Tíminn - 06.06.1982, Qupperneq 2

Tíminn - 06.06.1982, Qupperneq 2
2 SUNNUDAGUR 6. JÚNÍ 1982 Wvrnm ■ í hópi þeirra pólsku flöttamanna sem komu hingað til lands fyrir réttri viku eru þau hjónin Myrostav Stefan Salbert og Iwona og synir þeirra tveir 6 og 3ja ára. Þau eru bæði menntað fólk, því Salbert er læknir og Iwona sérfræðingur i þeirri grein tannlækninga sem munnfræði nefnist. Salbert starfaði einnig að skipulagningu heilbrigðismála i heimaborg sinni Katowice í héraðinu Silesiu í Póllandi. I september síðastliðnum axlaði (jölskyldan sin skinn að dæmi margra landa sinna og hélt úr landi, öreiga flóttafólk. Þótt ekki þurfi að fjölyrða um hve harður sá kostur er að yflrgefa lifsstarf sitt og eigur og finna sér fótfestu á alls ókunnum slóðurn, verður það Ijóst af eftirfarandi viðtali sem Tíminn átti við Salbert á föstudagskvöldið að ástæður voru orðnar æmar fyrir þau hjón að bregða undir sig betri fætinum. Við ræddum við Salbert í setustofu flóttafólksins á heimili þess að Bárugötu 11 og Salbert varð fyrir valinu, þvi hann hafði hugsað sem svo að einhver „yrði að tala.“ Fjarri fer því að alla í hópnum langi til þess, þar sem „menn geta ákveðið fyrir sjálfa sig en ekki þá sem heima em og kunna ef til vill að gjalda orða þeirra,“ eins og Salbert sagði. En hann hætti á það samt. Ég er fæddur í bæ skammt frá Katowice," segir hann. „Ég hef hins vegar lengst af átt heima i Katowice og þar lærði ég við læknaháskólann. Um Katowice er það að segja að þar búa líklega um 250 þúsund manns. Þetta er mikil miðstöð námagraftar, þungaiðnað- ar, einkum járniðnaðar og þar býr því mikill fjöldi verkamanna og fólk sem vinnur mrla og erfiða vinnu. Þarna vann ég við læknamiðstöð í háls-, nef- og eymalækningum, ásamt starfi mínu að skipulagningu heilbrigðismála, uns ég hvarf frá þessu öllu saman þann 22. september 1981.“ Það má segja að á flóttamannahjálp- inni i Austurriki séu tvær hliðar eins og á peningi. Önnur hliðin er fögur og fáð, er hin máð og spanskgræn. Það sem að þvi opinbera snýr er fagra myndin, og henni er meira haldið á lofti. Þessi dæmi segja ekki margt um aðstöðu flóttafólks- ins, enda held ég að þessu verði aldrei lýst, - ekki einu sinni þótt við gætum talað saman á pólsku og þyrftum ekki að styðjast við þann takmarkaða orðaforða sem ég hef á ensku. Þetta er andrúmsloft og aðstæður sem menn fá aðeins skilið með því að reyna þetta á ■ Myrostav Salbert: „Eg var á gangi úti á götu, þegar á móti mer komu þrir sjálfum sér. menn......“ verður þetta að duga. En með þessu er ég að benda á að það er þrælslund stjórnvaldanna sem á sök á því hvernig komið er fyrir efnahag Pólverja. Engin viðskipti eru leyfð án þess að hringt sé til Moskvu eða sendiráðsins í Kracow. Það bætir ekki ástandið að enginn skyldi gera sér vonir um neinn 'frama i starfi eða sæmilega efnahagslega af- komu, nema hann sætti sig í einu og öllu við þetta ástand. íbúð? Leyfi fyrir bíl? Alls útilokað ef menn eru að jagast út í stjórnarhættina. Það er ekkert sagt, - bara þögn og ekkert gerist og öll þín mál standa blýföst. Við augnlækningadeild læknaháskól- ans i Katowice starfaði kona sem gift var syni Girek flokksleiðtoga. Hún var að sjálfsögðu æsta yfirvald deildarinnar, líkt og maður hennar var skólastjóri aðalverkfræðiskólans í allri Silesiu. Við þann skóla hafði yngri sonur Gireks kennarastól sem dósent, en hærra var ekki hægt að þröngva honum vegna drykkjuskaparástriðu hans. Kona hans var hins vegar sett yfir háls-, nef- og eymalækningadeildina, sem ég starfaði við. Af þessu ætti ekki að vera örðugt að skilja að fjölskylda Gierek er kölluð hin hámenntaðasta i Póllandi, lands- mönnum til mikillar skemmtunar. Blaðamaður „Samstöðu“ Þegar „Samstaða“ breiddist sem eldur ,,Strákar eru og verða strákar og umferðin er mikil 1 Katowice” Rætl við pólska lækninn Myrostav Salbert um flótta- mannabúðir, „Samstöðu” og alúðlega lögreglumenn Þá lá leiðin til Austurríkis? „Já, þaðan lá leiðin í flóttamannabúð- ir i Traiskirchen í Austurriki. í Austurriki er nú mikill fjöldi pólskra flóttamanna og kjör þeirra eru mjög misjöfn svo ekki sé meira sagt. Flóttafólki er dreift um allt landið, býr á gistiheimilum í borgum og sveitum, sumir i þorpum uppi i Ölpunum. En svo eru það þeir sem i flóttamannabúðunum dvelja. f þeim búðum, þar sem við vorum voru aðstæður ólíkar, þarna voru á milli bærileg hús, þar sem fjölskyldur höfðust við, en einnig skálar með kojum hverri yfir annarri og þar voru fjölskyld- ur einnig, - stundum með kornabörn sem fæðst höfðu eftiy að fólkið kom til Austurrikis. Þarna var aðstaðan hörmu- leg. Engin leið var að komast á klósettið á sumum tímum dagsins fyrir örtröð, rúður voru brotnar, þarna skorti vatn og i sumum herbergjanna var kalt og rakt og sveppagróður þakti veggina. Átakanlegtast var þó hve margir liðu miklar andlegar þjáningar þarna. Þvi olli óvissan og vonleysið vegna framtið- arinnar og hitt að i búðunum var fólk aðeins númer og annað ekki. Þetta var ekki þesslags númer sem við þekkjum af því að hafa nafnnúmer á nafnskírtein- um. Nei, þetta voru þess konar númer, að ekkert tillit var til þess tekið að manneskjur stæður að baki þeim. f búðunum ríkti agi eins og i fangabúðum undir herstjórn og það kom ef til vill enn ver við okkur Pólverja, vegna þess að margir þekktu vel til þess háttar frá dögum þýsku hersetunnar. Þú manst að 6 miljónir Pólverja létu lifið á dögum þýsku yfirráðanna í styrjöldinni. í flóttamannabúðunum fengum við í síbylju að heyra þessi gamalkunnu orð: „Aveck! Schnell!“ (Burt meðþig! Flýtið ykkur!). Svo kom þetta boð um að flytjast til fslands. Það voru ekki nema fáeinir sem gátu farið, þvi íslendingar réðu ekki við stærri hóp. Okkur skildist að óskað væri einkum eftir fólki til heilsugæslu og landbúnaðarstarfa og því gátum við komið til greina. 20-25 manns veldur ekki mikilli breytingu á vandanum í Austurriki. í Póllandi er til orðtak um að eitthvað sé líkt og að éta sykur í roki. En einnig aðgerðir stórþjóða til lausnar vanda flóttamannanna duga ekki til og vist munar um allt sem gert er. íslenska nefndin sem kom til Austur- rikis hafði meðferðis nokkrar upplýsing- ar um landið, en það voru mest bæklingar handa ferðamönnum. Annað var ekki tiltækt. Við vissum afar litið um ísland og ég hafði ekki frekar gert ráð fyrir að hitta íslending á ævinni. En nefndarmennirnir voru svo frábærlega vingjarnlegir og hjálplegir að þeir bættu þetta allt upp með hreinskilnum og opinskáum lýsingum á landi og þjóð. Við fundum strax að þeir vildu allt sem í mannlegu valdi stóð fyrir okkur gera. Þeir sögðu okkur frá björtum nóttum, stuttum og dimmum dögum, mikilli verðbólgu og háu verði á mörgum hlutum. Það var mikilvægt fyrir okkur að fá vitneskju um ýmis ytri atriði af þessu tagi sem ekki mundu standa i okkar valdi að breyta neinu um. Þótt veðráttan á íslandi sé mislynd, þá hefur maður ekki fundið hið minnsta til þess, þvi hlýjan sem við höfum mætt hér er svo mikil. Ég finn að hún á ekki eftir að hverfa, þegar nýjabrumið fellur af þessum fyrstu kynnum." Sitthvað um „Samstöðu“ Við spyrjum Salbert nú eftir aðdrag- anda þess að hann tók þann kost að hverfa burtu frá heimkynnunum í Katowice, en allt á sinn aðdraganda og hann skýrir í stuttu máli frá aðdragand- anum að tilurð Samstöðu. „Ég nefni fyrst þá atburði sem urðu i Gdansk árið 1970, þegar lögreglan og sveitir öryggisþjónustanna, Militia, börðu niður verkfall i skipasmíðastöðv- unum. Þar voru margir verkamenn drepnir. Þetta verkfall kom til af þvi að rétt fyrir jólin stórhækkaði stjórnin verð á nauðsynjum og það var illa valinn tími, þvi meira en 90% Pólverja eru rómversk kaþólskir og vilja hafa einhverja viðhöfn um hátíðarnar. Þarna var því um verkfall af efnahagslegum orsökum að ræða. Það er mikilvægt að menn skilji með tilliti til óeirða stúdenta 1978, sem voru fyrst og fremst af pólitískum rótum runnar og af þjóðernislegum rótum. Verkamenn og menntamenn fóru þvi framan af hvorir sína leið i andstöðunni og hvorugur skipti sér mikið af aðgerðum hinna. Þama varð gerbreyt- ing á þegar „Samstaða" kom til. Ég nefni lika til aðgerðir verkamanna 1974, sem einnig voro fyrst og fremst efnahagslegar. Þá gerðu verkamenn í Radom verkfall. Þá kom Gierek fram á sjónarsviðið og bað verkamenn að hjálpa sér að leysa vandann án ofbeldis. „Viljið þið hjálpa mér?“ sagði hann. Verkamenn trúðu honum og sögðu já. Fyrir vikið var ekki skotið á þá. Saga andstöðunnar i Póllandi er orðin löng, nær aftur til 1956, þegar miklar óeirðir urðu i Póllandi og ýmsir pislarvottar urðu til, eins og Roman Strzatkowski, 17 ára, sem skotinn var af lögreglu og hermönnum fyrir það eitt að ætla að taka upp fána, sem kona ein hafði haft í höndunum, þegar hún féll dauðskotin. Það skipti miklu máli að það var herinn sem kom við sögu þama, því hermaðurinn er ákaflega hátiðlegt og virðulegt fyrirbæri i Póllandi. Milli þessara stóratburða allra var samt margt að gerjast með þjóðinni. Það er hins vegar árið 1980 sem upp úr sýður með verkfalli verkamanna í Lublin, Gdansk og í Silesian. í Lublin stöðvuðu verkamenn flutning á kjöti sem fara átti til Rússlands og rufu jámbrautartein- ana. í Gdansk stöðvuðust skipasmíða- stövamar og í Silesian hinn geysilegi kolaútflutningur til Rússlands. Nú var eins og enginn þyrfti að segja neitt. „Samstaða" fór sem eldur í sinu um landið og stjórnvöldin stóðu ráðþrota. Andstaðan og einhugurinn var slíkur að lögregluaðgerðum varð ekki við komið. Þeir þorðu það ekki. Allir voru með, háskólarektorar, leigu- bílstjórar, húsmæður, verkamenn, fél- agar úr kommúnistaflokknum. 1974 vom það verkamenn, 1978 stúdentar, en nú vom allir sem einn.“ 111 viðskipti „Ég minntist á kolaútflutninginn frá Silesian. Rússar láta Pólverja selja sér fimin öll af kolum, enda em pólsk kol ein hin bestu í heimi. Rússar hafa ekki neitt við svo mikið magn að gera og geyma gríðarlegar umframbirgðir undir vatni til sinna nota. Já, í vatni, til þess að verja þau rýmun. Pólsku skipasmiða- stöðvamar verða lika að selja mest af skipunum til Rússa, sem fá þau á einstöku gjafverði. Þeir hafa komið þvi á að i viðskiptum landanna em notaðar svonefndar viðskipta-rúblur, sem ekki gilda til annarra nota. T.d. framleiðslu- leyfi og varahluti í Fiat bíla sina verða Pólverjar að sjálfsögðu að greiða með þeim takmarkaða gjaldeyri sem þeir afla sér með vesturviðskiptum, en Rússar kaupa svo bílana fyrir þennan óhag- stæða gjaldmiðil, viðskipta-rúblurnar. Þetta em bara dálítil dæmi, ég gæti tínt heilan aragrúa til, en í stuttu blaðaviðtali í sinu um landið, tók ég strax þátt i störfum hennar. Ég stóð að útgáfu blaðs innan háskólans sem hét „Samstöðu- fréttir" (Solidamosch-Bulletin). Þar sem ég starfaði á tveimur stöðum fyrir kostaði þetta geysilega vinnu og blaðið, sem kom út vikulega, var gjama unnið á nóttum. Stundum sváfum við á skrifstofunum, Tækjakosturinn var fmmstæður, en alla þessa erfiðleika var létt að afbera, þvi störf sem eiga huga manns allan em ætið létt. Ekki dró ákafi lesendanna i að fá blaðið úr okkur, en drægist útkoman, linnti ekki hringing- um. Ég sótti líka fundi víðs vegar sem fréttamaður blaðsins og hafði með mér pistla sem ég sjálfur hafði skrifað til þess að sanna hver ég væri, því auðvitað átti lögreglan útsendara innan „Samstöðu". Þetta var erfiður en yndislegur tími. Þetta blað var aðeins ætlað háskólanum, stúdentunum og kennumm, en það er geysimikill fjöldi. Auðvitað gaf „Sam- staða“ svo út eigið dagblað i Silesian. Ég held að 95-100% þeirra sem skólanum tengdust hafi stutt okkur af heilum huga.“ Snyrtilegir menn „Þessu fór fram allt til sumarsins 1982. Þá er það eitt sinn þegar ég var á gangi úti á götu að á móti mér koma þrír menn. Þeir vom allir snyrtilegir og prúðir í fasi og óvænt gefa þeir sig á tal við mig. Einn þeirra fór inn á sig og dró leiftursnöggt fram skilríki, sem sýndu að hann var frá lögreglunni. „Þú munt vinna mikið. Við emm famir að hafa áhyggjur af heilsu þinni“, segja þeir. Ég þakkaði þeim hugulsemina og kvaðst eiga það við mig sjálfan hve mikið ég ynni. Þeir ráðlögðu mér eigi að siður eindregið að fara mér hægar við vinnuna. Skildum við þar með.

x

Tíminn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.