Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						28
TÍMINN
Sunnudagur 24. febrúar 1974.
LAXÁ OG ORKUMÁL
NORÐLENDINGA
Nokkrar ábendingar að lokinni Laxárdeilu
frá Landeigendafélagi Laxár og Mývatns
Yfirlýsingar Laxár-
virkjunarstjórnar og
niðurstöður visinda-
manna.
Er Laxárdeila var i uppsigl-
ingu, lýsti Knútur Otterstedt
framkvæmdastjóri virkjunarinn-
ar og ýmsir stjórnarmenn hennar,
þvi þráfaldlega yfir, ab Laxár-
virkjunarstjórn mundi i hvivetna
beygja sig fyrir niðurstöðum vis-
indamanna um, hvort virkjað
skyldi í Laxá.
I samráði við deiluaðila hafði
Iðnaðarráðuneytið forgöngu um,
að fengnir voru færustu visinda-
menn á sviði vatnaliffræði, sem
völ var á, til að rannsaka lifriki
Laxár og Mývatns og hvert tjón
virkjanir kunni að vinna þvi.
Yfirstjórn rannsóknanna var i
höndum dr. Péturs M. Jónasson-
ar i Kaupmannahöfn. Auk Péturs
störfuðu að rannsóknunum þeir
Jón Ólafsson, frá Islandi, Nils
Arvid Nilsson, Eric Montén og
Karlström frá Sviþjóð. Rann-
sóknirnar hafa staðið árum sam-
an og visindamennirnir hafa látið
frá sér fara itarlegar skýrslur um
niðurstöður. I skýrslu Monténs er
m.a. sýnt, hvernig niðurgöngu-
seiði og hoplax drepst i þrýsti-
vatnsgöngum og hverflum þeirr-
ar 6,5 MW virkjunar, sem hóf
starfsemi eftir niðurfellingu lög-
bannsins. Af rannsóknum er ljóst,
að 38 metra fall þeirrar virkjunar
er á mörkum þess, sem
niðurgönguseiði þola. Hoplax
drepst allur við það fall og 18% af
niðurgönguseiðum. Ef fallið er
hækkað með stiflu, er i eitt skipti
fyrir öll girt fyrir, að efra svæði
Laxár verði nytjað til laxræktar.
Á vatnasvæði þessu eru 250
hektarar góðra uppeldisskilyrða
fyrir laxaseiði á móti 70 hektur-
um neðra svæðis Laxár, sem þó
er þegar heimsfrægt laxveiði-
vatn.
I niðurstöðum visinda-
mannanna kemur jafnframt
fram, að með nýrri stiflugerð i
Laxá yrði einnig laxnytjum neðri
hluta árinnar stefnt i beina eyði-
leggingu með dægursveiflum
vatnsmagns. Einróma álit
vísindamannanna er, að ekki sé
forsvaranlegt að raska lifriki
Laxár og Mývatns á neinn hátt.
Llfheimur þessi sé svo einstakur,
sakir óvanalega fjölbreytts smá-
dýrallfs, er þar þrifst eins vel og
10 breiddargráðum sunnar.
Llfauðgin á rót sina að rekja til
heitra uppspretta, er streyma i
Mývatn undir vatnsborði þess og
bera með sér mikið magn
dýrmætra steinefna til yaxtar
plöntum- og_dýrum.
Vitaskuld voru niðurstöður
vlsindamannanna dauðadómur
yfir öllum fyrirætlunum um
frekari virkjanir i Laxá. Stiflu-
gerð i Laxá yrði enn fremur
stórlega óhagkvæm fjárhagslega,
vegna gifurlegra skaðabóta, er
hlytust af eyðilögðum laxveiði-
nytjum. Þessar skaðabætur hefur
Laxárvirkjun aldrei reiknað inn i
dæmi sin.
Þegar litið er til allra þátta
þessa máls, en ekki eingöngu
stuðzt við einhliða verkfræðilegan
virkjunarmælistokk, verður
deginum ljósara, hversu gæfu-
söm Laxárvirkjunarstjórn varð
að ná sáttum 19. mai s.l. Hún
bjargaði sér út úr lögbannssjálf-
heldunni, varp upp af herðum
slnum miklum fjárhagsvanda og
sættist   við   bændur.   Höfðií   þó
margir orðið til að fullyrða áður,
að Laxárdeila væri óleysanleg,
þvi að óyfirstiganlegt væri orðið
það rótgróna hatur á virkjunar-
valdinu, er grafið hefði um sig
meðal bænda á áratugum. Með
sáttargjörðinni fengu bændur
það, sem áður hafði verið lýst yfir
I virkjunarleyfi Jóhanns Haf-
steins frá 15. júni 1971. Þar sagði,
að ekki yrbi um stiflu að ræða i
Laxá, ef liffræðilegar rannsóknir
á vatnasvæði Laxár leiddu i ljós,
að lífsskilyrðum vatnafiska i ánni
neðan virkjana yrði spillt með
slikum framkvæmdum.
Tillögur Landeigendafé-
lags Laxár og Mývatns
árin 1970 og 1971.
Arið . 1970, þegar Laxár-
virkjunarstjórn steypti sér út i
Laxárvirkjunarævintýrið, bar
hún fyrir síg, að með þeim hætti
fengizt ódýrarast rafmagn.
Bændur við Laxá og Mývatn
fengu þá Guðmund G.
Þórarinsson verkfræðing til að
endurreikna rafmagnsverðið frá
hinni fyrirhuguðu virkjun.
Guðmundur G. Þórarinsson
verkfræðingur notaði sömu
reikningsaðferðir og Laxár-
virkjunarstjórn. Með aðstoð raf-
reiknis Orkustofnunar komst
hann að þvi, að fullyrðingar
Laxárvirkjunarstjórnar höfðu
ekki við' rök að styðjast. M.a.
hafði hún reiknað gömlu virkjan-
irnar inn í dæmið til að fá hag-
stæða útkomu.
Landeigendafélagið fékk
Guðm. G. Þórarinsson til að bera
saman verð á rafmagni með
linu yfir hálendið frá Búrfelli.
Guðmundur lagði til grundvallar
áætlanir Landsvirkjunar um verð
á linu yfir hálendið. Niðurstaða
hans var, að við allar aðstæður
var rafmagn með linu yfir
hálendið langtum ódýrara en raf-
magn frá 1. áfanga Gljúfurvers-
virkjunar. Samt var þá gert ráð
fyrir, að 1. áfangi Gljúfurvers-
virkjunar mundi kosta 200
milljónum minna en sú virkjun
hefur siðan reynzt kosta.
Strax i upphafi lagði Land-
eigendafélagið áherzlu á, að
kostnaðaráætlanir Laxár-
virkjunarstjo'rnar væru á sandi
reistar. L.L.M. benti einnig á
þegar árið 1970, að miklu betrí
kostur væri að virkja hveragufu
við Námafjall eða Kröflu eða að
fá rafmagn með linu norðúr frá
Búrfelli.
Laxárvirkjunarstjo'rn brást
ókvæða við þessari tillögugerð. A
sáttafundi i nóvember 1970 lýsti
Arni Snævarr ráðuneytisstjóri I
Ibnaðarráðuneyti þvi yfir, ab
nýting gufuaflsvirkjanannna væri
svo slæm. Bændur litu þá á þær
fullyrðingar sem hreinan til-
biining til að slá ryki i augu
þeirra, enda studdust þeir bæði
við rannsóknarniðurstöður Sveins
Einarssonar og Karls Ragnars,
sérfræðinga á svibi gufuafls-
virkjana. Bentu landeigendur
m.a. á, ab gufuna mætti virkja
meb smáum áfóngum eftir
þörfum hvers tima.
Laxá og orkumál
Norðlendinga.
A vordögum fyrir tæpu ári báru
stribandi aðilar við Laxá og
Mývatn gæfu til að setja niður
ágreining sinn með sáttargjörð
hinn 19. mai 1973. Sáttir nábust
aubvitað ekki i svo hatrammri
deilu, nema af þvi ab deiluabilar
vildu heilshugar leiða til lykta
margra ára styrjöld milli norð-
lenzkra byggðarlaga. Hún eitraði
samtjúð fólks, sem bar skylda til
að standa saman að uppbyggingu
dreifbýlisins.
Bændur höfbu með dómi
Hæstaréttar fengið lagt lögbann
vib þvi, ab fisknytjahagsmunir
þeirra I Laxá yrðu eyðilagðir. Og
vlsindamenn á sviði náttúrufræði,
er rannsökuðu lifheim Laxár og
Mývatns, lögðu eindregið til, að
þessum vötnum yrði þyrmt og
vistfræbilegu jafnvægi þeirra
ekki raskab meb stiflugerb eba
öbrum mannvirkjum.
Helzti forystumabur Akur-
eyringa, hinn virti og vinsæli
bankastjóri, Jón G. Sólnes, hafbi
þvi fulla ástæbu til ab lýsa þvi yfir
iblabinu tslendingi á Akureyri 10.
janúar s.l., ab sáttargjörbin I
Laxárdeilu var merkasti vib-
burður gamla ársins á innlendum
vettvangi. Jón hefur lengi verið
stjórnarmaður i Laxárvirkjun og
þekkir af eigin raun þá erfiðleika,
sem að óþörfu var stofnað til i
orkumálum Norðurlands.
Eins og málum var komib, var
sáttargjörðin einstakt átak. Enn
þá virðast ekki allir heldur hafa
sætt sig við hana. Enn þá fljúga
einstaka hnútur i garð bænda með
sakargiftum af ýmsum toga. Af
þessum ástæðum þykir Landeig-
endafélagi Laxár og Mývatns
ekki verða hjá þvi komizt að
skýra opinberlega stuttlega frá
gangi mála i deilunni og þeim
niðurstöðum, er f engust með sátt-
argjörðinni.
Fórnir bænda vegna
sáttargjörðarinnar.
Bændur við Laxá og Mývatn
færðu miklar fórnir til að ná sátt-
um. Þar má nefna, að matsnefnd,
skipuð þeim Arna Jónssyni land-
námsstjóra, Sigurbi Reyni
Péturssyni hæstaréttarlögmanni
og Jóni Jónssyni forstöbumanni
Fiskifélags Islands, lagbi mat á,
hvert tjón væri unnib laxnytja-
hagsmunum Laxár meb þeirri 6,5
MW virkjun, sem Laxárvirkjun
reisti gegn fullri andstöbu land-
eigenda vib ána og lögbannsdómi
Hæstaréttar. Niburstaða mats-
nefndarinnar var birt á siðasta
sumri. Samkvæmt henni taldist
tjónið nema yfir 70 þús.
gönguseiðum árlega, er Laxár-
virkjun skyldi setja I ána bændum
að kostnaðarlausu. Hvert seibi
mun kosta nálega 65 krónur. Á
núverandi verðlagi mundi það
kosta Laxárvirkjun um 5 milljón-
ir króna árlega að bæta tjónið. Er
þar ekki talið með tjón af völdum
Laxár I og Laxár II, sem aldrei
hefur verið bætt. En Laxá I hóf
starfsemi árið 1939. Bændur
sýndu þá rausn og sáttfýsi að gefa
þessar bætur 110 ár og að f allast á
óverulegar bætur eða gjald, er
nemur nokkrum hundruðum þús-
unda króna árlega næstu 10 ár.
Ekki þarf að fjólyrba, að
bændur við Laxá og Mývatn
færðu ekki þessa gjöf — milljóna-
tugi islenzkra" króna — af örlæti
einu eða af þvi, ab þeir teldu sig
ekkert hafa við það fé að gera.
Ástæðan var fyrst og síðast sú, að
setja varð nibur hatrammar
deilur fólks, sem átti svo margt
sameigib, ab allt varð til vinátt-
unnar ab vinna. Bændur stigu þvi
það órlagarika skref að fella
niður lögbannið við nefndri 6,5
MW virkjun með sáttargjörðinni.
Þetta gerðu þeir, þótt þeir hefðu i
höndum dóm Hæstaréttar, niður-
stöbur valinkunnra innlendra og
erlendra visindamanna um tjón
af völdum virkjunarinnar á lifriki
árinnar og laxnytjum. Þetta var.
þungbær fórn, en hverju skyldi
ekki fórna til ab binda endi á rikj-
andi ófribarástand.
A móti þessu samþykkti
Laxárvirkjunarstjórn ab láta af
öllum áformum sinum um frekari
virkjanir og stíflugerð í Laxá. t 1.
gr. sáttargjörðarinnar segir:
„Laxárvirkjun lýsir yfir, að
hún muni ekki stofna til frekari
virkjana I Laxá, umfram þá 6,5
MW virkjun, sem nú er unnið að
og sem ekki hefir vatnsborbs-
hækkun i för meb sér, nema til
komi samþykki Landeigenda-
félags Laxár og Mývatns."
Undir sáttargjörbina 19. mai
1973 ritubu meb eigin hendi allir
stjórnarmenn Laxárvirkjunar.
Knútur Otterstedt, framkvæmda-
stjóri virkjunarinnar, var á þess-
um sáttafundi á Stóru-Tjörnum i
Ljósavatnsskarbi og lagbi hann
til, ab sáttargjörbin yrði
samþykkt.
Rikisstjórn Islands lagði og sitt
Mývatn.
af mörkum, svo ab samkomulag
mætti nást, m.a. meb þvi að lofa
að beita sér fyrir fjárveitingu úr
rikissjóði til að standa straum af
hinum mikla kostnaði Laxár-
virkjunar umfram það, sem hún
hafbi áætlab, samanber 2. máls-
grein 1. greinar. Enn fremur tók
rikissjóbur ab sér ab kosta smibi
laxastiga framhjá virkjunum i
Laxá við Brúar i Aðaldal. Sáttar-
gjörðina undirritaði ólafur
Jóhannesson forsætisráðherra
f.h. rfkisstjórnarinnar.
Viðbrögð
Laxárvirkjunarstjórnar
Eins og hér hefur verið drepið
á, voru viðbrögð Laxárvirkjunar-
stjórnar I einu og öllu neikvæð við
tillögugerð Landeigenda-
félagsins. Þeir sáu ekkert annað
en Laxá, þótt fyrirsjáanlegt væri,
að þeir mundu með aðgerðum
sinum vinna óbætanlegt tjón á
náttúru árinnar og fisknytjahags-
munum bænda.
Laxárvirkjunarstjórn og þeir
aðilar á Akureyri, sem mest öttu
henni til óbilgjarnar afstöðu,
freistuðu sinna mótleikja. Bæði
opinberlega og fyrir dómstólum
var reynt að útmála, hversu
ótækt og fráleitt væri að smiba
gufuvirkjanir eða að leggja
háspennulinu yfir hálendið. Urðu
sögurnar um hundinn að sunnan
landsfrægar. Þótti ýmsum
merkilegt hvers vegna sunn-
lenzkt rafmagn væri ónothæft
norðan jökla eða hvers vegna
ekki væri unnt að flytja rafmagn
með hundinum eins til suðurs og
norðurs. Kom nú greinilegar i
ljós, hvað fyrir þessum mönnum
vakti, hvernig rafmagnsmálin
sjálf hurfu i skugga skamm-
sýnnar og þröngsýnnar hags-
munapólitikur. Virkjunarmenn á
Akureyri máttu ekki til þess
hugsa, að Norðlendingar fengju
rafmagn nema úr lófa sinum. Og
þeir beittu heildarsamtökum og
opinberum stofnunum fyrir vagn
sinn á hinn ófyrirleitnasta hátt.
Þeir sóttu yfirlýsingar til
Norðurlands, þar sem þeir höfðu
töglin og hagldirnar.
Sigurður Thoroddsen höfundur
Gljúfurversvirkjunarævintýris-
ins átti sæti I Náttúruverndarr.
og fékk það til að gera furðu-
lega ályktun um, að hættulegt
gæti orbib ab hleypa laxi á efra
svæbi Laxár. Var þab jafnframt
dæmi þess, hvernig abili meb
einkarekstur getur stundað það
með setu i opinberru stöðu að
koma ár sinni fyrir borð, þar sem
hann hefur sjálfur og einkarekst-
ur hans fjárhagslegan ávinning
af. Til viðbótar má geta þess, að
hann, einkarekstraraðilinn, átti
einnig sæti i hinni frægu opinberu
Laxárnefnd, sem hleypti Gljúfur-
versævintýrinu af stokkunum. En
ekki aðeins Sigurður Thoroddsen
hafði fjárhagslegra hagsmuna að
gæta, heldur höfðu Akureyringar
einnig fengið rafmagn selt ódýrar
en bændur i Þingeyjarsýslu, þótt
rafmagnið væri sótt til þeirra
bótalaust fram til þessa. Af þessu
öllu lagði vissulega þef ójafnaðar
og ranglætis.
Rikisstjórnin ákveður
að vernda Laxá i S.-
Þingeyjarsýslu.
Þrátt fyrir geysisterka stöðu
virkjunarmanna á Akureyri, sem
höfðu völdin i opinberum stofn-
unum kostuðu af rikisfé, snérist
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40