Vísir - 27.01.1940, Blaðsíða 2

Vísir - 27.01.1940, Blaðsíða 2
VIÆIR ¦HMI EINAR BENEDIKTSSON á stúdentsárunum. Einar Benediktsson fæddisí að Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi 31. október 1864, en þar bjuggu þá foreldrár hans, Benedikt yfirdómari Sveinsson, síðar sýslumaður Þingeyinga (d. 1899), og kona hans Katrín Einardóttir fná Beynistað (d. 1914). Benedikt var þjóðkunnur maður, átti sæti á Aiþingi frá 1861 til æviloka, og varð helsti forvígismaður þjóðarinnar í sjálfstæðisbaráttu hennar að Jóni Sigurðssyni látnum. Hann var skarpgáfaður maður, áhuga- samur um öll hin stærstu þjóðmál og mikill ræðuskörungur. Frú Katrín var fluggáfuð kona og prýðilega skáldmælt, en fór svo dult með, að fáir vissU. Einar varð stúdent 1884 og lauk embættis- prófi i lögum 1892. Fór þá til Englands og dvaldist þar um hríð, en hélt ekki heim hingað þá þegar, eins og tiðast var um íslendinga, er þeir höfðu lokið háskólaprófi í Kaupmanna- höfn. Fékst við málflutning og önnur lögfræði- störf hér í bænum næstu árin, en var stundum settur sýslumaður i stað f öður síns, er hann sat á þingi. Gerðist snemma áhugasamur um þjóð- mál, fylgdi föður sínum allfast, þótti beinskeyt- ur og heldur óvæginn í deilum, er þvi var að skifta. Stofnaði blaðið „Dagskrá" (1896) og stjórnaði því fyrstu árin. Kom blaðið út viku- lega fyrst í stað, en síðan daglega um tíma. Mun það fyrsta tilraun, sem gerð hefir verið til þess að halda úti dagblaði hér á landi. „Dagskná" varð ekki langlíf. Einar Benediktsson kvæntist 1898 ungfrú Valgerði Einarsdóttur Zoéga, veitingamanns í Beykjavik. Þeim varð sex barna auðið. — Árið 1904 varð hann sýslumaður í Bangárvalla- sýslu. Hann hafði ort all-mikið þau árin sem liðin voru, síðan er fyrsta bók hans kom út (1897), en ekki fengið tóm til að fullgera sum kvæðin og vonaðist nú ef tir betra næði til and- legra starfa, er í sveitina væri komið. „Ætlaði eg sérstaklega", segir hann, „að ljúka við ýms kvæði .... er lágu þá ófullger i handriti hjá mér. En þegar austur kom, reyndist mér nóg annað að starfa, sem nauðsynlegra var en ljóðagerðin, og leið timinn fljótt fyrir mér, án þess að eg kæmi kvæðunum frá mér". Hann varð ekki mosavaxinn i Bangárþingi, lét af em- bætti eftir fáein ár og sinti ekki opinberum störfum upp fr£ því. Næstu tvo áratugina dvald- ist hann löngum erlendis og fór viða, en kom þó hingað annað veifið og tók þá stundum til máls á opinberum vettvangi, einkum i blöðum, er hann stofnaði sjálfur og kostaði að öllu leyti („Þjóðin", „Þjóðstefna"). En ekki varð þeim langra lifdaga auðið, enda stóð Einar sjaldan lengi við og féll þá útgáfan niður, er hann fór úr landi. Hann dvaldist þessi árin oftast og lengst á Englandi, einkum í Lundúnum, en mun hafa farið um flest lönd álfunnar og auk þess vestur um haf. Stundaði fésýslu ýmiskon- ar, sér og sínum til framfæris, eignaðist stund- um stórfé, en safnaði ekki í kornhlöður, lét „fésýslúmanninn" sjá fyrir hinu daglega brauði og annast líkamlegar þarfir „skáldsins". Hefir það strið vafalaust oft og einatt verið crðugt og áhyggjusamt. En hann „sigldi sinn sjó fram á haust", án þess að. lækka seglin, og er hann „kom af hafi" hið síðasta sinn, var heilsan mjóg tekin að bila. — Síðustu árin dvaldist liann á eignarjörð sinni, Herdisarvík við Sel- vog, þrotinn að öllu og brotinn, andlega og lík- amlega. Og þar andaðist hann 12. þ. m., eins og frá hefir verið skýrt í blöðum og útvarpi. Hafði Alþingi sýnt honum nokkurn sóma hin síðustu ár og þó miklu minni en verðugt hefði verið. —o— Bekkjarbræður Einars Benediktssonar í lærða skólanum og aðrir félagar hans þar í sveit, munu lítið hafa um það vitað, að hann gæti komið saman vísu. Og víst er um það, að hann hefir eklci hirt um að varðveita neitt af skóla-kveðskap sinum — hafi liann einhver verið. Elsta kvæði í bókum hans er að likindum „Bréf í ljóðum til Þingvallafundarins 1888". Kvæðið er merkilegt að ýmsu leyti, þó að það sé ekki mikið listaverk. Það er stórort nokkuð og gustmikið, dómar i strangasta lagi og að flestu heldur ungæðislegt, enda var höfund- urinn ekki nema á 24. ári. En margt er þar vel sagt. Mátti öllum ljóst vera, að þar færi ekki venjulegur hagyrðingur. Kvæðið hefst á þessum fögru og svipmiklu ávarpsorðum: Vér kveðjum þá, sem eldinn skulu ala, sem máli þeirra þöglu skulu tala, sem þjóðin sendir fram úr flokki valda. — Vér heilsum djúpt, vér erum undiralda. Kvæðið varð víða kunnugt, áður en það birt- ist í bók skáldsins hinni fyrstu (Sögur og kvæði) og þótti mörgum manni sýnt, að þjóð- in hefði eignast nýtt skáld, er mikils mætti af vænta. Beynslan sýndi, að þeir fóru ekki villir vegar. En fæsta mun þó hafa grunað, að höf- undurinn gerðist með aldri og þroska einn af höfuðsnillingum íslenskrar Ijóðmentar. —o— Þá er- Einar Benediktsson var sestur um kyrt hér í Beykjavík, að loknu háskólanámi, mun honum hafa fundist bæjarlifið í daufasta lagi. Skemtanir voru fáar og fábreyttar. Hann var ungur og ör í lund, kunni ekki við deyfðina og dottið, langaði til að skemta fólkinu, sópa því saman á gleðimót og fá það til að hlæja. Hann tók sig því til einhverju sinni og setti saman skopleik, í ljóðum og lausu máli, er hann nefndi „Við höfnina". Var leikurinn sýnd- ur í svo nefndum „Fjalaketti" hér í bæ, húsi Breiðfjörðs kaupmanns við Aðalstræti. Segja þeir, sem leikinn sáu, að hann hafi verið mein- fyndinn og skemtilegur. En eitthvað hafa samt einhverir haft út á hann að setja, þvi að ráð- gert hafði verið, eftir fyrstu sýningu, að koma i veg fyrir það með pípnablæstri, að hann yrði sýndur oftar, en þó fórst það fyrir. Leikurinn mun ekki hafa verið sýndur nema tvisvar, hvað sem valdið hefir. Steingrímur Johnsen, söng- kennari lærða skólans, hafði sungið einsöng í leiknum, en blandaður kór hið fagra kvæði skáldsins „Söngva", er hefst á þessu erindi: Ung er vor gleði með gamalt nafn, glitstafað land fyrir augum. > Utsærinn blikandi, eilíf-jafn, eldfornri vætt bygt í spónnýjan stafn. Boðnandi blóm upp af römmum haugum rísa yfir málmhöfgum baugum. Fleirí kvæði úr Jeiknum kunna, að hafa feng- ið að lifa, þó að mér sé ekki kunnugt, og er þeirra þá að' leita í „Sögum og kvæðum". Hefir mér skilist, að verið hafi mikill gáski og gam- ansemi i flestum þeim kveðskap, sem farið var með í leiknum, jafnt kvæðum sem lausum vís- um, en hálfkæringur i sumu. Þykir mér hætt við, að mestur hluti þessa kveðskapar sé nú týndur, þvi að „langt er liðið i frá". Menn vita ekki til þess, að E. B. hafi samið annan Ieik en þenna, enda tók nú skáídhugur hans að sveigj- ast að hinum meiri og háleitari viðfangsefn- um. Um þessar mundjr var og það, að Einar fékst við gamanvísna-kveðskap og voru marg- ar þær stökur sungnar opinberlega. Höfðu sumar verið afburða hnittilegar og kátlegar, viða notaðir orðaleikir ýmiskonar, er undið var og snúið alla vega af mikilli fimi. En heimsku-þvætting setti hann ekki saman, enda alveg óvíst, að hann hefði getað gert það. Hon- um hefði að minsta kosti orðið það mjög um hönd. Sennilega hafa flestar skopstökur hans verið þannig úr garði gerðar, að rétt hefði verið, að halda þeim til haga. En skáldinu mun hafa fundist, að slíkt ljóða-mas ætti lítið er- indi í bækur. Það er nú orðið nokkuð langt síð- an er þetta gerðist og mestar líkur til þess, að öllum þorra manna, og þó einkum hinu yngra liði, sé lítt um það kunnugt, að hið mikla og alvörugefna skáld hafi getað brugðið fyrir sig skopinu, góðlátlegu eða meinlegu eftir atvik- um, og tekist prýðilega. —o—• Fyrsta bók Einars Benediktssonar, Sögur og kvæði, kom út 1897. Sögurnar eru ekki svo merkilegar, að við þær sé dvalið, og sumar heldur lélegar. Öðru máli gegnir um kvæðin. Þau eru ekki mörg að vísu, fremur en sögarn- ar. En mestur hluti þeirra er ágætur kveðskap- ur og sum hreinir gimsteinar, sem Ijóma munu um aldir, ekki síður en mörg hinna seinni kvæða skáldsins. E. B. hafði gripið heldur seint í gígjustrenginn, að því er vitað verður nú, og var orðinn 33 ára, er bókin kom út. Kvæðin eru til orðin i morguns-ári hinnar merkilegu skáld-ævi höfundarihs. Einar var áhugasamur um þjóðmál, sem áð- ur segir, og gætti þess einna mest framan af ævi. Hann vildi manna þjóðina og menta, þótti „landinn" værukær og lítilþægur, rann til rifja aumingja-dómur lýðsins við sjó og í sveit. Vér búum yfir námum gulls og gjalds, við grafin hreysi, djúpt í skorti alls. I sæ og landi liggur sæld og, auðurr við lýðsins fætur, ræntur eða dauður, segir hann í „Ijóðabréfi" því, sem áður er nefnt. Honum er mikið í hug og ekki vantar brýn- inguna. Hann vill „þurka burtu þrældómsmark vors arfs" — þurka út og afmá spor Dana- stjórnar hér á landi. Hann vill vekja þjóðina, láta hana hrista af sér okið, kenna henni að hugsa og vinna, kenna henni að hagnýta sér gæði landsins. Og hann er ekki hræddur við það, að erlent fjármagn verði hér að meini, ef þjóðin vaknar og mannast og mentast og vill eiga land sitt. En vitanlega þarf forustan að vera örugg og þingið verður að gera skyldu sína. Og svipaður er tónninn í Islandsljóðum skáldsins. Þau loga öll af áhuga og hvatning- arorðum. Þjóðin situr hér á fornu óðali sínu, snauð „og þyrst við gnóttir Iífsins linda". Henni er nauðsynlegt að láta af trú sinni á handleiðslu Dana, því að þaðan er einskis góðs að vænta. Hún á að hefjast handa, „reisa í verki viljans merki", grípa plóginn, slétta og rækta landið. Það stoðar litt, að horfa „með löngun yfir sæ- inn". Handan um haf koma engar gjafir, og við þurfum ekki heldur á þeim að halda, ef hver maður gerir skyldu sína. Landið er gagn- auðugt. Samt býr þjóðin „við grafin hreysi" og vantar „alt til alls". — — Húsakynnin verða að batna. Gömlu moldargrenin eiga að hverfa, en á rústum þeirra skal reisa nýjar byggingar — fagrar, bjartar og hlýjar. Enn er það, að þjóðin situr „bjargarlaus við frægu fiskisviðin", en útlendingar ausa upp gulli sjávarins fyrir augum hennar. Skáldinu finst timi til þess kom- inn, að íslendingar bæti skipakost sinn, svo að „komist verði á miðin" og að látið verði aí þeim alda-gamla vesaldómi, að „dorga dáðlaus upp við sand". Sveitirnar eru „eyddar og níddar". Vinnu- brögðin slæm og verða að batna. Geðstirð og „svörul hjú" hengslast úti á engjum og reita „sinumýrar, rotnar, rýrar". — Enginn áhugi, ekkert kapp, engin vinnugleði, sérhvert verk unnið með hangandi hendi. Töðuvöllurinn hef- ir minkað, gengið saman, stórar spildur f^arið í órækt. Þarna „mótar fyrir garði". Innan þess garðlags hefir einhverntíma verið gróið tún, en nú er þar alt í „blásnu barði". Og skáldið segir við bóndann: „Svona bjó 'ann, hingað hjó 'ann — hann en ekki þú". — „Sofið er til fárs og fremstu nauða". — Samt er enn tími til að vakna, hrista af sér slenið og taka til starfa. — „Þeim, sem vilja vakna og skilja, vaxa þúsund ráð". Síðasti þáttur þessa snjalla eggjunar-kvæðis er lofsöngur til móðurmálsins og fögnuður yf- ir því, sem verða muni, er þjóðin vaknar af aldasvefni pg tekur að nema land sitt af nýju. Álögin verða brotin og enginn máttur. fær „stöðvað göngu" þeirrar þjóðar, sem veit hvað hún vill og leggur einhuga og fagnandi út í baráttuna fyrir frelsi sínu og velmegan. Þátt- urinn hefst á þessum forkunnar-fögru stökum til íslenskunnar: Eg ann þínum (rnætti í orði þungu, eg ann þínúnnleik í hálfum svörum EINAR BENEDIKTSSON sem málfiutningsmaður. grætandi mál á grátins tungu, gleðimál í ljúfum kjörum. Eg elska þig málið undurfríða og undrandi krýp að lindum þínum. Eg hlýði á óminn bitra, blíða, brimhljóð af sálaröldum mínum. Skáldið sér miklar sýnir, dreymir í vöku og svefni um frelsi alþjóðar og einstaklings. — Islendingar lúta „aðeins eigin lögum", húsa- kynnin eru samboðin frjálsri og mentaðri þjóð* skip íslendinga bruna úr höfnum og um höfin. Hvervetná er „starfsemd" og „gleði" og hver hönd að verki. Þjóðin syngur við störfin á fegursta máli veraldarinnar. — Og hljóður eg í hljómnum eirði, í hugarfró sem einskis saknar; — eg fann það sem að sál mín heyrði yar sigurbragur fólks, er vaknar. Það er vorhugur og æskuljómi yfir mörgum kvæðum Einars í fyrstu bókinni (Sögum'og kvæðum), og sum eru afburðafögur, svo sem „Norðurljós", „Undir stjörnum", „Sumarmorg- un í Ásbyrgi", „Söngvar" o. fl. Þar eru og kyæði annars eðlis og skal einungis eitt nefnt: „Hvarf sira Odds frá Miklabæ". I þrem fyrstu erind- um þessa mikla og merkilega þjóðsögu-kvæðis kemur i ljós snildarleg rímleikni og falla orð- in svo vel að efninu, lýsingunni á flótta klerks- i.ns eða helreið, að ekki vetður á betra kosið. Eftir það skiftir um hátt og fer vel á því. Kvæð- ið verður þungt í vöfum og ugguu og óhugnan í hverri hendingu. Fölur máni „slær helbjarma á mannanna ríki", klerkurinn þeysir undan í dauðans ofboði, en altaf dregur saman — draug- urinn kemur nær og nær. Sumstaðar bregður fyrir spakmælum, eins og titt er í ljóðum skáldsins, einkuni hinum siðari. Einu erind- inu lýkur á þessa Ieið: en gleymskunnar hnoss ei hlotið fær neitt hjarta, sem gleymsku þráir. Þarna er eilífum sannindum fenginn nýr og fagur búningur. Slikar setningar festast í minni og gleymast aldrei. —o— Þess er áður getið, að fyrsta skáldrit Einars Benediktssonar, Sögur og kvæði, hafi komið út 1897, en siðar bættust við: Hafblik (1906), Hrannir (1913), Vogar (1921) og loks Hvamm- ar (1930). Eftir það tók heilsufari skáldsins mjög að hnigna og þykir ekki líklegt, að mikið hafi orðið um ljóðagerð úr því. —'A stúdents- árum sínum í Höfn réðst hann í það stórvirki, að þýða Peer Gynt (Pétur Gaut) á íslensku — heimsfrægt leikrit í bundnu máli eftir Henrik Ibsen. Varði hann miklum tíma til verksins, lá yfir sumum köflum og margþýddi. Þýðingin er talin ágæt. Mun ekki nokkur efi á því, að glíma Einars við Norðmannaskáldið hafi orðið ljóðagerð hans og rímleikni mikill ávinningur. Sjálfur hafði hann verið nokkuð hikandi, er verkinu var lokið, og haft við orð, að bera handrit sitt á bál. —o— Miðkafli aldamótaljóða (Aldamót) Einars

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.