Vísir - 30.04.1945, Blaðsíða 4

4
VISIR
Mánudaginn 30. april 1945.
VÍSIR
DAGBLAÐ
Útgefandi:
BLAÐAÚTGÁFAN VlSIR H/F
Ritstjórar: Kristján Guðlaugsson,
Hersteinn Pálsson.
Skrifstofa: Félagsprentsmiðjunni.
Afgreiðsla: Hverfisgötu 12.
Símar 16 6 0 (fimm línur).
Verð kr. 5,00 á mánuði.
Lausasala 40 aurar.
Félagsprentsmiðjan h/f.
Ritfrelsi.
tfjvo er sagt um vitskerta menn, að heilsu-
** far þeirra fari nokkuð eftir því, hvernig
stendur á tungli. En engu er líkara en að
sunnudagur megi ekki renna upp yí'ir Morg-
.unhlaðið. Einkum- gœtir slíks ófagnaðar í
svokölluðum Reykjavikurhréfuin blaðsins. I
gær virðist engu likara en að höfundur bréf-
anna œski einskis frekar en að ritfrelsi verði
úr lögum numið á landi hér. Víkur liann þar
að tvennu, sem hann telur að ekki megi
skrifa um. Annarsvegar eru það utanríkis-
málin og þá einkum striðsyfirlýsing komm-
anna, en hinsvegar fisksölumálin, að svo
miklu leyti, sem þau vita að ríkisstjórninni.
Virðist höfundur telja, að skrif um þessi mál
séu landráð ein eða öllu verri en það.
Nú víkur svo einkennilega við, að i sama
Llaði hirtist grein eftir fjarstaddan hlaða-
mann við* Morgunblaðið, varðandi ummæli
rússnesks útvarpsfyrirlesara, sem veitist
harkalega að Morgunblaðinu fyrir skrif þess
d sambandi við striðsyfirlýsinguna, og lýsir
jafnvel yfir þvi, að hlöð hér á íslandi og
nokkrir stjórnmálamenn reyni með öllu móti
að hætti nazista, að eyðileggja árangurinn
af Krímráðstefnunni og koma upp óeiningu
milli bandamanna, og þá væntanlega Rússa
og engilsaxnesku þjóðanna. Morgunhlaðið
myndi segja eitthvað, ef Vísir fengi slika
áminningu frá lierraþjóð komniúnista, og
■væntanlega væri þá enginn vafi á lengur
um landróðin. Morgunhlaðið gerir sér áminn-
ingar Rússans að góðu, verður lúpulegt og
fer hjá sér, en til þess þó að sýna iðrun og
vfirbót í verki, lýsir hlaðið yfir því, að um
þessi mál megi ekki skrifa. Ríkið, það er ég,
sagði Frakkakonungur einn, og þótti vel sagt
á sinni tíð, en hæpið er að Mogginn og Komm-
arnir geti sagt hið sama, þannig, að þjóðin
sætti sig við. Hana varðar miklu, livort henni
er stefnt út í stríð cða ekki, og þótt rússnesk-
ir blaðamenn skilji ekki að hér er ríkjandi
jnálfrelsi, eða j’firleitt hvað málfrelsi er, ætti
Mogginn að varast að ganga erindi þeirra til
nð afnema ritfrelsið, eins og hlaðið sýnist
vilja gera. Slíkt veldur að vísu engum hylt-
ingum, þótt Mogginn sé seinheppinn í hug-
leiðingum sínum, en takmörk liljóta að vera
fyrir því, hve blaðið þolir mörg liáðshros
almennings vegna hugleiðinganna.
Morgunblaðið stærir sig af stærðinni og
þykist stórt hlað og' mikið. Stærðin’er tölu-
verð, en frá almennu sjónanniði ræður hún
ckki úrslitum um gæði eða tilverurétt hlaða-
Iieldur öllu frekar hitt, hvernig þar er á
málum haldið. Einliverjir munu minnast þess,
nð slysfarir Moggans í málflutningi hafa
A’erið svo alvarlegar, að ráðamenn hlaðsins
hafa þráfaldlega fengið þangað hjálpar-
kokka, en ekki fengið vit í blaðið þrátt fyrir
það, enda hefir kveðið svo rammt að þessu,
að vitrustu menn liafa lýst yfir þvi, að allt
vit ryki út í veður og vind, er þeir ættu að
miðla hlaðinu greinarstúfum. Sliku málgagni
ferst ekki að hreykja sér. Góðir flokks-
menn þess liafa uf oft horið kinnroða fyrir
það, og kunna ekki að meta stórmennsku-
þjjálæðið, sem hleypur i það um helgar.
A VETTVANGI SðGUNNAR.
Erlent fréttayfirlit
dagana 22.—28. apríl.
Vikan er sú viðburðarík-
asta síðan * stríðið hófst, og
fara brátt að sjást þess
merki, að Þjóðverjar geta
ekki haldið stríðinu áfram
nema mjög stuttan tíma.
Rússar sækja með miklum
þunga til Berlínar og eru í
byrjun vikunnar komnir inn
í úthverfi hennar að austan
og hafa tekið nokkur hverfi.
Þegar líður á vikuna tekst
Rússum að umkringja borg-
ina og kreppa svo að varnar-
sveitum Þjóðverja, að fyrir-
sjáanlegt er, að ekki liða
margir dagar þar til borgin
fellur þeim í hendur.
Himmler býður uppgjöf.
Merkasti athurður vikunn-
ar og reyndar stríðsins skeði
í lok vikunnar, þegar Himm-
ler, yfirmaður heimavíg-
stöðvanna í Þýzkalandi, sendi
stjórnum Bretlands og
Bandaríkjanna tilboð um
skilyrðislausa uppgjöf Þjóð-
verja. Tilkynning um þetta
var gefin út á laugardag um
hádegið og kom hún frá
skrifstofu forsætisráðherra
Bretlands. Þar sem tilboðið
var, aðeins stílað til stjórna
Bretlands og Bandaríkjanna,
treystu þeir sér ekki til þess
að gefa neitt svar við þvi fyr
en sams konar tilhoð yrði
sent stjórn Sovétrikjanna.
Uppreist í MUnchen.
Annar merkasti atburður
vikunnar er uppreist frelsis-
hreyfingarinnar í Múnchen,
en liún var, að því er virðist,
gerð aðfaranótt laugardags-
ins. Uppreistarmenn náðu út-
varpsstöðinni á silt vald og
sendu út fyrirmæli til lier-
manna, að hætta að berjast'.
Nazistar tilkynntu aftur á
móti, að þetta hefði aðeins
verið fámenn klíka svikara
undir stjórn Ritter von Epp
uppgjafahershöfðingja og
hún hefði verið kæfð í blóði.
Norður-Italía.
I Norður-Italíu ruddust
herir bandamanna í vikunni
gegnum varnir Þjóðverja og
ráku j>á norður fyrir Pó. -—
5. og 8. herinn sóttu á eftir
'yfir ána og tókst fljótlega að
ná öruggri íotfestu norðan
árinnar. Þegar því marki var
náð, brast alger flótti í lið
Þjóðverja og voru l>eii- tald-
ir á óskipulögðum flótta, er
síðast fréttist, og varla um
neinar varnir að ræða, nema
í sterkum virkjum skammt
frá Feneyjum, en bandamenn
voru að undirbúa sókn að
virkjum j>essum. ítalskir föð-
urlandsvinir gerðu einnig
uppreist gegn j>ýzka hernum
í sama nnind og herir handa-
manna fóru yfir Pó, og voru
flestar stærstu borgir Norð-
ur-Italíu í höndum j>eirra eða
bandamanna i vikulokin. —
Mussolini, ásamt nokkrum
helztu aðstoðarmönnum sín-
um, var handsamaður og
drepinn.
Herirnir ná saman.
A föstudag var gcfin út
sameiginleg tilkynning Rússa
og bandamanna, j>ess efnis,
að hersveitir Rússa og 1. hers
Bandaríkjanna hefðu mætzt
við bæinn Torgau, 48 km.
fyrir norðaustan Leipzig.
San Francisco-ráðstefnan
var sett á miðvikudaginn
í síðustu viku og hófst með
ávarpi, sem Truman forseti
flutti.
Innlent Iréttayfirlit
dagana 22.—28. apríl.
Bandaríkjamenn eru farn-
ir að greiða fyrir för Islend-
inga heim að vestan.
Aðfaranótt s.l. sunnudags
komu heim frá Bandaríkjun-
um 13 Islendingar. Komu
j>eir allir með amerískum
l'Iugvélum. Eins og menn vita
er ekkert íslenzkt farþega-
skip í förum milli Islands og
Ameríku, og er þetta því til
mikils hagræðis.
Vei’zlunarsamningar
við Svíþjóð.
Islenzka sendinefndin, sem
fór til Svíþjóðar í janúar,
kom heim um helgina. Gerði
nefndin samninga um kaup
á 15—20 dieseltogurum og 8
stærri skipum, allt að 2700
smálestum að stærð. Einnig
gerði nefndin samninga um
kaup á allskonar iðnaðarvöi'-
um, sem Islendinga hefir van-
hagað tilfinnanlegast um á
stríðsárunum. Þá skuldbinda
Sviar sig til að kaupa all-
mikið af íslcnzkum fram-
leiðsluvörum. Samningarnir
voru undirritaðir 7. apríl s.l.
Veðurfar.
Seinni hluta vikunnar hafa
verið töluverðir kuldar hér í
Reykjavik, næturfrost all-
mikií, allt að sex stigum. Þó
var meira frost víða upp um
sveitir.
Stríðsyfirlýsingar-
málið.
Nú hefir ríkisstjórnin gef-
ið út tilkynningu um gerðir
Alþingis í stríðsyfirlýsingar-
jnálinu. Komu þrjár tillögur
um, hverju svara ætti, ein
frá forsætis- og utanríkis-
málaráðhcrra, ein frá konnn-
únistum og ein frá fram-
sóknarmönnum. Tillögur
kommúnista og framsóknar-
manna voru felldar, cn til-
lana forsætisráðherra var
samþykkt með 34 atkvæðum
gegn 15. Var liún síðan til-
kynnt sendiráðum Islands
scm vilji Alþingis i málinu.
Síldarverksmiðjan
á Skagaströnd.
Nýbyggingarráð kom þann
24. þ. m. úr ferðalagi norðan
af Skagaströnd. Tilgangur
ferðarinnar var að slcoðá
hafnarskilyrði og staðhætti
fyrir byggingu síldarverk-
smiðju.á Skagaslrönd. 1 för
með Váðinu voru ýmsir sér-
l'ræðingar, svo sem Sveinn
Bcnediktsson, formaður síld-
arverksmiðjustjórnar ríkis-
ins, Axel Sveinsson vitamála-
stjóri og ýmsir aðrir. Leizt
þeim vel á staðhætti þar
nyrðra, cn eins og kunnugt
er, var samþykkt á síðasta
Alþingi að reisa síldarverk-
smiðju og gera höfn þar.
Aðalfundur
Rauða Krossins.
Á aðalfundi R. K..Í. nýlega
var Bjarni Jónsson kos-
inn formaður í stað Péturs
heitins Ingimundarsonar
slökkviliðsstjóra. Þá hafa
verið gerðar ráðstafanir til
þess að fá tvo nýja sjúkra-
l>íla fi'á Ameríku. Ameríski
Rauði Krossinn hefur til-
kynnt, að hann muni senda
Rauða Krossi Islands einn
sjúkrabíl að gjöf, í viður-
kenningarskyni fyrir góða
samvinnu. Sjúkrabilarnir
fluttu samtals 1999 sjúklinga
á árinu, þar af 198 utan-
bæjar.
HUGDETTUR HÍMALDA
Um daginn var eg að rabba um kvæðið
Væringjar eftir Einar Benediktsson, en
svo illa tókst til, að meinlegar villur slædd-
ust inn i tilvitnun úr kvæðinu. Það var
mjög slæmt, en um það dugir ekki að sak-
ast, því að alltaf geta slys hent, og þetta
hefir verið leiðrétt í bæjarfréttum Vísis og
erjudið mun verða birt rétt í lok þessarra
lina.
En það er rélt að rita hér svolítið meira
um Einar. Ekki vii'ðist nú lengur um það
deilt, að liann sé eitt risavaxnasta og bezta
skáld íslenzku þjóðarinnar. Þær raddir eru
þagnaðar, sem héldu því fram, að kveð-
skapur lians væri svo torskilinn, að ekki
nema fáir útvaldir gætu skilið hann. Ljóð
Einars hafa verið mikið lésin. Karl-
mennska lians og hugsanaauður, lifs-
reynsla hans og orðkymigi á allt brýnt er-
indi til íslendinga nútímans. Og þeir finna,
livað þeim kemur, hvert á að sækja þrótt-
inn, • andlegan kraft í köggla. Þvi meiri
sem framsóknarvilji íslendinga er, því
bjartari sem trú þeirra e^á hlutverk lands
þeirra og þjóðar, því mejri rækt sem þeir
leggja við tungu sína og þjóðlegar bók-
menntir, því meira verður Einar lesinn, því
betur skilur fólkið gildi lians og gjafir.
Strax í fyrslu Ijóðunum, sem gefin voru
út 1897, markast hin þróttmikla slefna
hans og livatning til íslenzku þjóðarinnar.
Hann hvetur til að breyta bókadraumnum
og böguglaumnum í.vöku og starf, trúa á
sina eigin hönd, en ekki undur. Hann seg-
ir, að fólkið sé „snautt og þyrst við gnóttir
lífsins linda“ og það er litil „þjóð,sem geld_
ur stórra synda“. Hann hvetur hana til að
i-eisa i verki merki viljans, þvi að viljinn sé
allt, sem þarf. Hann bendir á þúfurnar og
minnir á. plóginn, vill láta brjóta tóftir
gamla, fallna bæjarins og byggja nýjan,
sem á að vera bjartur og lilýr. Hann talar
um níddar og eyddar sveitir og endalausar
beitir upp lil lieiða, og rotnar og rýrar sinu-
mýrar og að stækka þurfi túnið.
Hann benti út á hafið og spurði, livort
menn vissu, „hvað Frakkiim fékk til hlut-
i ár“ og á eftir kemur þessi dásamlega setn-
ing: „Fleytan er of smá, sá-grái er utar“!
Og livað átti að dorga lengi dáðlaust upp
vlð sandinn? Ilonum þótti þjóðin vera
„Ljargarlaus. við frægu fiskimiðin“. Og
hvatningarorðin reka livert annað......
Eða kvæðið dásamlega um Rcvkjavík.
Það ætli að vera á hvers manns vöruni.
Trúin á bæinn okkar var el^ki sterk fyrir
um fimmtíu árum. Ilér þótti hætlan mest,
hér þróaðist frónskan verst, hér tömdu
menn sér útlenzku tízkuna og hérvartung-
an í nauði Einar Benediktsson sá annað,
hann gat komið auga á það, sem framtíðin
bar i skauti sínu, og hann vonar, að
Reykjavík „vaxj scnn og verði stór og
rik“. Og liann veit, að þegar aldna öldin
flýr og nýr andi kemur af hafi, til þess
„að vekja land og lýð“, þá muni „betri
daga niorgunsól“ sldna „hátt um slrönd
og hlíð“, og þá muni „sjást, að bylgjan
botnar hér.“
Já, þetta mikla kraftaskáld sá fram á
við. Við- vitum nú, að það var satt, sem
hann sagði. Sjórinn hefir verið sóttur lengi
á annan hátt en gert var, þegar Einar orti
sín fyrstu hvalningarljóð og Reykja\’ílc cr
orðin stór og rík og hér er á margan liátt
gróandi þjóðlíf, þólt segja megi, að hvað
sumt snerlir þekkiiborgin okkar ekki sinn
vitjunartíma. Ilún gæti verið miklu ríkari
og miklu fegurri, ef allir legðust á eilt um
að láta svo verða. Það er ekki gert nóg af
því að nema burt ýmislegt, sem háir henni
og óprýðir hana, hún þarf að vei-a jafn-
fögur, svo að hún liæfi umhverfinu, og geti
orðið öðrum uppvaxandi bæjum landsins
sönn fyrirmynd. Ilingað kemur fjöldi
landsmanna, sem annarsstaðar býr, og
þetla fólk þarf að geta flutt héðan með sér
heim í áttliagana hcilbrigðan smekk og
liolla strauma.
Erindið, sem misprentaðist á mánudag-
inn var, á að vera svona:
„En dalinn þau muna, með hamra og hlíð
og hljómandi fossa og ilmviðsins runna.
Og liandan þess alls skín svo fræg og
svo frið
vor fortið í sjónhring blóðleitra unna.
Það sólarlag er þeirra árdegis ljós,
þar á upptök vor framtíð við hnígandi ós,
þar skal yngjast vor saga.við eldforna
brunna.“