Morgunblaðið - 20.06.1934, Side 4

4
MORGUNBLAÐIÐ
Útvarpserindi
Jóns Þorlákssonar
18. jiiní. ____________________
.■mt:
iW'-> ■ - • *'
Á sunnudaginn kemur ganga
landsmenn til Alþingiskosninga
í fyrsta sinn samkvæmt hinni
nýju stjórnarskrá, sem veitir al-
mennari kosningarrjett en áður
var hjer, og' jafnari rjett. í fyrsta
sinn getur nú hver einasti kjós-
undi gengið að kjörborðinu með
fullri vissu um það, að atkvæði
hans kemur til greina við skipun
Alþingis, ef hann ónýtir það ekki
sjálfur.
í mínum augum er stjórnarskrár
breytingin og hin nýja kosningar-
aðferð engan veginn gallalaus.
Hún mun venjulega leiða af sjer
töluverða fjölgun þingmanna, sem
út af fyrir sig var alveg' óþörf,
•og hinsvegar er þó ekki nægileg
trygging fyrir því, að kosningar-
rjetturinn reynist jafn. En þetta
getur staðið til bóta síðar meir,
ef reynslan leiðir í ljós brýna þörf
á því.
Baráttan fyrir hinum fengnu
umbótum var háð undir forvstu
Sjálfstæðisflokksins, sem bai' fram
■og helt hátt merki jafrirjettis og
rjettlætis. Alþýðuflokkurinn fylgd
ist nokkurnveginn með í sókninni,
en Framsóknarflokkurinn einn. lielt
, uppi áridstöðunni, tók að sjer að
halda uppi vörnum fyrir misrjetti
og- ranglæti. Afleiðingar þessarar
misjöfnu aðstöðu eru þegar að
nokkru komnar fram á undan
kosningunum. Sjálfstæðisflokkur-
inn sækir á í öílum kjördæmum
landsins með fullri Jsigrirvissu.
Alþýðuflokkurinn gerir sjer vonir
um að halda í horfinu, en Frani-
.sóknarflokkurinn er gjörsamlega
tvístraður og dottinn sdndur í
duft, svo að síðustu leifar hans
eiga ekki annað eftir en að losa
sig við nafnið, til þess að reyna
að láta syndir * fortíðarinnar
gleymast með því. Þannig- fer í
óspiltu þjóðfjelagi fyrir hverjum
þeim flokki, sem reynir að halda
sjer við völd með því að verja
rangan málstað.
Hættan af Smáflokkunum.
Hinum rýmkvaða og jafnaða
kosning'arrjetti fylgir þó ein
liætta, sem jeg finn sjerstaka
ástæðu til að vara landsmenn við
nú fyrir kosningarnar. ‘Hættan er
sú, að þjóðin og þing.ið uppleys-
ist í smáflokka, og úr þessum
mörgu og smáu flokkum Aærði
óstarfhæft þing, sem ekki g.etur
skapað landinu mejrihlutastjórn
nema með siðspillandi verslunar-
braski milli smáflokka og þá eink-
um milli forýstumanna þeirra.
Vjer höfum sjeð þess dæmi meðal
nálægra og náskyldra menningar-
þjóða á síðari árum, að þar sem
svona hefir tekist til, þingið orð-
ið óstarfhæft samsafn af mátt-
vana smáflokkum, þar hefir
landsfólkið á fám árum orðið s\’o
leitt á spillingunni og úrræða-
leysinu, ,sem þessu ástandi fylg'ir,
að það hefir orðið þ\Tí fegnast að
fleygja úr hönduöi sjer þeim rjetti
til þess að ráða sjálft málum sín-
um, se» tbi»n almenni kosningar-
rjettur veitir, og taka' við ein-
hverskonar einveldi, sem getur
skapað la*«lÍHu nægilega styrka
Jón Þorláksson.
stjórn, en fer jafnframt alveg
með umráðarjett almennings yfir
velferðarmálum sínum. Þessi
dæmi eigum vjer nú að láta oss
verða til varnaðar, og minnast
þess, að farsæl þingræðistilhögun
útheimtir það, að á hverjum tíma
sje til einn flokkur nægilega
sterkur til þess að fara með völdin
og bera fulla ábyrgð á meðferð
þeirna. Svo er }>að verkerni hinna
óháðu og hugsandi kiósenda í
landinu að skipta um þennan
meirihluta svo oft, sem ])eim
þykir þnrfa, jafnvel við hverjar
kosningar, ef sá meirihluti, sem
fyrir var, þykir ekki reynast
nógu vel.
Jeg vil þess vegria vara lands-
menn við því, að ónýta atkvæði
sín með því að fleygja þeim í
smáflokkana, eða búa fejer til
óstarfhæft þing með því að efla
smáflokkana svo, að þeir komi þó
einhverjum mönnum að.
Misfellurnar í Bruna-
bótafjelaginu.
Þó rnjer sje það ekki sjerlega
geðfelt, verð jeg að minnast ofur-
lítið á þær misfellur í meðferð
opiribers fjár undir stjórn Fram-
sóknarflokksins, sem gerðar hafa
verið að blaðamáli hjer í Reykja-
vík undanfarna daga, og þá fyrst
gruninn um misfellur á meðferð
sjóðs Brunabótaf jelags íslands,
undir stjórn Halldórs Stefánsson-
ar. -Teg er neyddur til að minnast
á þetta vegna ]>ess, að reynt hefir
verið að búa til úr þessu árásar-
efni á Magnús Guðmundsson ráð-
herra, en það er með öllu rangt,
eins og jeg nú skal gera grein
fyrir.
Það mun nú vera rúmt ár síðan
mjer fyrst barst til eyrna, að með-
ferðin á sjóði Brunabótafjel. mundi
ekki vera eins og vera bæri. Sög-
urnar voru tvær. Onnur var sú,
að Halldór Stefánsson hefði varið
nokkru af fje sjóðsins til útlána
handa nánustu ætting'jum sínum á
þann hátt, að fremur virtist litið
á ættingjanna hag en rjetta með-
ferð hiris opinbera sjóðs. Jeg gat
þegar sannfært mig um, að þessi
sagan var byggð á nokkrum rök-
um, því að skuldabrjef, sem inn-
færð voru í veðmálabækur Reykja
víkur. báru vitni um þetta. Hin
sagan var um stórfeldari misnotk-
un, en hún var rakin til heimildar.
sem jeg fyrir rnitt deyti þorði ekki
að treysta, en liafði ekki heldur
nein gögn til að vefengja. Þetta
var um þingtímann, og jeg' velti
því dálítið fyrir mjer, hvort jeg
ætti að bera fram fyrirspurn út
af þessu opinberlega í þinginu,
eða fara aðra leið. Eftir athugun
á þessu fanst mjer það vera efa-
samt, hvort rjett væri að setja
mannorð forstjórans í hættu með
opinberri fyrirspurn í þinginu,
ef hinar þyngri ásakanirnar
skyldu reynast rangar. Jeg kaus
því þá leiðina, að nota mjer þá
aðstöðu, að flokkur minn átti
einn mann í ráðuneytinu, til þess
að heimta rannsókn á málinu.
Jeg sneri mjer því til Magnúsar
Gugmundssonar ráðherra, sagði
honum frá því er mjer hafði bor-
ist til eyrna, og fór fram á það,
að liann hlutaðist til um að rann-
sókn færi fram á þessu. Nú er
sjóðg'æsla Brunabótafjelagsins
embættismál, sem heyrir undir
íjármálaráðherra. Magnús Guð-
mundsson fjekk því framgengt,
eins og jeg fór fram á, að rann-
sókn var látin fara fram, af lög-
giltum endurskoðendum að jeg
held. Þeir liafa gefið skýrslu um
rannsóknina til fjármálaráðuneyt-
isins, eins og þeim bar. Þaðan hef-
ir hún ekki borist til ráðuneytis
Magnúsar Guðmundssonar, og
hann því ekki liaft aðstöðu til
þess að gjöra neitt frekara í mál-
inu. Mjer hefir verið sagt, að
eftir móttöku skýrslunnar hafi
fjármálaráðuneytið fundið ástæðu
til að gefa forstjóra Brunabóta-
fjelagsins einhver fyrirmæli eða
reglur um ávöxtun sjóðsins fram-
vegis, en að ekkert hafi verið
aðhafst út af því, sem á undan
var gengið. En reglurnar um á-
vöxtun og varðveislu þessa fjár
voru raunar áður til, bæði í lögum
Brunabótafjelagsins og í skráðum
og óskráðum almennum reglum
um vörslu opinberra sjóða. Jeg
álít að skýrsla endurskoðendanna
eða rannsóknaranna í þessu máli
verði nú að koma fyrir al-
mennings sjónir. Ef forstjórinn,
sem er í kjöri við þessar kosning-
ar, álítur að hún hreinsi sig, þá
á hann að krefjast birtingar á
henni þegar í stað. Annars má það
gjarnan bíða fram yfir kosning-
arnar að mínu áliti. En sje um
misfellur að ræða. má það ekki
koma fyrir að þær verði þaggaðar
niður. Ef einhverjir eru sekir.
verða þeir að taka út sínar refs-
ingar alveg án flokksgreinarálits.
Öll stjórnarfarsleg velferð þjóðar-
innar er í voða, ef sú meðvitund
kemst inn lijá trúnaðarmönnum
þjóðarinnar og almenningi, að af-
brotamönnum á þessu sviði sje
við engu hætt, ef þeir hafa stjórn-
málafylgi sjer til verndar. ,
Meðferð á fje Lands-
verslunarinnar.
Jeg liefði nú eltki gert þetta
málefni forstjó’ra Brunabótaf je-
lag'sins að umtalsefni opinberlega
nú fremur en áður, ef það væri
ekki þegar orðið að blaðamáli,
vegna þess að jeg tel heimildirnar
fvrir sumu af því, sem á liann er
borið, of vafasamar. En jeg
hefi svo skilríka heimild um mis-
brúkun opinbers fjár á iiðrum
stað undir verndarvæng Fram-
sóknarstjórnarinnar, að jeg hika
ekki við að bera hjer frain kröfu
! um opinbera rarinsókn á því máli.
Það er um meðferð á fje Lands-
verslunarinnar sálugu, eftir að
hún sjálf var lögð niður.
Jeg hefi heyrt á skýrslu skil-
rílts og vandaðs handiðnaðarmanns
hjer í bænum það, að í janúar
1929 voru af fje þessarar opin-
berú stofnunar lánaðar út gegn
fasteignaveði 15 þús. ltr. til 4
ára. En skuldunautur var látinn
gefa út skuldabrjef i'yrir 18 þús.
kr., og varð auk ])ess að borg'a
milligöngumanni 800 kr. í ómaks-
laun. Skýrsla um þetta var send
fjármálaráðuneytinu í febrúar
síðastliðnum, og- hún átti að vera
nægilegt tilefni tif opinberrar
rannsóknar, en mjer vitanlega
hefir ráðuneytið ekkert aðhafst
í málinu. I nafni opinbers vel-
sæmis krefst jeg nú rannsóknar
á því, með hvaða heimild þessu
fje ríkissjóðs hefir verið varið
til útlána með fáheyrðustu okrara-
kjörum. Einnig krefst jeg rann-
sóknar á því, hvað orðið hafi af
mismuninum milli þess, sem út var
lánað og endurborgað, eða þess-
um þrem þúsund krónum. Jeg hefi
ástæðu til að ætla að þær hafi
ekki verið tilfærðar Landsverslun-
inni eða ríkissjóði sem gróði af
okurstarfsemi, heldur hafi þær
runnið í aðra vasa. Og loks krefst
jeg' rannsóknar á því, hvort eitt-
hvað meira hafi verið framkvæmt
af þessu tægi, t. d. hvort eitthvað
meira af þeirri fúlgu, sem í árs-
lok 1931 var talið sem ,,verð-
brjefaeign“ hjá búi Landsverslun-
arinnar, hafi verið ámóta þokka-
lega tilkomið. Til sþýringar skal
]>es,s ge'tið, að hinn 1. jan. 1932
mun sjóður þessi, hafa verið tek-
inn úr vörslum þeirra, sem áður
liöfðu liann undir liöndum, og
lagður undir skrifstófustjórann í
fjármálaráðuneytinu, og er alveg
útilokað að nokkrar misfellur hafi
átt sjer stað síðan. Engum af
innheimtumönnum Lándsverslun-
arinnar er heldur lijer til að
dreifa, heldur þeim, sem tóku við
hinu innheimta fje og áttu að
varðveita það eða skila því í ríkis-
sjóð.
Fjárhagur ríkissjóðs.
Því miður hefir þjóðin ástæðu
til þess að vera að ýmsu leyti
áhyggjufull um framtíð sína,
þegar hún nú gengur til þessara
kosninga. Fjárhagur ríkissjóðs er
kominn fram á heljarþröm veg'na
gengdarlausrar óstjórnar í tíð
Framisóknarstjórnarinnar, og
vegna erfiðs árferðis fyrir at-
vinnuvegina síðan samsteypu-
stjórnin tók við. Og jafnframt eru
atvinnurekendur landsins, til
sjávai/ og#sveita, orðnir svo að-
kreptir af taprekstri og skuldum,
sem stafa jöfnum höndum af há-
sperinuæði stjórnarinnar í góðær-
inu 1928—30, og af verðfalli af-
urðanna síðan, að skuIdaba.Jið
ei nú erfiðara fyrir þá, en dæmi
eru. til áður. Og svo lendir skulda-
basl ríkiSsjóðsins á þessum siimu
atvinnurekendúm í ofanálag á
þeirra eigin byrðar. Engu öðru er
til að dreifa en atvjnnurekstri
landsmanna til þess að standa
undir opinberum gjöhlum og op-
inberri skuldabyrði. Landsmenn
verða að íhug'a það rneð fullri
alvörugefni, og án þe.ss að láta
á nokkurn liátt blindast af undan-
gengnu flokksfylgi, á Iivern hátt
þeir geti best fundið leiðirnar út
úr þessum vandræðum.
Um fjárhagsástand ríkissjóðs
skal jeg vera fáorðnr, af því að
Kleins
kjötfars
reynist best.
Baldursgötu 14. Sími 3073.
Athugið.
Ágætt smjör, y2 kg. 1.60
Ný egg 12 aura.
Alexandra kveiti, kg. 0,35 og í
smápokum, 5 kg. 1.75 pokinn.
Fyrsta flokks harðfiskur og allar
aðrar vörur eftir þessu.
Versl. Bjðrninn.
3ergstaðastræti 35. Sími 4091.
Nýkomið:
Blómkál, Gulrætur
Tröllasúra, Agúrkur
og Tomatar.
Lækkað verð.
Alt í matinn er best að kaupa á
Sólvallagötu 9.
Sveinn Porkelsson.
Sími 1969.
Hilmar Thors
lögfræðingur.
Hafnarstræti 22. Sími 3001.
Skrifstofutími: 10-12 og 2-5.
svo rækilega liefir vefið gerð
grein fyrir því áður af hálfu
Sjálfstæðisfloklcsins, m. á. í ýtar-
legri ritgerð í tímaritinu Stefni,
eft.ir Magnús alþm. Jónssori. Jri'g
skal aðeins bæta fáeinum upp-
lýsingum þar við. Sem stendur
skuldar ríkissjóður Landsbank-
anum um 3 milj. kr., líklega að
mestu eða öllu hreinair' lausa-
skuldir, og þessi skuldasúpa lam-
ar sem stendur mjög getu Lands
bankans til þess að sinna láns-
þörfurn atvinnulífsins í landinu,
og herðir auk ]>ess mjög á eklunni
á erlendum gjaldeyri. í einum af
stórbönkunum í Kaupmannahöfn
er bókfærð mjög stór skuldasúpa,
sem ríkissjóður er talinn bera
ábyrgð á, og stafar frá þrotabúi
síldareinkasölunnar sálugu. Jeg
efast um að ,sú upphæð sje ennþá
komin inn í landsreikning, eða
á nokkra skuldaskrá ríkissjóðs.
Jeg var nýlega á ferð erlendis t.if
]>ess að undirbúa lántöku til virkj-
rinar Sogsins. Allir, sem jeg ræddi
við um það mál, luku upp einum
munni um það, að fyrirtækið væri
ágætlega undirbúið og fjárhagsaf-
koma þess öldungis trygg, þar
sein núverandi tekjuafgangur
Iiafmagnsveitu Reykjavíkur nægir
ti! ]>e.ss að bera allan kostnað af
rekstri, viðhaldi og skuldagreiðsl-
um hins nýja fyrirtækis. Aðeins
ein efasemd kom fram, en liennar
varð því miður vart nokkuð víða.
Hún var þessi: Eru íslendingar
færir um að standa straum af
meiri erlendum skuldum, en nú
hvíla á þeinv? Geta þeir mist meira
af þeim erlenda gjaldeyri, .sem
árlega tilfellur fyrir útflutnings-
vörur þeirra, upp í vexti og af-
borganir af erlendum lánum,
heldur en það sem þeir verða nú
að láta vegna núverandi skulda?
Þola ]>eir að bæta við sig erlendri
slculd, þó fjenu sje varið í arð-
berandi og- f járliagslega trygt fyr-