Tíminn - 18.04.1944, Blaðsíða 3

Tíminn - 18.04.1944, Blaðsíða 3
39. blað TÍMIíVrV, briðjudaginii 18. apríl 1944 159 Gísli Guðmundssoo: Zöllner og kaupíéiögín Lonis Zöllner varð níræður í gær Saga kaupfélaganna (pönt- unarfélaganna) á 19. öld verð- ur eigi fullsögð nema sérstak- lega sé getið viðskipta þeirra við Louis Zöllner stórkaupmann í Newcastle á Englandi og fé- laga hans Jón Pálsson Vídalín. Kaupfélag Þingeyinga hóf þessi viðskipti árið 1886, og átti Jóri Vídalín upptök þess máls. Rætt hafði verið um það í K. Þ. í öndverðu, að félaginu væri nauðsyn að hafa sérstakan er- indreka erlendis, en þegar til kom þótti sýnt, að umsetning þess væri of lítil til að launa mann við slíkt starf. Jón Vída- lín samdi þá' við verzlunarhúsið „Lauritzen & Co." í Bretlandi að kaupa og selja vörur fyrir fé- lagið gegn umboðslaunum. En á öðru ári þessara viðskipta' varð óvænt verðfall á lifandi fé ytra. Komst K. Þ. þá í mikla skuld við Lauritzen, en hann varð um sömu mundir gjald- þrota, og gekk þrotabúið eftir skuldinni. Þá var það, að Jón Vídalín samdi við firmað „Zöllner & Co." um að taka að sér umboð K. Þ. í þessu firma voru þá bræður tveir danskir að ætt Louis og Andreas Zöllner. Það var þá aðallega eða eingöngu Louis Zöllner*), sem hafði af- skipti af íslandsviðskiptunum, og skildu bræðurnir félag sitt 1888. Um leið og Zöllner tók við umboði K. Þ. greiddi hann skuld þess við Lauritzen. Jón Vídalín varð þá starfsmaður hjá Zöllner, og árin 1894—1901 var hann meðeigandi Louis Zölln- ers í firmanu í Newcastle og prókúruhafi ásamt Zölner. Dvaldi Vídalín mikið hér á landi og einnig í Khöfn. Hann lézt árið 1909. Þegar eftir að Zöllner hafði tekið við umboði K. Þ. og á næstu árum voru stofnuð í ýmsum héröðum pöntunarfé- lög, sem fólu honum umboð sitt. Á ofanverðu ári 1890 voru hér á landi níu slík félög, sem höfðu Zöllner fyrir umboðs- mann. Þessi félög voru: Kaupfélag Þingeyinga, Verzlunarfélag Dalasýslu, Kaupfélag Eyfirðinga, Pöntunarfél. Fljótsdalshéraðs, Kaupfélag Skagfirðinga, Kaupfélag Svalbarðseyrar, Kaupfélag ísfirðinga og Kaupfélag Rosmhvalaneshr. Síðar bættust við: Stokkseyrarfélagið (1891), Kaupfélag Norður-Þingeyinga (1894) og Kaupfél. Húnvetninga, (1895) og fleiri félög um og eftir alda- mót. Þau tólf félög, sem nú hafa verið nefnd, voru öll stofnuð eft- ir að viðskipti hófust við Zölln- er, nema Kaupfélag Þingeyinga. Viðskiptum Zöllners og kaup- félaganna var svo háttað, að Zöllner keypti og seldi vörur fyrir félögin erlendis gegn á- kveðnum umboðslaunum, en þau voru 2y2% af innkaups- verði erlendra vara og söluverði innlendra vara. (Innlendar vör- ur félagsmanna voru fyrir alda- mót aðallega lifandi sauðfé og hestar, en þó nokkuð af ull, fiski o. fl.). Auk þess útvegaði Zöllner venjulega skip til að flytja vörur félagsmanna. Fé- lögin greiddu sjálf farmgjöld og kostnað erlendan og hér við land. Eftir 1890 seldi Zöllner meirahluta lifandi fjár, sem út var flutt af íslandi, enda var hinn alkunni sauðakaupmaður Coghill þá úr sögunni. Sauða- sala Zöllners þótti yfirleitt gef- ast vel og lítil vanhöld verða á sauðaskipum hans. Kaupfélög þau, er fólu Zölln- er unboð sitt, voru oft nefnd „Zöllnersfélög" til aðgreiningar frá þeim félögum öðrum, er stofnuð voru fyrir aldamót og ekki skiptu við ZöíUner. En þau voru raunar fá og smá. Ekki hlaut Zöllner þó lof eitt fyrir umboðsmennsku sína. Kaup- menn og aðrir, sem litu félögin *) Louis Zöllner mun hafa komið til Englands frá Dan- mörku á unglingsárum og þá fengið atvinnu hjá brezku verzl- unarfyrirtæki. hornauga, beindu stundum skeytum sínum gegn umboðs- mönnum þeirra, Zöllner og Jóni Vídalín. Var þá reynt að gera félagsmenn í .kaupfélögunum óánægða með viðskiptin við Zöllner. Það mál verður ekki rakið hér, eða hvort það kunni að einhverju leyti að hafa verið réttmætt. En geta má þess, að stundum voru menn ytra til að fylgjast með sauðasölunni, og gáfu skýrslur þeirra engin til- efni til óánægju. Oft kom það fyrir, eins og við mátti búast, að Zöllner sendi fé- lögunum meiri vörur með vor-. skipum en þau gátu borgað í sumarkauptíð, en yfirleitt ætl- aðist hann til, að þau væru skuldlaus í lok haustkauptíð- ar'-). Á því vildi þó stundum verða misbrestur. En það, sem félógin gátu ekki borgað, stóð sem skuld við Zöllner, því að hann greiddi vörurnar erlendis og hefir e. t. v. stundum haft þær á „lager" sjálfur. Það var félÖÉlunum mikill styrkur að hafa lánstraust hjá Zöllner, því að þau áttu í þá daga lítið eða ekkert starfsfé, og litlir mögu- leikar til að fá rekstrarlán inn- anlands. Bréfaviðskipti Zöllners og félagana eru fróðleg. Þau sýna, enda kemur það fram víð- ar, að Zöllner hafði meira en venjulegan kaupmannsáhuga fyrir starfsemi þeirra. Allhart tók hann á vanefndum vöru- loforða, ef hann taldi þau fyrir hendi vera. Hvatti menn til að gera félagsskapinn sem traust- astan, fremur en að auka við- skiptin. En ekki virðist hann hafa verið tregur til að taka við umboði fyrir ný og óreynd fé- lög og hefir e. t. v. talið það skyldu sína. Ýmsir menn íslenzkir störf- uðu hjá Zöllner eða þeim fé- lögum hér á landi og erlendis, einkum menn frá K. Þ., enda var sambandið við það elzt og nánast. Má þar nefna Þorlák Jónsson frá Gautlöndum, sem enn er á skrifstofu Zöllners í Englandi, Jón frá Múla, Jón Jakobsson o. fl. Oft var Louis Zöllner sjálfur á skipum þeim, er hingað komu til lands á veg- um hans, og kynntist mörgum mönnum hér á landi. Viðskipti íslenzkra kaupfé- laga og Zöllners héldust frarn að heimsstyrjöldinhi fyrri og eitthvað lengur við sum þeirra. En þá færðist kaup og sala vara fyrir þau í hendur Sambands ísl. samvinnufélaga og útbúa þess erlendis. Þess má geta, að um aldamótin bauð Zöllner fé- lögunum að- stofna ásamt hon- um nýtt umboðssjplufirma í Bretlandi og vildi gefa þeim til- tekna upphæð sem stofnfé, en af því varð ekki, því að undir- tektir voru litlar hér. Um 1920 vildi hann selja Sambandinu verzlunina Framtíðina, er hann hafði eignazt á Austurlandi og leggja andvirðið í íslenzkan samvinnubanka, en mun þá hafa hugsað sér að annast hin brezku viðskipti fyrir kaupfé lögim Síðar varð hann svo með- eigandi í „Hihum sameinuðu ís- lenzku verzlunum". Því má heldur ekki gleyma, þótt eigi komi kaupfélögunum beint við, að þeir Zöllner og Ví- (Framh. á 4. síðu) , Knúts saga Rasmussens FRAMHALD Honum tókst að klifa bjargið, er þó má heita þverhnípt. Hann var aðframkominn af kulda, þreytu og hungri, er hann komst loks upp á brúnina morguninn eftir þessa ægilegu nótt, pg það var með naumindum, að hann gat dregizt til byggða. Bátsflakið fannst þar, sem hann vísaði á það, og þar fundust einnig lík þriggja manna. En ein gáta varð torleyst: Hvernig gat Davíð klifið þverhnípt bjargið, örmagna eftir langa hrakninga og volk? Allir, sem kunnugir voru á þessum slóðum, hristu höfuðið, þegar björgun Davíðs bax á góma. Enginn gat ímyndað sér, að dauðlegur maður gæti klifið annaö eins þverhnípi. En sú stað- reynd, að Davíð hafði gert það, stóð samt sem áður óhögguð. Sjálfur gat hann alls enga g'rein gert sér fyrir því, hvernig hann komst upp. „Ég veit það ekki," sagði hann, ef hann var spurður. „Drottinn lyfti mér." Aðra skýringu reyndi hann ekki að gefa, og það var tilgangslaust að benda honum, á, að ekki hefði Drott'- inn rétt út hönd sína og lyft honum upp á brúnina. „Jú," sagði þá Davíð, „Drottinn lyfti mér, enda sjáið þið sjálfir, að ég hefði ekki getað komizt upp á annan hátt." Þar með þóttist hann hafa fært full rök fyrir máli sínu. Þessi atburður hafði mikil áhrif á næman, hug Knúts. Honum hafði snemma verið innrætt trúrækni, því að. foreldrar hans vöru bæði trúuð. Ógagnrýninn barnshugurinn fann engan van- kant á framburði Eskimóans, og síðar á ævinni sagði Knútur frá því, hvernig hann hafði ímyndað sér hönd Drottins seilast niður í brimrótið og velja Davíð úr hópi hinna drukknandi manna og lyfta honum á þrítugan hamarinn. Varð Davíð upp frá þessu mikill vinur Knúts,' sem j afnan þóttist eiga honum skuld að gjalda. * Þegar sumri hallaði, fóru allir að búa sig undir komu hins langa vetrar. Stórbátarnir voru dregnir á land, mó var safnað til eldsneytis og undirbúningur haustvéiðanna hafinn. Á vorin leita miklar hjarðir sela norður með Grænlandsströnd- um og eru þá svo magrir, aö þeir sökkva eins og steinar, ef þeir eru skotnir á sundi. Á haustin koma þeir aftur feitir og bústnir eftir velsæld sumarmánaðanna, glensmiklir og ærslafullir. Hóp- ast þeir þá oft saman og rísa á afturhreifunum upp úr sjónum og eru tilsýndar ekki óáþekkir fólki á bylgjuföldunum. Stundum taka þeir .einnig undir sig stökk og láta sig falla í sjóinn aftur með miklum bægslagangi. Knútur var snemma mjög hugfanginn af þessum dýrum og þreyttist aldrei á að horfa á leik þeirra og háttu. Þegar snjóa tók að leggja og ísa festi, beitti hann hundum fyrir sleða sinn og ók um allar trissur. Varð hann ungur náinn vinur hundanna sinna og frábæ'r sleðamaður, sem gæddur var þeim hæfileika hinna beztu ókumanna á norðurleiðum, að geta látið dýrin leggja að sér til hins ýtrasta, án þess að beita svipu eða keyri. Það hlóð niður æ meiri snjó, eftir því sem leið á veturinn, og loks var svo komið, að húsin stóðu ekki lengur upp úr fannbreið- unni. En það var hlýtt og notalegt á prestssetrinu í Jakobshöfn, þótt snærinn hlæðist hátt á gluggann. Þar var heimilislíf inni- legt, glatt á hjalla og frjálsle^gt. Knútur kom heim með hina grænlenzku vini sína, þegar honum sýndist svo, og þar var jafn alúðlega tekið á móti'ríkum sem fátækum. . Jólin voru mikil hátið. Þá gengu Eskimóarnir frá einu húsinu að öðru og sungu sálma við dyrnar að gömlum sið. Við þenna jólasið voru tengdar margar glaðar minningar, sem aldrei féllu í'gleymsku. Þær yljuðu til æviloka og brugðu birtu yfir stundir, er ella hefðu verið ærið myrkar. Út' úr ljósi þessara minninga gægðust svo andlit horfinna vina af hinni þeldökku þjóð. Jóladagana fóru börnin í boð hjá lækninum, nýlendustjóran- um, verzlunarstjóranum og fjölmörgum Eskimóum. Og boð hinna síðartöldu voru ekki síðri. Þar var gestum fagnað af hugheilli ástúð, og óskeikulli, fágaðri háttvísi, sem ókunnugum mönnum, er fyrst og fremst líta á Eskimóana eins og illa launaða erfiðis- menn eða snauða veiðimenn, auðnast ekki að skilja og meta. Það geta þeir einir, sem hafa lifað sig inn í hinn grænlenzka hugarheim. Á vetrarkvöldum var löngum dansað í vöruskemmunum, og voru þær gleðir góðar, þótt 30—40 stiga frost væri úti og upp- hitun í danssalnum ekki önnur en sú, er dansfólkið sjálft lagði til. Yfir þessum dansvökum var allt annar blær heldur en á sumrin, þegar útlendu sjómennirnir þyrluðust um gólfið með grænlenzku blómarósirnar í fanginu. . Fyrsta mánudag í lönguföstu var mikið um dýrðir. Þá klædd- ust börn byggðarinnar hinum fáránlegustu búningum og þustu hús úr húsi með gáska og gamanlátum. Þar var Knútur jafnan fremstur í flokki og mörg uppátækja hans enn í minnum höfð á þessum slóðum. En í dag, löngu eftir að hann er kominn undir græna torfu, eru þau óþrjótandi uppsprettav gleði og gáska. En lífið er ekki óslitinn dans, sízt á norðurslóðum. Oft var hart í ári og þröngt í búi Eskimóanna. Það var ekki hvað sízt á slík- um tímum, sem Knútur og margir grannar hans tengdust órjúf- andi vináttuböndum. Eldhúsið á prestssetrinu stóð þá hverjum svöngum manni opið. Börnin komu þangað rakleitt til þess að seðja hungur sitt, og konur komu í heimsókn, þáðu kaffisopa og fóru heim með vænan rúgbrauðshleif. Þetta gat auðvitað orðið prestinum kostnaðarsamt, ef bjargarleysið hélzt lengi, en í það var ekki horft. Þannig vandist Knútur því á barnsaldri, að deila jafnan kjörum við sambyggðarfólkið, þótt hann væri bet- ur settur en það. Hann var líka alla ævi gjafmildur maður og lét sér aldrei óviðkomandi, hvernig kjör annarra voru. Oftast urðu þó einhver höpp til þess að afstýra langvarandi hungursneyð. Þá var, eins og nærri má geta, glatt á hjalla hjá hinu aðþrengda fólki. Eitt sinn hafði um alllangt skeið verið mjög þröngt í búi hjá þorra fólks í Jakobshöfn. Þá bárust þau gleðitíðindi, að hvíthvalaþvaga væri í vök við Diskóeyna. Flóann háfði lagt í hörkufrosti og hvalirnir orðið innilyksa í vök, sem þrengdist óðum. Selir hafa klær á framhreifunum og geta þess vegna höggvið göt á lagísinn, en hvalir eiga ekki annars úrkostar* en hafast þar við sem þeir eru niðurkomnir, ef þeir frjósa inni og spöngin er svo breið, að þeir geti ekki kafað undir hana út í auðan sjó í einum áfanga. iSatnbond fgj. sunivinnufélaga. SAMVINNUMENN! Þegar eldsvoða ber að höndum, brenna ná- lega í hvert sinn óvátryggðir innanstokks- munir. Frestið ekki að vátryggja innbú yðar. Innilegar þakkir fyrir auðsýnda samúð við andlát og jarðarför móður minnar Sigríðar G. Jónsdóttur frá Fáskrúðarbakka. Fyrir hönd okkar systkinanna og annarra vandamanna. GUÐBJÖRG HALLVARÐSDÓTTIR. Tilkynning um sölu á útsæði og áburðí Þeir, sem pöntuðu útsæði og áburð hjá bænum í vetur, vitji þess á Vegamótastíg í dag eða næstu daga frá kl. 9—12 og 1—7 e. h. Ræktunarr áðunautur bæjarins* Stór og góð jörðtíl sölu Jörðin Efri-Hamrar í Holtum, Rangárvallasýslu er til sölu og ábúðar í næstu fardögum. Jörðin er ^el hýst, stór véltæk tún og góðar engjar. ,, Semja ber við eiganda og ábúanda jarðarinnar Magniis Björnsson. Tímann vantar nn^lin^a til að bera blaðið til fastra kaupenda. — Þeir sem vildu sinna þessu, tali hið fyrsta við afgreiðsluna Lindargötu 9A. Sími 2323. Kanpum tuskur allar tegundír, hœsta verdi. Húsgagnavínuustoian Baldursg. 30 Símí 2292. og svo umfram allt að senda mér 1 stykkl SAVON DE PARIS, hún er svo Ijómandi góð. *) Hann var þó vanur að lána K. Þ. nokkurn vetrarforða og e. t. v. fleirum. Vinír Tímans Útvegið sem flestir ykkar einn áskrifanda að Tímanum og lát- ið afgreiðsluna vita um það sem fyrst. Askriftar£iald Tímans utan Rvíkur. og Hafnarfjarðar er kr. 30.00 árgangurinn. Auglýsið í Tímanum! — Já, með ánægju, kæra frö- Iken, enda seljum við 'langmest af þeirri handsápu.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.