Tíminn - 25.09.1955, Blaðsíða 4

«
TÍMINN, sunnudaginn 25, september 1955.
217. b!að.
Frásögn og myndir: Guðni Þórðarson
Heimsókn í Námaskarh
Borað djúpt í eldheit
í Námaskarði leika menn
sér að eldi a% brennisteini og
bora svo hundruðum metra
skipt»r niður í brennisteins-
vítin, þar sem leðjan bullar
og sýður við 200 stiga hita
og er þá enn langt niður á
botn í víti.
Náttúruundrin í Náma-
skarði í Þingeyjarsýslu eru
furðulegt dæmi um mikilleik
hinnar íslenzku náttúru. í
gulum hlíðum brennisteins-
fjalla leika dökkir skuggar
þykkra reykjarsúlna, sem
skyggja á sól, þegar nærri er
staðið.
Á þessum slóðum hafa ís-
lenzkir vísindamenn unnið að
merkilegum rannsóknum á
undanförnum árum, undir
stjórn Baldurs Lándals, sem
þekkir manna bezt íslenzkan
brennistein. En jafnvel hann
segist þó ekki vita til fulls um
alla þá möguleika, sem brenni
steinninn og brennisteinsguf-
an býr yfir. En eitt er víst, að
þar leynast ónotuð auðæfi
þessa lands, sem vafalítið
bjóða síðar heim fjölþættum
efnaiðnaði. Vera má að í
breninsteinsgufunni febst
fjársjóðir sem jafnazt geti á
við það að dýrir málmar liggi
í íslenzkum fjöllum.
Undanfarin ár hefir verið
unnið mikið starf við boranir
og rannsóknir í Námaskarði.
Brennisteinninn þar er ekki
ný uppgötvun. Fyrir stríð var
þar reist verksmiðja til að
nýta brennistein, sem liggur
ofanjarðar á hverasvæðinu.
Lítið varð þó úr vinnslu, því
I leit að eldi oq brennisteini — Um 200 siiqa Mti á yfir 2&0 tn. < kemr.ar á ýmsum sviðum
i efnaiðnaðar. Svo rnikilvægt
dýpi — Brennisteinsnám undirstaða fjjölþœtts efnaiðnaðar — hráefni er hér um.að ræða.
Yandasamt verk að bora dijúpar jarðholur — Aldrei að vitaBorarmr í Námaskarð1 eru
J J j því ef til vill undanfaii mikjls
hvaða afl kann úr læðinqi að leqsast við næsta meitilhöfjfj —1 athafnaiífs í Námáskarði.
Þær eru vandasamt og um-
fangsmikið starf, þótt ekki
séu notaðir við þær jarðbor-
ar af dýrustu og beztu gerð,
sem til þessa hafa þótt _of
viðamiklir fyr=r kaupgetu ís-
lendinga. En me.ð vandvirkni
o.g eljusemi hefj.r tekizt ;.að
bora mikið og vel með þe;'m
borum, sem tíl eru. Eru það
höggborar. Snúningsborar fyr
ir d.iúpar boranir eru geysi-
lega dvrir 02 kosta góðir högg
| borar bó um ■ hálfa milljón
króna. Höggborinn gengur fyr
iir benzín eða díselvél og 2—3
j menn stjcrna verkfærinu.
; Svarfinu er náð með meitli,
; sem heggur niður á botn hol
unnar. Þegar vel gengur eru
boraðir allt að 10 metrar nið
ur á dag. Stundum eru hörð
lög undir bornurn og miðar
bá bornum lítið þann dag-
inn.
Mikið va.ndaverk er að
bora holuna. svo að hún verði
bein og er það ekki hent
nema æfðum mönnum, þeg-
ar um djúpar holur er aö
ræða. Kostar .slík hæfni
margra ára þjálfun og ná-
kvæmni. En þeir, sem variir
eru geta með því að halda
vm mjóan borvír fundið ná-
kvæmlega hvernig botninn er
þar sem meitillinn - fellur í
bötn á 200 m dýpi.
En bó að vön hendi geti
fundið hvernig meitillinn fell
Séð yfir hverasvæðið í Námaskarði.
eru boránir í Námaskarði gljúp jarðlög. Þegar hún nálg af vísindamönnum, að þarna
komnar vel á veg og nokkur .ast yfirborðiö þéttist hún. í séu mjög mikil verðmæti, sem
hugmynd fengin um það j gufunni er vetnisgas. Strax eflaust verði nýtt innan tíðar.
feiknar afl, sem liggur í jörð
við brennisteinshverina.
Yfirborð jarðar í Náma-
skarði er víða svo sundurgraf-
ið af brennisteinshverum, að
ótryggt og jafnvel lífshættu-
legt er yfirferðar. Þar sem
leirinn bullar og sýður eins og
í opnum grautarpottum er lík
ast fúafenjum í flóum til yfir
ferðar. Á slíkum stöðum er
ekki hægt að koma við hm-
um þungu jarðborunartækj-
um. Þarf þvi að velja borun
arstaðina með gætni og nægir
stundum ekki til.
og gufan þéttist af kælingu j Líklegt er að hinni hugvit-
við yfirborð jaröar verðurjsami efnafræðingur, Baldur
gasið hlutfallslega mikið í, Líndal, hafi fundið upp merki
samanburði við gufuna. Loftið
gengur í samband við brenni-
steinsvatnsefnið, svo að úr
því myndast brennisteinn og
vatn. Þetta kristallast og
hleðst upp í breninsteinsþúfur
og flysjur á löngum tíma.
Hafa þannig myndazt á þús-
undum ára miklar brenni-
lega aðferð til að nýta brenni
steinsgufuna. Hugsanlegt er,
að bráðlega verði hægt að
koma upp við brennisteins-
gufuhverina í Námaskarði
verksmiðju. sem eimir brenni
stein í stórum stíl úr gufu.
Brennisteinninn, sem þar
steinsþúfur á hverasvæðun- verðmikil útflutningsvara, en
um. i einnig mætti vinna úr hon-
Er það ekki nýtt að mönn-jum í landinu sjálfu verðmæt
um dettur í hug að hagnýta | efni og byggja upp á honum
fengist hreinn gæti orðið I ur á botn veit þó enginn hvað
upp kann að koma, eða hvaða
orku næsta meitilhögg getur
leys.t úr læðingi niður í iör-
um jarðar. En eitt er þó víst,
Þeir, sem koma í Náma-iþessi verðmæti, því brenni-J 0g öðrum efnum, sem úr i að þarna djúpt í iðrum jarð-
skarð, geta séð gott dæmi um
ógnir brennisteinshveranna.
Þar er stór pyttur ramlega
girtur með gaddavír. Innan
girðingar sýður brennisteins-
leirinn 1 djúpum og breiðum
potti, ems og þegar vel sýður
í þykkum hafragraut. Þarna
var byrjað að bora holu 1950.
Borunin gekk ágætlega og
holan gaf mikla og góða
brennisteinsgufu, þegar hætt
var borunum að hausti.
Um vorið, þegar komið var
aftur til frekari borana í
steinn hefir verið aðalútflutn
ingsvara frá íslandi, öðru
hvoru í margar aldir.
Um miðja sextándu öld
komst Danakonungur yfir
brennisteinsnámurnar í
Námaskarði og lét reka þær.
Hugðist kóngur næla sér í
mikil verðmæti með því að
komast yfir þessi gæði ís-
lands, því breninsteinn var þá
einnig orðinn mikilvægur við
púðurframleiðslu. En um
miöja nítjándu öld féll efnið
mjög í verði, þegar fundust
brennisteinsgufunni fást fjöliar undir gulum hlíðum
breyttann efnaiðnað. Notkun , brennisteinsfjalla geymir
brennisteinsins er mikilvæg í
ýmiskonar efnaiönað, svo að
sjá má af brennisteinsnotk-
un þjóða hvað þær eru langt
jörðin verðmæti sem geta orð
ið undirstaða stóriðju á sviði
efnaiðnaðar á íslandi.
—gþ.
Námaskarð var borholan horf j miklar brennisteinsnámur,
in og enginn gufustrókur leng I sem ódýrt var að vinna.
Kjarninn tekinn úr bornum.
þessi gula, saklausa leðja í ís-
lenzku fjallalandi sprengdi
ofan af sér versmiðjuhúsið og
má enn sjá gráa steinmúra
þessarar brennisteinsverk-
smiðju í Námaskarði.
Fyrir nokkrum árum var all
mikið flutt út af brennisteins-
leir, en ekki heíir verið um
neina stórfellda nýtingu
brennisteinsins að ræða enn
sem komið er.
Asb.ygli íslenzkra vístada-
ma; n;. hefir undanfarið
beinz; rnjög að sjálfri brenni-
steinsguíunni og þykir hún
að mörgu leyti fýsilcg til úr-
,vinnslu kemiskra efna, þótt
jþær tilraunir séu flestar enn
á byrjunarstigi. Hins vegar
ur sjáanlegur, en í þess staö
kominn 13 metra breiður og
4—5 metra djúpur pyttur, þar
sem brennisteinsleðjan sýður
enn þann dag í dag.
Hafði gufan grafið undan
borholupípunni neðanfrá, þar
til allt féll niður og pyttur-.
inn stóð opinn eftir.
Hiti er misjafn á borunar-
svæðinu. Víða er hann um
100 gráður við yfirborðið ná-
lægt pyttunum, en ekki nema
10—20 gráður á milli þeirra.
En eftir því sem lengra kem-
ur niður frá yfirborði jarðar
eykst hitinn og hefir verið
mældur um 200 gráður á 200
metra dýpi.
í hmum sjóðandi brenni-
steinspyttum, er mikið af ó-
bundnum brennisteini í
hinni bláleitu leirleðju. En
gulu brennisteinskekkirnir,
sem liggja við yfirborð jarðar
í haugum kringum hverina,
eru bókstaflega kristallaður
brennisteinn. Þessi yfirborðs
brennisteinn myndast á þann
hátt, að gufan leitar upp til
yfirborðsms gegnum þykk en
A Islandi hefir brennisteinn
aldrei verið notaður neitt að
ráði, einna helzt lítils háttar
í sambandi við íkveikjutæki
og svokallaðar brennisteins-
eldspýtur.
Með borununum í Náma-
skarði er hafinn nýr þáttur
í brennisteinsvinnslu á ís-
landi og er sá þáttur í sam-
ræmi við tækni húis nýja
bima. Er ætlunin að nýta
sjálfa brennisteinsgufuna og
virkja hana til efnaiðnaðar,
þegar tímar líða. í Náma-
skarði eru nú komnar 7—8
borholur 200 metra djúpar og
jafnvel allt að 260 metrar að
dýpt. Gufumagnið er mælt í
smálestum á kiukkustund og
gefa beztu holurnar af sér
yfir 20 smálestir af gufu á
klukkustund. Hefir árangur |
þessara borana orðið mikill
og jafnvel meiri en menn!
þorðu að gera sér vonir um í
upphafi framkvæmdanna.
Um nýtingu orkunnar og
hráefnanna, sem leynast í
brennisteinsgufunni er lítiö
afráðið, en því er slegið föstu
Berunin hefst.