Tíminn - 06.06.1982, Page 26

Tíminn - 06.06.1982, Page 26
SUNNUDAGUR 6. JÚNÍ 1982 ■ Hjónin Joyce og Charles Horm- an áríð 1970, nokkru áður en þau héldu til Chile til að fylgjast með stjóm AUende. Tveimur dögum eftir valdarán hersins hvarf Charles Horman. Mánuði síðar var liki hans skilað, og hafði hann þá veríð skotinn til bana. bandarisk stjórnvöld mótmæltu, var einkum tvennt: annars vegar sú fullyrðing, að Bandaríkjamenn hefðu átt beinan hlut að valdaráninu í Chile, og hins vegar að þeir hafi samþykkt morð á ungum Banda- ríkjamanni, Charles Horman, vegna þess að hann hafi komist að þessari aðild þeirra að valdaráninu. En litum fyrst á það, sem vitað er um þá raunverulegu atburðarás, sem Costa-Gavras byggir myndina á. Hvarf Charles Horman Charles Horman var aðeins 31 árs að aldri þegar hann var myrtur i Chile. Hann hafði útskrifast frá Harvard háskóla og síðan stundað blaðamennsku og ritstörf, m.a. fyrir Nation, vinstrisinnað timarit i Bandaríkjunum. Árið 1972 hélt hann ásamt konu sinni, Joyce, til Santiago í Chile til þess að fylgjast þar með hinni nýju ríkisstjórn Tveimur dögun siðar héldu Hor- man og Simon aftur til Santiago, þ.e. um leið og samgöngur milli borganna komust í lag eftir valda- ránið, og þar hvarf Horman. Það var svo fyrst fjórum vikum siðar að staðfest var i Santiago að Horman hefði verið skotinn til bana. Frá Heródesi til Pílatusar Kvikmyndin lýsir ekki síður því sem gerðist þær fjórar vikur frá þvi að Charles Horman hvarf og þar til loks fékkst staðfest að hann væri Umdeild kvikmynd Costa-Gavras um morð á Bandaríkjamanni í Chile við valdarán hersins 1973 hlaut Gullpálmann í Cannes hefjast. Þá var skýrt frá því, að þessi mynd eftir Yilmaz Guney tæki þátt i samkeppninni i Cannes fyrir hönd Tyrklands. Guney er landflótta og tyrknesk stjórnvöld, en þar er sem kunnugt er herforingjastjórn, heimt- aði þegar að hann yrði afhentur tyrkneskum yfirvöldum og myndin ekki sýnd. Þvi var ekki hlýtt, en strax eftir að tilkynnt var í lok hátiðarinnar að myndin hefði hlotið verðlaun, fóru tyrknesk stjórnvöld formlega fram á afhendingu Guneys, sem er enn í felum. Guney fjallar í kvikmynd sinni um þá hræðilegu meðferð, sem Kúrdar hafa fengið í Tyrklandi, og um pólitiskar ofsóknir og hermdar- verk í landi sínu. Hann hefur persónulega reynslu af því, sem hann lýsir, þvi hann mun sjálfur hafa verið flæktur i hermdarverkastarf- semi og var árið 1976 dæmdur fyurir morð á saksóknara nokkrum. Honum tókst að flýja úr fangelsinu yfir til Grikklands og hefur siðan verið landflótta. ■ Það voru umdeildar kvikmyndir um ofbeldisverk herforingjastjórna sem fengu Gullpálmann eftirsótta á þrítugustu og fimmtu kvikmynda- hátiðinni í Cannes í Frakklandi á dögunum, en það er enn mikil- vægasta kvikmyndahátið veraldar. Önnur verðlaunamyndanna var bandaríska kvikmyndin „Missing" eða „Saknað" eftir griskættaða leikstjórann Constantine Costa- Gavras, en sú mynd segir frá atburði i Chile þegar herforingjarnir steyptu þar löglega kjörinni ríkisstjórn Salvatore Allende og fjallar á þann hátt um bandariska stjórnarerind- reka i Chile, að utanrikisráðuneyti Bandaríkjanna hefur gripið til þess óvenjulega ráðs að mótmæla at- burðalýsingu myndarinnar með sér- stakri þriggja blaðsiðna greinar- gerð. Hin myndin nefnist „Yol“, eða „Leiðin“, og er eftir landflótta tyrkneskan leikstjóra, sem fyr- ir nokkrum árum var dæmdur fyrir pólitiskt morð. Þetta voru einnig þær tvær kvik- myndir, sem almennt vöktu mesta athygli í Cannes, því þrátt fyrir að myndir margra viðurkenndra leik- stjóra væru þar til sýnis, þóttu ýmsar þeirra engin snilldarverk. Kvikmynd Costa-Cavras hlaut ekki aðeins Gullpálmann, heldur fékk Jack Lemmon, sem fer þar með aðalhlutverkið, verðlaunin fyrir besta leik í kvikmynd. Jadwiga Jankowska-Cieslak frá Póllandi fékk viðurkennincuna fvrir besta leik í aðalhlutverki kvenna í ungverskri kvikmynd, kvikmynd, sem kalla mætti „Endurskoðun" á íslensku. Pólski kvikmyndaleikstjórinn Jerzy Skolimowski, sem reyndar hefur unnið utan Póllands f fjölmörg ár, fékk verðlaun i Cannes fyrir besta handritið. Mynd hans segir frá fjórum Pólverjum, sem urðu ■ Costa-Gavras og Jack Lemmon ræðast við meðan á upptöku myndarinnar stóð. strandaglópar i Bretlandi þegar herforingjarnir tóku völdin í Pól- landi i desember í fyrra. Skoli- mowksi skrifaði handritið og gerði kvikmyndina á aðeins fimm mánuð- um til þess einmitt að geta sýnt hana i Cannes. Þá voru einnig veitt verðlaun fyrir bestu teiknimyndina, og þar varð brasiliska myndin „Mjá“ sigursæl- ust, en sú teiknimynd er mjög pólitísks eðlis og fjallar um baráttu austurs og vesturs um áhrif i löndum rómönsku Ameríku. Dæmdur fyrir saksóknaramorð Tyrkneska kvikmyndin „Leiðin" sem hlaut Gullpálmann ásamt „Saknað,, eftir Costa Gavras, var mikið leyndarmál hjá ráðamönnum í Cannes þar til hátíðin var að Bandaríkjastjórn og valdaránið í Chile En það var þó fyrst og fremst kvikmyund Costa-Cavras, „Sakn- að“, sem athygli og umtal vakti i Cannes. Hann var að sjálfsögðu sjálfur mættur á staðinn, einnig aðalleikararnir í myndinni, Jack Lemmon og Sissy Spacek, og sömu- leiðis þær persónur sem þau leika i myndinni, þ.e. Joyce og Ed Hor- man. Myndin var þar að auki þegar fræg fyrir deilur þegar hún kom til Cannes, þvi þegar sýningar hófust á henni i Bandarfkjunum i mars taldi bandaríska utanrikisráðuneytið þær fullyrðingar, sem þar koma fram um atferli bandariskra stjórnarerind- reka i Chile svo alvarlegar, að gefin var út sérstök greinargerð, þar sem mikilvægum atriðum myndarinnar var mótmælt sem röngum. Það, sem ■ Herinn tekur völdin: Leikararnir eru mexikanskir, skriðdrekinn úr pappa, en atburðimir sem lýst er raunverulegir. Salvatore Allende, sem hafði fyrstur marxista orðið til þess að ná kjöri í lýðræðislegum forsetakosningum. Hann fylgdist þar vel með málum og af áhuga, en stundaði jafnframt ritstörf af ýmsu tagi og kona hans sömuleiðis. Charles Horman var staddur í hafnarborginni Vina del Mar í fylgd með öðrum Bandaríkjamanni, Terry Simon, þegar Allende var steypt af stóli í valdaráninu 11. september 1973. Borg þessi gegndi mikilvægu hlutverki við skipulagn- ingu og upphaf valdaránsins. Sam- kvæmt dagbókum, sem Horman og Simon héldu, hittu þau þar marga bandaríska herforingja, sem létu sterklega i það skina að valdaránið hefði verið skipulagt þar í borg og að Bandaríkjamenn stæðu þar á bak við. „Við komum hingað til að vinna verk, og það höfum við gert“, er haft eftir einum þeirra. látinn en sjálfu hvarfi hans. í upphafi komust margar sögur á kreik, svo sem að hann væri i felum, hefði verið rænt af vinstrisinnuðum skæruliðum, að hann hefði flúið Chile, og að hann væri i haldi á knattspyrnuvellinum i Santiago, þar sem herforingjamir héldu sem kunn- ugt er fjölmörgum pólifískum föng- um sem siðan voru margir hverjir myrtir. Eiginkonu hans, Joyce, gekk illa að fá upplýsingar, og fannst afstaða bandarískra stjórnarerind- reka undarleg ef ekki beinlínis fjandsamleg. Faðir Charles, Ed Horman, leitaði aðstoðar þingmanna, blaðamanna og Ford-stofnunarinnar til að fá hvarf sonar síns upplýst, en varð lítið ágengt. Loks leiddist honum þófið og fór sjálfur til Santiago til þess að reyna að komast að hinu sanna. Costa-Gavras byrjar kvikmynd

x

Tíminn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.