Vísir - 13.07.1936, Blaðsíða 2

VlSIR
Samvinna Breta og
Balkanrikja
á Miðjarðarhafi. — Samkomulag það, sem gert var,
vegna hættu á, að ítalir réðist á breska flotann, er
enn í gildi. En nú ætla Grikkir að ræða við Tyrki,
hvort segja skuli upp samkomulaginu.
London i morgun.
Símfregnir frá Aþenuborg
herma, að Grikkir liafi nú sam-
þykt til fullnustu afnám refsi-
aðgerðanna gagnvart Italíu.
I sambandi við þetta hefir
United Press fregnað, að gríska
stjórnin ætli að ræða við hin
Balkanríkin, einkanlega Tyrki,
um það hvort halda skuli áfram
flotasamvinnu við Breta á Mið-
jarðarhafi eða ekki. Eins og
kunnugt er varð það að sam-
kpinulagi með Bretum og
Grikkjum og fleiri Balkanþjóð-
I um, að þau hétu gagnkvæmri
aðstoð á Miðjarðarhafi, ef til
árásar kæmi af ílala hálfu,
vegna refsiaðgerðanna. Sam-
komulag það, sem Bretar og
Frakkar gerðu með sér á Mið-
jarðarhafi, af sömu ástæðum,
er nú gengið úr gildi. (United
Press—-FB).
Bretar semja við leið-
toga Araba.
Verður innflutuingur Gyðinga til Palestínu
stöðvaður?
Oslo. — FB.
Verkamannahlaðið Daily Her-
ald skýrir frá því, að hreska
ríkisstjórnin liafi látið tilkjnma
leiðtogum Araba i Palestina, að
mnflutnngur Gyðinga til Pale-
stina skuli stöðvaður fyrst um
sinn, eða meðan rannsóknar-
nefnd taki deilumálin til með-
ferðar.
Heyrst hefir, að Arabar ætli
að aflýsa verkfallinu, undir
eins og opinber tilkynning ligg-
ur fyrir frá hresku stjórninni
um að innflutningur Gyðinga
skuli stöðvaður í bili. (NRP—
FB).
Þýsknr kommúnisti
dæmdnr tii llflðts.
Oslo. — FB.
Frá Hamborg er símað, að
hinn víðkunni, þýski kommún-
isti Edgar Andre, sem var á-
kærður fyrir undirbúning land-
ráðastarfsemi, dráp og hluttöku
í drápi, hafi verið dæmdur til
lífláts. (NRP—FB).
Sonur
Hambro’s
hlýtur doktorstitil í Genf.
Oslo. — FB.
Ungur norskur visindamað-
ur, Edward Hambro, sonur
Hambro forsætisráðherra, liefir
unnið doktorstitil við Genfar-
háskóla, fyrir ritgerð um fram-
kvæmd alþjóðasanminga. (NRP
—FB).
Þýsk'austnrrísknr
sáttmáti.
London FÚ.
Samkomulag hefir orðið milli
Þýskalands og Austurríkis um
ýms mál, sem undanfarin ár
liafa verið rikjum þessum hið
mesta ágreinings efni. Hefir nú
verið gerður úm þau sáttmáli
milli þessara ríkja, og er þar
með þriggja ára stríð á enda
kljáð, sexn náði hámarki sinu
með morði Dollfuss kanslara.
Sáttmálinn í heilcl verður
birtur á morgun. Þeir Sehuss-
nigg kanslari og von Papen
liafa unnið að þessari samn-
ingsgerð.
Þjóðverjar falla alveg frá
kröfu sinni um innlimun Aust-
uiTÍkis og sameiningu ríkjanna,
og Iýsa yfir að þeir hafi ekkert
á ínóti því, að keisaradæmi
verði endurreist í Austurríki.
Hins vegar nemur austurriska
stjórnin úr gildi ýms bönn, sem
legið hafa á nazistum. Austur-
rískir nazistar fá t. d. leyfi til
að bera hakakrossmerki.
Sagt er að samningur þessi
hafi orðið til fyrir sterkan imd-
irróður frá Mussolini, og er álit-
ið að hann sé fyrsta skrefið til
þess að bræða Mið-Evrópuríkin
saman i eitt liernaðarbandalag.
Samningurinn er líklegur til að
hafa mikil áhrif á Locarno-
fundinn og yfirhöfuð alla milli-
rikjasamninga í álfunni.
Vopnaðir ,
facsistar
I
taka útvarpsstöðina í Val-
encia á Spáni og útvarpa
tilkynningu, sem veldur
æsingum í bili, en leggja
svo á flótta.
London í moi’gun. FB.
Á Valencia á Spáni hefir
gerst atburður, sem að vísu
liafði ekki alvarlegar afleiðing-
ar, en olli talsverðum ótta á
Spáni í bili.
Nokkrir vopnaðir fascistar
náðu á sitt vald útvarpsstöðinni
í Valencia og tilkyntu, að fas-
cistasambandið hefði tekið stöð-
ina. En fascistarnir lögðu fljót-
lega á flótta og var skömmu
síðar skýrt frá málavöxtum og
þjóðsöngurinn því næst leikinn.
Útvarpstilkynning fascistanna
vakti allmiklar æsingar í bili.
(United Press—FB).
„Wyatt Earp‘í
Oslo. — FB.
„Wyatt Earp“, skúta Sir Hu-
bert Wilkins, kom til Barrow
s. 1. föstudag og hélt því næst
eftir skamma viðdvöl áfram til
Noregs. Wilkins heimsótti
skipasmíðastöð Vickers & Arm-
strong í Barrow og ræddi við
yfirmenn stöðvarinnar um
ráðagerð sína, að komast til
norðurpólsins í kafbát. Það eru
á yfirstandandi ári fimm ár síð-
an er Wilkins gerði tilraun til
þess að komast til pólsins í kaf-
bátnurn Nautiliusi. (NRP—FB)
Leigfuiiámid
-o-
I.
Leigunámið á mjólkurvinslu-
stöð samvinnubænda liefir nú
fram farið, samkvæmt fógeta-
úrskurði. Þar með eru mörg
lxundruð sanxvinnubændur
sviftir öllum umráðum yfir
eign sinni.
Um réttmæti úrskurðarins
skal ekki rætt hér, en liann er
vitanlega framkvæmdnr á á-
byrgð gjörðarbeiðanda, þ. e.
ríkisst jórnarinnar.
Þetta vita allir og skilja,
nema dagblaðsnefna íorsætis-
ráðherrans, en þar eru þeir öllu
ráðandi, Hermann Jónasson og
Jónas frá Hriflu.
Og sanxkvæmt þeirra skiln-
ingi á málinu, er leigunámið
alls ekki framkvæmt á ábyrgð
gjörðarbeiðanda, þó að svo
standi i úrskurðinum sjálfum,
heidur á ábyrgð Lyjólfs Jó-
hannssonar!!
Þeir skýra svo frá í blaði
sinu á laugardaginn:
„Leigunám það, sem nú fer
fram, er á ábyrgð Eyjólfs Jó-
hannssonar“. (Leturbreyting
hér). Og enn fremur segja þeir,
spekingarnir:
„Löggilding stöðvarinnar var
beinlínis bundin því slcilyrði,
að hún tæki að sér að geril-
sneyða alla þá mjólk, sem ger-
ilsneyða þarf til neyslu í bæn-
um.“ (Leturbreyting hér).
Það er vafalaust ósatt, að á
það hafi verið fallist, að stöð-
in gerilsneyddi mjólk bænda,
án þess að nokkuð væri á það
minst, hvað sú gerilsneyðing
ætti að kosta. En í skrifi þeirra
félaga, Jónasar og Hermanns,
virðist fullkomlega gefið i skyn,
að stöðinni liafi verið skylt að
að framkvæma verkið, jafnvel
þó að engin borgun kæmi fyr-
ir. Þetta fær vitanlega ekki
staðist, fremur en önnur
heimska þeirra félaga og rök-
villur. Vitanlega áttu þessir ut-
anfélagsxxienn, 20—30, að
greiða fyrir gerilsneyðinguna
sama verð og félagsmenn sjálf-
ir. Og það liggur í augum uppi,
að félagsmenn liafi ekki farið
að greiða liærra gerilsneyðing-
argjald en þeir töldu nauðsyn-
legt, til þess að stöðin bæri sig
í rekstri.
En svo koma fáeinir utan-
félagsmenn og heimta lægra
gjald. Þeir heimta í raun réttri
gjafir af samlagsbændum.
Það vérður nú ekki séð, að
þeir eigi hinn allra minsta rétt
til þvílikra gjafa. Og þvi verð-
ur ekki neitað, að það er ákaf-
lega furðulegt, að þeir skyldi
geta fengið sig til þess, að krefj-
ast slíkrar fórnar af samvinnu-
bændunum.
Og fari nú svo, að fógeta-
gerðin verði látin óröskuð
standa, mun öllunx almenn-
ingi ekki þykja liggja í augum
uppi, livar óbilgjörnum mönn-
unx sé taknxörk sett í hlunn-
inda-kröfum á hendur öðrum.
II.
Það mun nú talið, að for-
dæmi sé fyrir því, að taka eign-
ir einkaifyrirtækja leigunámi,
með svipuðum hætti og í lík-
unx tilgangi, eins og Mjólkur-
stöðin hefir verið tekin. En
eina fordæmið. sem um getur
verið að ræða, er leigunáxnið á
sildarverksnxiðjunni á Sól-
hakka sumarjð 1934. Og um
það er þó alt öðru máli að
gegna.
Eigandi síldarverksmiðju
þessarar, Útvegsbankinn, lxafði
ákveðið að starfrækja ekki
verksmiðjuna þetta sumar.
Það var vitanlegt, að sú á-
kvörðun var tekin í þvi skyixi,
að þröngva ríkisstjórninni til
þess að lcaupa verksmiðjuna
og starfrækja liana vegna
þeirrar almennings nauðsynj-
ar, sem telja íxxætti á þvi, að
liún yrði starfrækt á sildarver-
tiðinni, hæði til atvinnuaukn-
ingar á sjó og landi við síld-
veiðar og sildarvinslu, og til
þess að liagnýtt yrði sem mest
af þeirri síld, sem unt yrði að
afla. Það hefði líka verið með
öllu óverjandi, að láta starf-
rækslu verksmiðjunnar falla
xxiður, eins og þá stóð á, enda
voru þá ekki komnarupp þrjár
af verksmiðjum þeim, sem nú
eru starfandi. Og úr því að
eigandi verksnxiðjuxxnar var
nxeð öllu ófáanlegur til að
starfrækja hana, varð ekki lijá
því konxist, að ríkið tæki liana
til reksturs.
Það liefir hins vegar aldrei
koixxið til mála, að lögð yrði
niður starfræksla xxxjólkur-
stöðvarinnar. Eigendur liexxnar
liafa verið fúsir til að láta hana
gerilsneyða alla þá íxxjólk, sem
að liefir borist, og að eins kraf-
ist að fá fyrir það kostnaðar-
verð. Það var þannig engin
frambærileg ástæða til þess að
rikisstjórpin tæki rekstur
hennar í sínar hendur.
En með leigunámi mjólkur-
stöðvarinnar er gefið nýtt for-
dæmi, sem er mjög vafasamt,
að ríkisstjórixin hafi gert sér
greixx fyrir, hverjar afleiðing-
ar geti orðið af.
Samvinnufélög, víðsvegar um
landið, hafa komið sér upp
frystihúsum, nx. a. til þess að
frysta beitusíld. Til þessara
frystihúsabygginga liefir verið
veitlur mjög ríflegur styrkur
úr ríkissjóði. Það virðist nú
liggja allnærri, að setja eig-
endum frystihúsa þessara á-
kveðin skilyrði um það, að
þeinx skuli ekki aðeins slcylt að
frysta síld fyrir aðra, lieldur
um það, live hátt gjald þeir
megi taka fyrir það. Gæti þá
svo farið, að ágreiningur um
frystingargjaldið yrði i skjóli
fordæmisins, sem gefið er með
leigunámi nxjólkurstöðvarinn-
ar, notaður sem átylla til þess
að taka öll umráð yfir frysti-
húsunum af eigendum þeirra,
samvinnufélögunum, og þau
fengin einhverjum öðrum í
hendur, t. d. félögum útgerðar-
maima. Og sannleikurinn er sá,
að sá orðrónxur liefir nú þeg-
ár lagst á, að ýms samvinnu-
félög beiti unxráðarétti sínunx
yfir frystiliúsum þannig, að
allmiklar likur megi telja til
þess, að sú krafa verði gerð,
heldur fyrr en siðar, að tekið
verði í taumana. — Er þvi ekk-
ert ólíklegt, að sumum sam-
vinnuforkólfununx i landinu
þyki aðfarirnar gagnvart eig-
endum nxjólkurstöðvarinnar í
ógætilegasta lagi.
Norskur
st j órnmála-
maðup látinn.
Oslo. — FB-
Abrahanx Berge, fyrrverandi
forsætisráðherra i Noregi er lát-
inn 85 ára að aldri. Hann varð
fyrst ráðherra 1906 og forsætis-
ráðherra eftir andlát Halvor-
sens til 1924. (NRP—FB).
Rockefellerstofnnnin
veitir dr. Helga Tómassyni 11.000 króna styrk til
geðveikirannsókna hér á landi.
Dr. Helgi Tónxasson var með-
al farþega á Gullfossi síðast, en
hann fór utan til þess að
sitja aðalfund sálsýkislækna i
Bretlandi, senx lialdinn var í
Folkestone 1.—4. júli, eins og
áður hefir verið getið hér í
blaðinu. Var honunx boðið
þangað til þess, að flytja erindi
um sálsýkisrannsóknir sínar.
Sátu fundinn um 150 læknar.
Vísir hefir átt stutt viðtal við
dr. Helga Tómasson, og spurði
hann tiðinda úr ferð lians.
Kvað hann sér vera það gleði-
efni, að Rockefellerstofnunin
liefði ákveðið að veita sér 11000
kr. styrk til geðveikirannsókna
hér á landi og jafnframt hefði
stofnunin gert tilboð um að
kosta sérnánx eins eða tveggja
lækna til aðstoðar við rann-
sóknirnar.
Rannsóknir þær, sem hér er
um að ræða, eru framhaM
þeirra rannsókna, sem dr. Helgi
Tómasson hefir haft með hönd-
um, unx blóðsölt geðveikisjúkl-
inga, en doktorsritgerð hans.
fjallar unx það efni, en rann-
sóknum sinum hefir hana hakl-
ið áfram hér á landi undanfar-
in ár. Hefir hann skrifað um
þær í erlend læknatímarit, og
leiddi það til þess, að honum
var boðið að koma á fundinni
og flytja erindið.
Dr. Helgi Tómasson sagði, að
sér hefði verið ágætlega tekið
og fvrirlestur sinn vakið at-
hygli.
Skraddaraþankar.
ii.
Fiskhringurinn.
Það er eftirtektarvert fyrir
þá, sem utan við dægurþrasið
standa hér á landi, hvernig
ýmsum óhöppum, einkum í
verslun, hefir verið tekið, og
hvernig slík óhöpp hafa verið
dæmd. í öðru orðinu hafa þeir,
sem fyrir óhöppunum lxafa
orðið, verið dæmdir auðvalds-
herrar, sem féflett haf5 al-
menning hræðilega, þó þeir
hafi ekki verið meira en bjarg-
álnamenn. I hinu orðinu eru
sömu menn ásakaðir fyrir
bankaskuldasöfnun, og svik við
lánadrottna sína. En á hinar
einu sönnu orsakir óliappanna,
lxefir aldrei verið minst einu
orði.
Eitt af þessunx óliöppum t. d.
var fjiárhagsútkonxa hins svo-
nefnda fiskhrings, sem lir. Geo
Copland var fyrirliði fyrir, og
hlestu efnamenn, kaupmenn og
útgerðármenn, urðu fyrir svo
gífurlegu tjóni af, að þeir bíða
þess aldrei hætur.
Tildrög að stofnun þessa
fiskhrings voru þessi:
Eins og mönnum er kunn-
ugt, var afarverð á íslenskum
framleiðsluvörunx á stríðsárun-
um. Lögðu menn alment mikla
áherslu á, að njóta þess háa
verðs sem lengst. En eðlilega
lilaut svo að fara, að það liá-
spennuverð færi smámsamaii
lækkandi að stríðinu loknu. Og
þegar menn fóru að óttast verð-
fallið, fóru þeir að beita ýnxs-
um ráðum, sem eigi liöfðu ver-
ið áður notuð til þess, að halda
verðinu uppi, þar á meðal að
sameina framboð vörunnar á
sem fæstar hendur, svo einn
biði ekki niður fyrir annan,
þjóðinni og einstaklingum
liennar til tjóns. Og vitanlega
voru þessar tilraunir gerðar
ekki síður til liagsmuna al-
menningi, en einstökum mönn-
um. En þar sem varan lá dreifð
nxeðal almennings og unx land-
ið, og almenning skorti nægt
bankalánstraust, hlutu efnuð-
ustu kaupmenn og félög að
safna vörunni saman, nota
bankalánstraust sitt til þess
ýtrasta og bera alla áhættuna af
slíkum tilraunum alþjóðar
vegna. Og okkar aðalútflutn-
ingsvara var þá, eins og endra-
nær, sallfiskurinn.
Geo Copland var vel þektur
og reyndur Englendingur, sem
hafði rekið hér stórverslun
með saltfisk í nokkur ár, og var
þvi vel kunnur spænska og
ítalska fiskmarkaðinunx. Hann
var vel fjáður og taldi ráðlegt,
til þess að halda fiskverðinu
uppi, að mynda þennan svo-
nefnda fiskhring. Og af því
Copland var vel efnaður, reynd-
ur fisksali og naut traust þeirra,
sem hann komst í viðskifta-
kynni við, tókst honum að
stofna félag, sem setti sér það
mark, að kaupa sem nxest af
öllum saltfiski landsins, og að
annast söluna á honum. Flestir
stórútgerðarmenn og fiskkaup-
menn við Fgxaflóa tóku þátt í
þessupx félagsskap, beint eða
óbeint; sunxir gerðust beint
félagsmenn, hringsins, og er-
lendir fiskkaupnxenn fylgdu
\erðlagstefnu lians, t. d. A.
T. Möller í Kaupmanna
liöfn, Boókless Brothers í Hafn
arfirði, o. s. frv. Sjálfur lagði
Copland fram 1250 þús. kr. í
fyrirtækið.
Fiskhringurinn var stofnað-
ur 1919. Voru meðlinxir hins
eiginlega hrings aðeins 6, þar
af 1 útlendingur (Copland), 4
voru kaupnienn og útgerðar-
menn, og eitt útgerðarfélag. 1
fyrstu tókst hringnum, og fisk-
kaupniönnum þeinx, er fylgdu
lians verðlagi, að halda verð-
inu uppi, en smánxsaman urðu
samtök fiskkaupalandanna yf-
irsterkari, og neituðu fyrir-
varalaust að borga fiskinn á
venjulegan hátt, gegn afhend-
ingu farmskjala. Fiskkaupend-
urnir liér urðu þvi tilneyddir
að afhenda erlendum fisk-
kaupendum, sérstaklega Spán-
verjunx, fiskinn í umboðssölu,
til þess að fá þó eittlivað fyrir
hann.
Endirinn varð sá, að nxeð-
linxir fisklxringsins munu hafa
tapað nálega öllu þvi, sem þeir
áttu, og sumir meira en það.
Firmað Bookless Brotliers, sem
talið var að eiga unx 2 miljónir
króna, tapaði allra þeirri upp-
liæð og A. T. Möller i Kaup-
mannahöfn tapaði stórfé. Og
loks tapaði Islandsbanki
stórri upphæð hjá fiskhrings-
nxönnum og öðrum, er keyptu
liér fisk á tímabilinu, sem fisk-
hringurinn stóð, eða árin 1919
—1923.
Þar nxeð var útvegsstarfsemi
þeirra, er í fiskhringnum voru,
fullkomlega lömuð og eigin-
lega alveg drepin. En hún hafði
staðið árunx saman með mikl-
um blóma, veitt fjölda manna
lífvaönlega atvinnu og ríkis-
sjóði miklar tekjur. Nú geta
slyngir rógberar lialdið þvi
fram, að þessi nxildu töp liafi
stafað af þekldngarlaysi eða