritfær og ber bókin þeim hæfileikum hans glöggt vitni. Hún er ljómandi vel skrifuð og læsileg og eins og fyrri bindi í ritröðinni er hún prýdd fjölmörgum ljósmyndum, teikningum og kortum. Margar myndanna hafa mikið sjálfstætt heimildagildi og þar sem myndir og annað myndefni, sem telja mátti til frum- gagna skorti, hafa útgefendur brugðið á það ráð að fá listamenn til liðs við sig við gerð mynda. Hefur það tekist ljómandi vel. Við lestur rits á borð við þetta hljótum við ís- lendingar jafnan að hyggja sérstaklega að því, sem sagt er um Islandssiglingar. Það er satt að segja heldur fátæklegt í þessari bók, enda munu siglingar hingað til lands ekki hafa verið ýkja veigamikill þáttur í danskri kaupskipaútgerð á þessu tímabili. Nokkuð er þó greint frá siglingum um norðurhöf og á bls. 77 er birt mynd af þekktu málverki Carls Emils Baagöe af skipum á Akureyrar- polli árið 1856. Af myndatextanum má þó ráða að myndaritstjórinn hafi ekki verið viss um hvar myndin var máluð, hún er sögð sýna skip við Islandsstrendur. JÓN Þ. ÞÓR DÖNSK „magt“ á höfunum á 19. öld: Floti flutningaskipa í Svendborgarsundi 1848. Málverk eftir Carl Dahl. „HEYR HIMNA SMIÐUR" - FRJÁLSHYGGJAN OG RÉTTLÆTIÐ - EFTIR STEFÁN SNÆVARR „Trúðu á tvennt í heimi .../; ég tefli tví-sýni á réttlætið fram gegn ein-sýni frjálshyggjunnar. Eg vil gjalda markaðnum það sem markaðarins er, samfélaginu það sem því ber. UM fátt hafa íslendingar deilt harðar en einkakvóta og veiði- leyfi. Einna hörðust var rimman milli prófessoranna Þorvalds Gylfasonar og Hannesar Gissurarsonar. Þeir körpuðu aðallega um hvað Adam heitinn Smith hefði sagt um málið ef hann væri enn ofar moldu. Var helst svo að skilja að orð Smiðsins haga væru lög, í ritum hans mætti finna endanlega lausn hagfræðigátunnar, því eins og Kolbeinn Tumason orti forðum tíð „Heyr, himna smiður hvers skáldið biður...“ Deila hagfræðiskáldanna Hannesar og Þor- valds var skemmtilega lík marxísku karpi „í den“ þegar deilumál voru leyst með tilvísunum í hina helgu texta Karls Mai-x. Marx þessi sagði reyndar að fjármagnið væri Guð og Adam Smith spámaður þess. Því skyldi engan undra þótt margir helstu frjálshyggjumenn á Islandi séu fyri-verandi kommúnistar. Skýrt ber að taka fram að seint verður Þorvaldur vændur um frjálshyggju. Hann er krati eins og hann á kyn til og segir margt vitlegt um fiskveiðistjórn. Um pólitískar hneigðir Hann- esar þarf ekki að efast, karlinn sá er frjáls- hyggjumaður frá hvii-fli til ilja. Rætur réttleetis Margt má gott af fræðum Hannesar og hans manna læra en ekki eru þau fullkomin fremur en önnur mannanna verk. Eitt helsta skurð- goð Hannesar, heimspekingurinn Robert Nozick, hefur sett fram kenningu um réttlæti sem ég hyggst gagnrýna í þessari grein. Nozick segir þá dreifingu gæða réttláta sem hljótist af frjálsu vali manna. Enginn, allra síst ríkið, hefur rétt til að breyta þeirri dreifingu þótt hún sé mjög ójöfn og þeir verst settu lifi við sult og seyru. Máli sínu til stuðnings hugs- ar Nozick sér að þúsundir manna borgi að- gangseyri að tónleikum Bjarkar. Enginn er neyddur til að reiða féð af hendi, menn fara á tónleikana af fúsum og frjálsum vilja. Afleið- ingarnar eru þær að Björk verður stórrík. Þá skera sósíalistar upp herör gegn ósómanum og krefjast þess að Björk verði skattlögð til þess að þeir verst stæðu megi lifa. En í raun réttri er verið að skikka söngkonuna til að vinna þegnskylduvinnu íyrir fátæklingana. Hún er notuð sem tæki til að þess að jafna kjörin. Þá er fullt eins hægt að réttlæta að menn séu neyddir til að láta af hendi líffæri handa fólki sem myndi deyja án þeirra. Því hlýtur hver sá maður, sem er á móti þrælkun og líffærastuldi, að íylgja frjálshyggju. Skipti ríkið sér af því hvernig menn ráðstafa fjár- munum sínum bannar það í raun „kapítalísk" samskipti lögráða manna. Greining Nozick er firna skörp en veilurnar margar. Breski heimspekingurinn H.L.A. Hart hefur bent á að ekki sé rétt að líkja sköttun við þrælkun því þrællinn á ekki ann- arra kosta völ en að þræla. Sá skattpíndi getur látið vera að þéna nóg til að þurfa að borga eitthvað að ráði í skattahítina. En ljóst má þykja að skattgreiðandinn eru litlu bættari íyrir vikið, hann er neyddur til að í'æra fórnir ef hann vill komast hjá skattaáþján. Öllu snjallari gagm-ýni má finna Iijá femínistum vestanhafs. Þær benda á að ef við eigum allt sem við framleiðum úr eigin efniviði, þá ætti foreldrum að vera heimilt að selja börnin sín. Hafi báðir aðilar viljað eignast börnin þá jafn- gildir bann við sölu á þeim banni við kapítal- ískum samskiptum lögráða fólks. Sama gildir um bann við misþyrmingum á börnunum eða jafnvel morðum. Má ég ekki meðhöndla eigur mínar að eigin geðþótta? Títtnefnd véfrétt, Michael Walzer, setur fram svipaða gagm-ýni. Hann segir að ef við leyfðum öll kapítalísk samskipti fullorðinna myndi ýmislegt skrítið gerast. Þá væri ekki hægt að banna stjórnmála- og embættismönn- um að þiggja mútur. Það fylgir svo sögunni að mútuþægir pólitíkusar í Brasilíu segja að mútubann sé frelsisskerðing! Ég get ekki stillt mig um að prjóna svolítið við kenningar Walz- ers: Segjum nú að mútur séu leyfðar og ríkis- stjórnin í Brasilíu láti múta sér til að lýsa yfir stríði á hendur Argentínu. I styrjöldum falla menn í massavís og mannvirki í eigu einstak- linga eru eyðilögð eins og alþjóð er kunnugt. Því getur mútuþægni leitt til þess sem Nozick hlýtur að kalla „mannréttindabrot". En ef Nozick vill vera samkvæmur sjálfum sér verð- ur hann að telja mútur réttlætanlegar. Ekki bætir úr skák fyrir honum að samkvæmt rétt- lætiskennd okkar flestra er mútuþægni ósið- leg. Bandaríski heimspekingurinn lendir því í röklegri sjálfheldu sem hann á erfitt með að brjótast út úr. Víkjum nú talinu aftur að Walzer. Hann tel- ur að til séu mörg svið réttlætis. Þær réttlæt- isreglur sem gilda á markaðnum þurfa ekki að gilda um stjórnkerfið. Sumum lífsgæðum ber að dreifa eftir meginreglum frjálsra viðskipta en ekki t.d. heilbrigðisþjónustu sem sé á öðru sviði réttlætis. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma, bara nefna að Walzer er á réttri leið. En honum varð það á að beygja á vitlausum stað, inn á öngstrætið Afstæðisstíg. Réttlæti er að hans mati algerlega afstætt við stað og tíma, en það er helst til langt gengið þótt sum- ar af rótum réttlætis séu staðbundnar. Því þótt réttlætið hvíli á meginreglum þá er ekki til nein regla um hvernig beita eigi reglunum. Afleiðingin er sú að tómt mál er að tala um sömu beitingu reglna við tvær mismunandi að- stæður. Engin regla er einhlít, reglur þarf að túlka, og túlkandinn er barn sögu og samfé- lags. Af þessu leiðir að réttlætið er að nokkru leyti afstætt við stað og tíma, en sú staðreynd veikir formúluhyggju Nozicks enn frekar. Ekki er rúm fyrir rökræðu um afstæðis- hyggju í þessari stuttu grein. Hyggjum heldur að speki frjálshyggjupáfans Miltons Friedman. . Fuglinn sá segir að hreinræktað markaðskerfi sé frjálst samfélag. Máli sínu tO stuðnings hugsar hann sér eyju þar sem lítill hópur manna lifir saman án ríkisvalds. Hver þeiiTa á sinn jarðarskika og svo skiptast eyjarskeggjar á vörum eftir þörfum. Enginn er neyddur til neins. Eini munurinn á svona markaðskerfi og nútíma útgáfum er að við höfum kaupmenn og peninga. Ríkisvaldið eitt ógnar frelsi manna, markaðurinn er kjölfesta einstaklingsfrelsis. En Friedman sér ekki þann möguleika að á eyjunni vænu gæti ríkt sú hefð að menn væru teknir upp í skuldir. Skuldaþrælkun er ekki á neinn hátt andstæð markaðnum enda hefur Nozick sagt að ekki sé hægt að banna mönnum að selja sig mansali. Slík þrælkun var reyndar mjög algeng hjá Grikkjum og Rómverjum en í ríkjum þeirra mátti finna vísi að markaðskerfi. Bæta má við að ef lánardrottnar hafa rétt til að *> taka allar eigur manna upp í skuldir þá er líka sjálfsagt að þeir megi gera skuldunautinn sjálfan upptækan. Maðurinn á víst sjálfan sig samkvæmt formúlum frjálshyggjunnai- og telst því hluti af eigin eigum. Til að bæta gráu ofan á svart er líklegt að lánardrottinn íreistist til að halda skuldunautinum í þrældómi eftii- að hann hefur unnið fyrir skuldinni. Því getur öfga- kennt markaðsskipulag leitt til þess að nokkur hluti manna missi allt frelsi en til þess var leik- urinn ekki gerður. Af þessu má sjá að ekki geta allar rætur réttlætis og frelsis legið í markaðnum. Altént er það tæpast nokkur goð- gá að skatta menn til að gera bónbjargarmenn bjargálna. En að sjálfógðu þarf sjálfstæð rök til að sanna réttmæti þess arna. Lokaorð Viðurkennt skal að markaðurinn er ein burðarstoða réttlætisins en getur ógnað því ef hann fær að valsa frjáls. Rætur réttlætisins liggja víða, margar líklega í samfélaginu (the civil society), sem er stuðpúði milli ríkis og markaðar. Það er þéttofinn vefur samskipta manna í félagasamtökum, heitum pottum, heimilum og á kaffihúsum. Samræðan er lífæð þess, hefðin hjartað. „Tróðu á tvennt í heimi...“, ég tefli tví-sýni á réttlætið fram gegn ein-sýni frjálshyggjunnar. Ég vil gjalda markaðnum það sem markaðarins er, samfé- laginu það sem þvi ber. Markaðurinn ljær réttlætinu sumar af frelsisreglunum, samfé- lagið virðingu fyrir því staðbundna, t.d. rétt » (og skyldu) íslendinga til að verja mál sitt og menningu. I tvílýsi tvísýnnar aldar er tví-sýnið affarasælast. Höfundur kennir heimspeki í Lillehammer í Noregi. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 23. JANÚAR 1999 1 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.