Tíminn - 04.04.1996, Side 5

Tíminn - 04.04.1996, Side 5
Fimmtudagur 4. apríl 1996 '5f»»WÍWW 5 Jón Kristjánsson: Endimörk vaxtarins Þótt ekki sé hetjulegt aö horfa ætíð um öxl þegar sótt er fram á veginn, er ætíö nauðsynlegt að meta framtíðarhorfur og líðandi stund í ljósi sögunnar. Hún er sá grunnur sem byggt er á. Fyrir um það bil 25 árum fór ég að fylgjast með þjóðfélagsumræðu hér á landi aö marki. Þaö er afar athyglisvert að líta um öxl til umræðunnar um ís- lenskar auðlindir og íslensk atvinnumál sem þá var uppi. Menn hugleiddu það þá eins og nú hvernig atvinnu yrði haldiö uppi liér á landi og þjóðartekjum og hvað framtíðin bæri í skauti sínu í þeim efnum. Eg man þá tíma sem uppi voru umræð- ur um erlenda fjárfestingu og stóriðju hér á landi, sem enduðu með samningn- um um álveriö í Straumsvík og virkjun Búrfells. Andstaðan gegn þessum fram- kvæmdum var hörð á þeim forsendum að útlendingar væru að troða upp á okk- ur óþverrastarfsemi, sem þeir vildu ekki hafa heima hjá sér. Umræður um það að rétt væri að opna landið fyrir erlendri fjárfestingu voru víðs fjarri. Ég man einnig að þeir, sem börðust fyrir þessari framkvæmd, héldu því fram að vatns- orkan væri á síðasta snúningi með að vera samkeppnishæfur orkugjafi. Kjarn- orkan myndi taka yfir innan tíðar. í dag er ástandiö þannig að allar þróað- ar þjóðir hafa opnað sitt hagkerfi fyrir er- lendri fjárfestingu og spurningin er miklu fremur um umhverfismál þegar stóriðju ber á góma og hvaða kröfur á að gera í þeim efnum. Nú þykir ekki tiltöku- mál að sækjast eftir erlendu fjármagni, að því undanskildu að skiptar skoðanir eru um fjárfestingu í útgerð og vinnslu í sjávarútvegi hérlendis og yfirráð yfir tak- mörkuðum fiskveiðiheimildum. Vatnsorkan er enn vel samkeppnis- hæf, en kjarnorkan á undanhaldi. Miklu fremur veröur það gas, sem keppir við vatnsorkuna á næstunni, en ekki má gleyma því að vatnsorkan er endurnýj- anleg auðlind. Möguleikar okkar liggja því tvímæla- laust enn í nýtingu orkulinda, en það eru umhverfismál sem deilum valda í kring- unr þá nýtingu. A næstu árum mun sú umræöa verða viðvarandi og það er við- búið að þjóðin standi frammi fyrir erfið- um ákvörðunum í þeim efnum innan skamms tíma. Sjávarútvegur og iðnaður Svo enn sé vikið aldarfjórðung aftur í tímann, þá voru ekki fáir fyrirlesarar á þeim tíma sem staðhæfðu að sjávarút- vegur væri kominn að endimörkum vaxtarins og iðnaður yrði að standa und- ir fjölgun atvinnutækifæra á íslandi á næstu árum. Staðhæfingar um endimörk vaxtarins í sjávarútvegi komu frá fjöl- mörgum aðilum sem stóðu í fararbroddi á þeirri tíð. Það er athyglisvert að velta fyrir sér þessum málum í dag. Verkfræðingafélag íslands og Sjávarút- vegsstofnun Háskóla íslands héldu ráð- stefnu þann 29. mars síðastliðinn um lífríki hafsins og fiskveiðar ís- lendinga. Þar rifjar Þórður Friöjónsson, forstjóri Þjóðhagsstofn- unar, upp þessa um- ræðu í erindi og bregð- ur upp nokkrum mjög athyglisverðum stað- reyndum um þróun síðustu áratuga í sjávar- útveginum. Þar kemur meðal annars fram að allt frá árinu 1970 hefur útflutningsfram- leiðsla í sjávarútvegi aukist meira en afl- inn, sem þýöir einfaldlega það að at- vinnugreinin hefur verið í stöðugri þró- un allan þennan tíma og nýting aflans hefur batnað. Verölag á erlendum mörk- uðum hefur auðvitað einnig áhrif í þessu efni. Það er alveg ljóst öllum, sem fjalla um málefni sjávarútvegsins, aö það er langt í frá að þeir möguleikar sem í honum fel- ast séu tæmdir. Möguleikar í fullvinnslu sjávarafurða em miklir og mikil þróun hefur verið í þessum efnum á síðustu ár- um. Útgeröarmynstrið hefur einnig breyst og útgeröin er oröin blanda af út- gerð strandríkis og úthafsveiðum. Sér- hæfing hefur aukist og fiskmarkaðir hafa fest sig í sessi hérlendis á síöari árum. Nýsköpun í sjávarútvegi og fiskeldi Margt af því, sem gerst hefur í sjávarút- veginum, má flokka undir nýsköpun. Vinnsluaðferðir hafa breyst. í kringum sjávarútveginn hefur vaxið upp þróaður iönaður bæöi í veiðarfærum og vélbún- aði. Það hefur hjálpað til við þessa þróun að ef tala má um heimamarkað sem munar um, þá er það í þessum greinum. Útflutningur hefur vaxið mjög í þessari framleiðslu og það stafar af þeirri þekk- ingu, sem hér er fyrir hendi á veiðum og vinnslu. Fiskeldi er almennt talið munu ryðja sér enn frekar til rúms í framleiðslu sjáv- arfangs á næstu áratugum. Mikiö til- hlaup íslenskra athafnamanna í þessari grein tókst ekki sem skyldi og töpuðust miklir fjármunir, einkum í stórum strandeldisstöðvum síðasta áratuginn. Það skyldi þó varast hina einhæfu um- ræðu um þessi mál, þegar talað er um loðdýrarækt og fisk- eldi sem samnefnara yfir rangar ákvarðan- ir og allt sem miður hefur farið síðustu áratugina. Nú horfir betur í loðdýraræktinni, og það er ljóst að sú reynsla, sem aflað hefur verið í fisk- eldi, getur komið þjóðinni til góða á komandi árum. Athyglisverðar tilraunir eru í gangi í þessum efnum og það má ekki missa niöur þráðinn í þessari starf- semi né láta þær glamurkenndu umræð- ur, sem áföll liðinna ára hafa kallaö fram, villa sér sýn. Ibnaöur Þó að umræðan fyrir aldarfjórðungi hafi verið nokkuð misvísandi hvað varð- aði þróun sjávarútvegsins, þá var það rétt að mikil þörf er fyrir fleiri atvinnutæki- færi í iðnaði og þjónustu. Reynslan varð sú að þjónustugreinum fjölgaði mikið, einkum í opinberri þjónustu. í öllum þessum atvinnugreinum, sem nefndar hafa verið, hefur orðið mikil tækniþróun sem leysir mannshöndina af hólmi. Þó er í mörgum greinum þjónustu þörf fyrir persónulega þjónustu, sem vélar geta ekki leyst af hendi. Þau ánægjulegu tíðindi eru að gerast nú að iðnaður er á uppleið í landinu. Út- flutningsiðnaöi í greinum sem byggja á tækniþekkingu og hugviti hefur vaxiö fiskur um hrygg. Sumar af þeim hafa bakhjarl í sjávarútvegi, eins og áður er vikið að, aðrar ekki. Það er til dæmis ánægjulegt að sjá tölur um að útflutn- ingur steinullar hefur farið mjög vaxandi á árinu 1995. Það var þó ekki alls staðar spáð vel fyrir þeirri starfsemi, þegar henni var komið á fót, og Steinullarverk- smiðjan á Sauðárkróki var talin dæmi um heimskulega fjárfestingu, unna fyrir tilstilli stjórnmálamanna. Ég hef áöur komið inn á það, m.a. í helgargrein um síðustu helgi, hve nauð- synlegt þaö er að skapa iðnaöinum gott starfsumhverfi. Hins vegar er góð vísa ekki of oft kveöin. Það er best gert með því að halda stööugleika í efnahagslífinu og lágri verðbólgu. Iðnaður hreinlega þrífst ekki á eðlilegan hátt í öðru um- hverfi. Engin atvinnugrein stenst alþjóð- lega samkeppni í óðaverðbólgu. Hins vegar getum við sem best tamið okkur að láta íslenskar iðnaðarvörur hafa meiri forgang í innkaupum en raun er á. Hve róöurinn er þungur í þessum efn- um sést best á nýlegu dæmi um innkaup á byggingarefni fyrir Borgarholtsskóla. Þar stefnir í að innflutt byggingarefni verði tekið fram yfir innlent í stórinn- kaupum. Þetta er síður en svo eina dæm- ið. Ég er ekki að mæla með neinum boð- um eða bönnum í þessu efni, enda brjóta þau í bága við þá samninga sem við er- um aðilar að um viðskipti. Þetta mál snýst um hugarfar fyrst og fremst. Komandi ár Það hefur veriö rakið hér á undan að fyrir aldarfjórðungi var hugur manna bundinn við endimörk vaxtarins í sjáv- arútvegi. Þessir menn höfðu rétt fyrir sér að því leyti, að þeir tímar komu að auð- lindin var ekki frjáls fyrir alla. Veiði- mannaþjóðfélagið hefur runnib sitt skeið, og sú breyting er gífurleg fyrir okk- ur Islendinga. Hins vegar mun okkur nýtast sú reynsla og þekking, sem það skapaði, til þess að sækja inn á ný svið, og sú sókn er hafin. Komandi ár munu miklu fremur einkennast af því ab þab veröur að nýta auölindir í sem mestri sátt við náttúruna. Það er vandrataður vegur. ■ Menn málefni

x

Tíminn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.