Vísir - 13.07.1936, Blaðsíða 3

VÍSIR
*Timrr^——r
Nafnid
bálstofa.
Einstöku raddir hafa lieyrst
um að breyta nafninu bálstofa,
sem Islendingar nota um
„Krematorium“, vegna þess aö
orðið „bál“ sé fráfælandi, og
veiti ekki nákvæma hugmynd
um eyðing líkamans í ofninum.
Nýlega ritar „Þ. J. J.“ um
þetta atriði i „Visi“ og ætlast til,
að nafnið á húsinu gefi ná-
kvæma hugmynd um atliafnirn-
ar, s*em þar fara fram. Hér sé
um að ræða, að líkið ummynd-
ist í loftkend efni, og sé því rétt
að fella niður orðið bálstofa, en
taka upp nafnið „Efnabreyt-
ingastofa".
Það er auðvelt verk að setja
saman nýyrði úr mörgum orð-
um, en lítið gagn tel eg móður-
málinu liafi verið unnið með
þvi, enda er með öllu óþarft, að
nafnið — um hvað sem er —
lýsi atliöfninni nákvæmlega. Má
tilfæra um það mýmörg dæmi
úr mæltu máli.
„Efnabreytingastofa" er ó-
þjált orð, og getur jafnt átt við
sápugerð eða ölgerð, eins og
bálstofu, því við allt þetta ger-
ast efnabreytingar.
Eg veit vel, að orðið „bál“, í
þessu sambandi stafar frá þeim
dögum, sem lík voru brend á
bálkesti. En það er algengt, að
orð yfir einhverja athöfn hald-
ist, þótt aðferð eða tækni breyt-
ist. Áður sungu prestar hér á
Jandi sálumessur yfir framliðn-
um. Þess vegna er enn í dag
komist svo að orði, að prestur
jarðsyngi mann, þó liann syngi
ekki neinn söng. Vitanlega er
líka ástæðulaust að amast við
því.
Áður fyr fóru menn ein-
göngu til fiskjar á árgbátum.
jafnvel svikum, en hvorugu er
hér til að dreifa, því að allir,
erlendir og innlendir, sem við
fiskverslunina voru riðnir,
urðu fyrir sama stórtjóninu,
enda fullyrða fislchringsmenn,
að engri óráðvendni hafi ver-
ið til að dreifa frá Coplands
lilið.
Hér var því um álika ófyrir-
sjáanlegt slys að ræða, sem var
afleiðing heimsstyrj aldarinn-
ar, eins og þegar um afleið-
ingar eldgosa, stórbruna og
sjávarskaða er að ræða, og ætti
því að sæta sömu meðferð og
þesskonar fjárskaðar, að þeir,
seih fytír slysmium verða, fái
tjónið bætt með samskotum,
eða blátt áfram af ríkissjóði.
Og í sliku tilfelli, sem þessu,
liggur beint við að ríkissjóð-
urinn hefði átt aÖ bæta inn-
lendu fiskhringsmönnunum
skaðann, þar sem alt tap þeirra
ra,nn til almennings á þann
hátt, að hann fékk þeim mun
hærra verð fgrir fiskinn, sem
samanlögðu tapinu nam, og
heimsmarkaðurinn leyfði. Og
ef þetta liefði verið gert, hefðu
útgerðarmennirnir getað hald-
ið áfram útgerð sinni i fullum
gangi, veitt eftir sem áður
fjölda manns atvinnu og ríkis-
sjóðurinn smám saman fengið
fé sitt aftur í tollum og skött-
um. —
En hinir pólitísku forystu-
menn sumir, voru nú ekki al-
veg á því, að fara þannig að.
Þeir fóru liina leiðina, að nota
þetta óhapp til árása, og er
önwrjegt til þess að liugsa, að
nokkurt hrafl af almenningi
skuli enn líta upp til slíkra for-
ystumanna, sem. þannig haga
sér. Og ef þessir forystumenn
sæu fraintíð sina alla, mundu
þeir af lieijum hug óska þess,
að þeir liefðu aldrei fæðst á
þessari jörð.
En þó vél væri siðar sett í fiski-
báta í stað áranna, segjast sjó-
menn „róa“, þó að þeir leggi
ekki út ár. Það má segja, að
þetta gefi ekki rétta hugmynd-
um athöfnina, en er dæmi um,
að orðin haldist óbreytt þó
vinnuhættir breytist. Það er
því í samræmi við mælt mál,
að kenna líkbrenslu við bál, þótt
líkaminn eimist upp i ofni, og
væri þá sönnu nær að taka upp
„eimstofa“.
Það kann að vera, að sum-
um hrjósi frekar hugur við að
vera settir á hálstofu eftir sinn
dag, en að vera sökt niður í
dimma, og oft vota gröf, með
allri þeirri spilling líkamans,
sem þar fer fram. En vaninn og
fákunnáttan gera menn blinda.
Sennilega eru það barnatrúar-
hugmyndir um vítiseld, sem
vekja óliug hjá einstöku mönn-
um gagnvart bálstofum. — Er-
lendis virðist eklíi neinn uggur
i fólki út af þessu nafni. Svíar
nefna bálför „Eldbegangelse“,
Danir „Ligbrænding“, en Þjóð-
verjar „Feuerbestattung“. —
Oviða liafa þó bálfarir náð jafn
mikilli útbreiðslu sem i þess-
um löndum. Fæstir kryfja
nöfnin til mergjar. — Þegar
notkun bálstofunnar verður al-
menn, þykir mér liklegt, að
menn fari alment ekki að liugsa
um bál, þó stofnunin sé nefnd
á nafn, frekar en mönnum dett-
ur í hug baðker eða steypibað
þótt minst sé á baðstofu í sveit.
Það kann að vera, að finna
megi heppilegra lieiti á Krema-
tormm, en bálstofa, þótt „Þ. J.
J.“ liafi ekki tekist vel með sína
uppástungu.
G. Cl.
Hvap á Hall-
gpímskirkj a
ad standLa?
Eftir Kristínu Ólafsdóttur.
Töluvert er búið að skrifa uni
það, hve nauðsynlegt og sjálfsagt
það sé, að reisa kirkju í Saurbæ á
Hvalf jarðarströnd, til minningar
(eða sóma?) Hallgrími Péturssyni
sálmaskáldi. Þessu til stuðnings
hefir flest veri'S dregið fram, það
er að rökum mátti verða, misjafn-
lega veigamikið að vísu ; má þó ætla,
að úr þessu auki litlu við rökin, því
að sá, sem síðast ritaði um þetta
mál (Morgunbl. 16. f. m.) og sí-
skrifandi hefir raunar um það ver-
ið, færir það nú loks til, að Hall-
grítnur Pétursson hafi „hallað ser
upp að steini“ í Saurbæjarlandi, og
að steinninn sé ennþá til.
Hvað útlendingar kunna að segja,
eða hvers að spyrja, í sambandi við
staðinn, sem kirkjan er reist á, skift-
ir vitanlega engu máli. Eða hefir
,.landsnefndinni“ oröið hugsað til
erlendra gesta, er hingað kynnu að
koma til þess að skoða Hvalf jarðar-
ströndina ? Mér hefir aldrei fund-
ist sú Hallgrímskirkja velkomin,
sem væri í Saurbæ, og sama hefir
verið skoðun fjölmargra annara,
karla og kvenna, sem á þetta mál
hafa minst við mig, þótt færra hafi.
þeir um það skrifað, en hinir.
En þegar eg las grein dr. Björns
Þórðarsonar lögmanns um þetta
mál, „Endurreisn Skálholtsstaðar“
(Morgunbl. n. f. m.), datt mér í
hug bréf, eða öllu heldur bréfkafli,
sem ég sá hjá Ingibjörgu tengda-
móður minni, og skrifað hafði
verið föður hennar, síra Þórarni
Kristjánssyni, prófasti, (siðast í
Vatnsfirði, t 1883). Bréfið var frá
Jónasi HalTgrímssyni, og skrifað í
Khöfn 4. des. 1843. En þeir voru
bræðrasynir, Jónas og Þórarinn, ná-
kunnugir, og skrifuðust á.
Brcfkaflinn cr þannig:
„Þú talar um það, frændi, með
mestu beiskju, að bestu menn þjóð-
arinnar falli i dá, og ævarandi
gleymsku, eins og sinustrá á haust-
degi, þvi að enginn riti æfiminning-
ar (ekki gæti Fjölnir flutt mikið af
slíku) og fáir fái minnisvarða yfir
sinar jarðnesku leifar. Um hvern
á að skrifa? Og hverjum á að reisa
minnisvarða ?
Eg veit að þú, sem æruverðug-
ur prestur, segir að byrjað skuli
á Hallgrími frænda Péturssyni. En
ef það verður í þinni tíð, — því
að í minni verður það naumast, —
þá sjáðu um, að vinur hans og vel-
gjörari verði þar ekki langt frá; eg
meina meistari Brynjúlfur Sveins-
son í Skálholti, því honurn ber að
þakka það öðrum fremur, að ís-
lendingar urðu, aðnjótandi hans ó-
dauðlegu og öllum mönnum bless-
unarríku sálma".
Eftir þessu bréfi að dæma, virð-
ist mér, sem fyrir Jónasi Hallgríms-
syni hafi vakað eitthvað svipað og
fyrir dr. Birni Þórðarsyni, er hann
reit áminsta grein í Morgunbl.
Mér hefir ætíð skilist, að Hall-
grímur Pétursson hafi verið tíður
gestur í Skálholti á dögum Brynj-
úlfs Sveinssonar, og þá að líkind-
um, stundum, dvalið þar í góðu
veðri, og orðið reikað út í náttúr-
una, hallað sér upp að steini í land-
areigninni, þótt ekki hafi það þótt
í frásögur færandi. En hvað sem
um það er, þá er hitt víst, að Skál-
holt á sér miklu lengri og merkari
sögu en Saurbær, að mér hefir kent
verið, því þar var eips og allir vita,
biskupssetur öldum saman, og þar
dvaldist Hallgrímur Pétursson oft
og lengi á stundum, að minsta kosti.
Ef sá staður væri „endurreistur",
eii\s og dr. Björn Þórðarson getur
um í grein sinni, virðist fara vel
á þvi, að reisa þar kirkju Hallgrími
Péturssyni til minningar. Hefir dr.
Björn Þórðarson rökstutt tillögu
sína svo vel, að þar virðist ekki
verða um bætt. En þótt Morgun-
bl. sé víða lesið, væri þó óskandi,
að fleiri en lesendur þess kynt-
ust grein lögmanns, því að mér er
kunnugt um, að fjöldi fólks, bæði
til sjós og sveita, er óánægður með,
að Hallgrímskirkja verði reist í
Saurbæ, fyrir samskotafé almenn-
ings, og þætti hún betur komin á
öðrum stað og frægari en Saurbær
er á Hvalfjarðarströnd. Raunar
hefir landsnefnd „Hallgrímskirkju“
reynt að kveða niður þær raddir,
sein heyrst hafa um þetta mál, og
ekki hafa fatlið í hennar geð. En
hverjir eiga að ráða þessu máli?
Kirkjuna á að reisa fyrir almanna-
fé. Mér virðist ekki einsætt, að
„Hallgrímsnefndin" eigi að vera
einráð um þetta. Því skyldi ekki
mega láta fara fram þjóðaratkvæði
um staðina Saurbæ á Jívalfjarðar-
strönd og Skálholt í Biskupstung-
um, og hafa það með þeim hætti,
sem dr. Björn Þórðarson leggur til.
Þetta virðist mér að mundi verða
einfaldasta lausnin á málinu. Það
er sanngjarnt, að leita álits þeirra,
sem féð láta af hendi, og gera það
þegar málið hefir verið rætt skyn-
samlega og rólega frá báðum hlið-
um.
Og óhyggilegt gæti það varla tal-
ist, að létta að einhverju leyti á-
byrgðinni af „landsnefnd Hall-
grímskirkju" og reisa nokkrar
skorður við henni. Gæti þá svo far-
ið, að allir eða vel flestir, að minsta
kosti, yrðu ánægðir með úrslitin
að lokum, og fer auðvitað best á því.
FJELflGSPRENTShfflJUHNftR
Síldreiðarnar
Siglufirði (laugardagskveld)
(Einkaskeyti til Vísis).
Söltun, alt að 300 tunnur á
bát, leyfð eftir kl. 12 mánu-
dagsmorgun. Þriðjungur skal
matjes-saltast. Alt á ábyrgð salt-
endanna.
Siglufirði (í gær)
(Einkaskeyti til Vísis).
Austanstrekkingur seinni
liluta dags í gær (laugardag)
og nótt. Veiði heldur lítil af
þeim sökum. Fjöldi veiðiskipa
i liöfn.
Tuttugu skip bíða losunar.
Siglufirði 12. júli. FÚ.
Fimm skip komu til Siglu-
fjarðar frá því um kl. 15 í gær
og fram til kl. 14 í dag. — Suð-
austan stormur var úti fyrir.
Tuttugu skip biðu i dag í Siglu-
firði með um 12 þús. mál inn-
anborðs. — Logn var á Skaga-
firði, en þar sást lítil síld.
Dr. Pauls verksmiðja
í Siglufirði hefir enn auldð af-
köst sin. — Síðastliðna viku
bræddi hún að jafnaði 1700 mál
á sólarhring — en afköst lienn-
ar voru áætluð 1000—1200 mál
á sólarhring. Þann 10., á vök-
unni frá kl. 18—24 komst hún
upp í 102 sekki á klst. er sam-
svarar 1900 málum á sólar-
hring og á vökunni frá kl. 6—-
12 komst hún upp í 110 sekki á
klst.
Siðustu fréttir.
Siglufirði 13. júli.
Einkaskeyti til Visis.
Austan stormur. 1 nótt hafa
aðeins sárfá skip komið inn
með síld. Litið um sild í gær
og fyrradag á Skagafirði, en
ufsj í stórtorfum. Hrönn lcoin
í mórgun 'frá Mánáreyjum með
íarm. Virðist gangan vera kom-
in austur þangað. Engin söltun
fór fram í nótt, en verið er að
salta af Mh. Birki í morgun.
Jarðarför
Eggerts Briem hæstaréttar-
dómara fer fram á morgun og
hefst kl. iy2.
Veðrið í morgun.
I Reykjavik 15 stig, Bolung-
arvík 11, Akureyri 12, Skálanesi
11, Vestmannaeyjum 11, Sandi
11, Kvígindisdal 13, Hesteyri 13,
Gjögri 8» Blöndtuósi 13, Siglu-
nesi 10, Grknsey 8, Fagradal 8,
Papey 10, Hólum í Homafirði
16, Fagurhólsmýri 13, Reykja-
nesi 13, Mestur hiti hér í gær
18 stig, minstur 11. Úrkoma 0.1
mm. Sólskin í gær 5.3 st. Yfir-
lit: Lægðir suður af íslandi og
um Bretlandseyjar. Hæð yfir
Norður-Grænlandi. Horfur:
Suðvesturland: Breytileg átt og
hægviðri. Þurt og víða bjart
veður. Faxaflói, Breiðafjörður,
Vestfirðir: Austan og norðaust-
an gola. Víðast bjartviðri. Norð-
urland, norðausturland, Aust-
firðir, suðausturland: Norðaust-
an gola. Víðast úrkomulaust og
sumstaðar bjartviðri.
K. F. U. M. — Vatnaskógur.
10 daga flokkurinn fer í
Vatnaskóg á miðvikudagsmorg-
un. Enn geta fáeinir drengir
lcomist í hann. Uppl. gefnar í
K. F. U. M. á hverju kvöldi kl.
8—9 og í síma 4157 allan dag-
inn.
Mæðrastyrksnefndin.
Á fundi bæjarráðs 10. þ. m.
var samþykt að veita mæðra-
styrksnefndinni 1000 kr. styrk
til sumardvalar lianda fátækum
mæðrum.
Þjóðhátíðardagur Frakka
er á morgun. I tilefni af því
biður franski konsúllinn að láta
þess getið, að hann taki á móti
gestum á morgun frá kl. 3V2.
Skipafregnir.
Gullfoss er í Reykjavík. Detti-
fóss er á Akureyri. Brúarfoss
var væntanlegur til Kaup-
mannaliafnar á liádegi i dag.
Goðafoss er væntanlegur til
Hull í dag. Selfoss er á útleið.
Lagarfoss er á Vopnafirði. Lyra
kom frá útlöndum i morgun.
Geysir gaus
i gær, mjög háu og tilkomu-
miklu gosi, um 60 nietra. Margt
manna var þar eystra, er hver-
inn gaus, og voru menn stór-
hrifnir af gosinu.
Staka.
Yfir hauður liraðar sér,
happasnauður lýður.
Drauma-auður undan fer,
eftir dauðinn ríður.
Bjarki.
Áttræð ' : -•.< jfiip
varð í gær Sólrún Jónsdóltir
frá Skálanesi. Hún á nú heima
á Reykjavikurvegi 6, Skerja-
firði.
Svifflug.
1 nágrannalöndunum hefir
svifflugsíþróttin þegar náð
mikilli útbreiðslu, og hér í bæn-
um er vaknaður mikill áhugi
fyrir þessar skemtilegu íþrótt,
enda telja sérfræðingar mjög
góð skilyrði til svifflugs hér á
landi. I kvöld kl. 9 verður fund-
ur i K. R.-húsinu, til að ræða
um stofnun svifflugsfélags, og
er þess vænst, að allir, sem á-
liuga liafa fyrir svifflugi, komi
þangað.
Næturlæknir
er í nótt Kristín Ólafsdóttir,
Ingólfsstræti 14. Sími 2161. —
Næturvörður í Reykjavíkur
apóteki og Lyfjabúðinni Iðunni.
Útvarpið í kvöld:
19,10 Veðurfregnir. 19,20
Illjómplötur: Létt lög. 19,45
Fréttir. 20,15 Erindi: Um svif-
flug (Agnar Kofoed-Hansen,
flugmaður). 20,40 Einsöngur
(Gunnar Pálsson). 21,05 Út-
varpshljómsveitin leikur al-
þýðulög, 21,35 Hljómplötur:
Endurtekin lög (til kl. 22,00).
RækJ uvepk-
sinidja
ísafjaröar.
Verksmiðjan tók til starfa 26.
júní. í lienni vinna að staðaldri
um 30 stúlkur, 3 karlmenn og
2 unglingar. Vinnutími hefir
oftast orðið um 7—8 klst. Fyrir
verksmiðjuna liefir til þessa að-
eins fiskað einn bátur, og liefir
liann í flestum sjóferðum fisk-
að 300—404 kg. en liæst 475 kg.
Á bátnum eru aðeins 2 menn,
og liafa þeir fengið alla veiði
sina i Hestfirði. Fyrstu 7 dag-
ana, sem verksmiðjan starfaði
sauð hún niður 2571 kg. af
rækjum og fengust úr því
6750 dósir.
Haldist svipaður afli, og fleiri
hátar verði teknir til veiðanna,
þarf að vinna í vaktaskiftum í
verksmiðjunni og mundú þá fá
vinnu tvöfalt til þrefalt fleira
fólk en að ofan greinir.
Fiskimálanefnd hefir lagt
fram nokkurt fé til stofnkostn-
aðar, en Isafjarðarbær annast
allan undirbúning og fram-
kvæmd. Tveir Norðmenn, seni
hér eru búsettir hófu s. 1. sum-
Ódýpt
Kaffi O. .1. & Iv. 90 aura pk. —
Export L. D. 65 aura stk. —
Smjörlíki 75 aura stykkið. —
Strausykur 45 aura kg. —
Molasykur 55 aura kg. —
Suðu-súkkulaði 1 kr. pk. —
14 kg. Kristalsápa 50 aura pk.
Vesturg. 45, og FramnesT. 15.
Símar: 2414 og 2814.
ijK.
SKIPAUTCERP
Skattfellingnr
hleður á morgun til Skaftáróss.
„Gullfoss^
fer annað kveld í liraðferð vest-
ur og norður.
Aukahöfn: Önundarfjörður.
Farseðlar óskast sóttir fyrir
liádegi á morgun.
ar rækjuveiðar, en gátu afsett
Jítið eitt af afla sínum og hafa
því húið við mjög þröngan kost
f járhagslega vegna sins braut-
ryðjpndastarfs, nú komið á
annað ár. Nú hefir bærixm gert
samning við þá um forgangs-
rétt til veiði fyrir verksmiðjuna.
Menn þessir heita 0. G. Syre
og Simon Olsen.
Starfrækslu verksmiðjunnar
stjórna í samráði við fjárhags-
nefnd, tveir ungir menn, þeir
Þorvaldur Guðmundsson ráðu-
riautur fiskimálanefndar í nið-
ursuðumálum og Tryggvi Jóns-
son niðursuðumaður frá Akur-
cyri. Hafa þeir háðir lært niður-
suðu erlendis og virðast vera
vel að sér í grein sinni. Hafa
rækjurnar þótt ágætar og
standa í engu að baki sænskum
og dönskum rækjum, sem hér
liafa verið hafðar til saman-
liurðar. Hafa Svíar, sem hér
voru á ferð, lokið á þær miklu
lofsorði.,
Á ísafirði hefir þegar sekt
mikið af rækjum, og á SigJu-
firði er liafin ör sala á þeim.
Þessi ísfirska framleiðsla
fæst i heildsölu lijá H. Ólafsson
& Bemhöft og Sambandi ísl.
samvinnufélaga, sem hafa tekið
að sér að annast dreifingu
hennar í Reykjavík og Hafnar-
firði.
Rækjurnar eru nýkomnar á
markaðinn í Reykjavík og líka
ágætlega.
Xv
Norðmenn kaupa nýtísku flug-
vélar frá Bandarikjunum.
Wideröe-flugfélagið, seni
hefir samvinnu við Norska
flugfélagið, hefir keypt 2 Stin-
sonvélar frá Ameriku, en þær
eru í öllu búnar samkv. allra
nýjustu kröfum. Þær fara með
230 kílometra hraða að jafn-
aði, en geta farið með 264 óíló-
metra hraða á klst. Önnur flug-
vélin Iiefir verið tekin til notk-
unar í flugferðum milli Oslo
og Gautaborgar að næturlagi,
en hin verður notuð við korta-
gerð úr Jofti um skeið, en verð-
ur því næst notuð á flugleið-
inni til Lofoten. (NRP-FB).
Hercator.