Morgunblaðið - 30.06.1940, Page 5

ISunnudagur 30. júní 1940.
eo
Útgef.: H.f. Árvakur, Reykjavlk.
RltBtjórar:
J6n Ejartansson,
Valtýr Stefánsson (ákyrgOarm.).
Anglýsingar: Árni Óla.
Ritstjðrn, auglýsingar og afgreiOsla:
Austurstrætl 8. — Slnal 1600.
Áskriftargjald: kr. 8,50 á saánuBi
innanlands, kr. 4,00 utanlands.
1 lausasölu: 20 aura eintaklC,
25 aura meö Lesöök.
^ p ^ ti.1,1 iii m ii ii inninmiMMfiTtmm m imiih
ReykiauiRurbrief 29.^
^ ™ ™ JIIIIIIMIIIIIIIIUIIIIIIIIIIIMIIIIIllimiliilllllllllllllllrr
Alvörumál
■fna að eru
öllum
erfiðir dagar hjá
almenningi 1
Reykjavík um þessar mundir
«g tímarnir framundan eru ekki
•glæsilegir. Dýrtíðin vex hröðum
skrefum, en atvinna fólksins er
Iítil og stopul og ekki sjáan-
legt, að úr rætist, nema sjer-
stakar ráðstafanir verði gerðar.
Hinsvegar verður nú frá
næstu mánaðarmótum hert
mjög á innheimtu skattanna. Þá
verða látin koma til fram-
kvæmda lög frá síðasta Alþingi,
sem skylda alla kaupgreiðend-
ur, að halda eftir hluta af
.kaupi manna, upp í útsvarið.
'Þessi aðferð við innheimtu op-
'ínberra gjalda er vafalaust
Styr jöldin.
Ij^rakkar hafa gefist upp í við-
ur.eignþmi með öll hergögn
sín, flugvjelar og flota, og nýlend-
ur þeirra sömuleiðis. Er svo ráð
fyrir gert: í vopnahljesskilmálun-
um, að Þjóðverjar notí hvorki
herskip nje flugflota Frakka í
styrjöldinni gegn Bretum. Hvern-
ig það er trygt, nema með papp-
írsloforðum, verður ekki sjeð. Og
hvers virði þau eru nú á dögum
er kunnugt.
Amerískir frjettamenn í Þýska-
landi fullyrða dag eftir dag, að
þess verði ekki langt að híða, að
Þjóðverjar hefji höfuðárás sína á
Bretland. En hvernig verður hún?
Og hver verða endalok hennar ?
Rúmlega 1%, aldar er liðinn síðan
undirbúin var innrás í Bretland
yfir Ermarsund. Það var Napóle-
on, er safnaði liði í Bologne. Hann
hafði óhemju viðbúnað að þeirrar
tíðar sið. Hann kvaðst þurfa
tveggja sólarhringa yfirráð yfir
sundinu, til þess að koma liðinu
yfrum. Þá var franski flotinn
sigraður við Trafalgar. Bretar
höfðu yfirráðin á hafinu. Það
heppileg þar sem skattar eru rjeð úrslitum. Tilraunin kom ekki
viðráðanlegir. Skattgreiðslan
\3cemur þá ljettast niður á skatt-
greiðandanum. En aðferðin get-
ur verið hreint rothögg á menn',
"þar sem búið er að spenna skatt-
,’bogann svo hátt, að menþ hafa í
xauninni engin tök á að greiða
skattinn. Þannig er þessum mál-
um komið hjer hjá okkur og
:mun þetta koma enn betur í ljós
nú, eftir að farið verður að
beita hinni nýju innheimtuað-
ferð- Það er þess vegna ilt, að
«ekki skyldi vera búið að koma
■einhverju viti á skattana, áður
«n breytt var til. Aðferðin er
góð, ef skattarnir eru viðráð-
anlegir. En þar sem skattarnir
• eru eins þungir og hjer, getur
Jaessi innheimtuaðferð beinlínis
urðið til þess, að menn neyðist
til að gefast upp.
Það gengur erfiðlega að fá
.Alþingi og ríkisstjórn til þess að
•endurskoða skattamálin. Þessi
ændurskoðun má ekki dragast
og verður almenningur að krefj
u,st hennar.
Þá koma nú þau skilaboð til
Reykvíkinga, að iðgjöldin til
Sjúkrasamlagsins hækki frá 1.
júlí. Hæ'kkunin er 50 aurar á-
mánuði á almenna gjaldendur
og 1 kr. á svonefnda hátekju-
menn.
Þannig þyngist róðurinn hvar
sem gripið er niður. En hvað er
,svo að segja um atvinnu fólks-
íns? Þar ríkir meiri óvissa en
nokkru sinni áður. Hvergi er
þar fasta undirstöðu að hafa.
En það hljóta allir að sjá, að
verði atvinna lítil og stopul hjá
almenningi í sumar, verða alger
vandræði er kemur fram á
haustið. Svo er veturinn fram-
undan. Hvað þá?
Ríkisstjórnin verður að gefa
þessu máli meiri gaum en gert
hefir verið. Það verður að skapa
fólkinu skilyrði til þess, að lifa.
Ef það fær ekkert að starfa,
koma engir skattar í ríkissjóð
eða bæjarsjóð, hversu harka-
lega sem að er farið við inn
heimtuna.
M
til framkvæmda.
Nú.
'VTú er öldin önnur. Nú berjast
nienn samtímis á sjó og
í loffi, og allur herbúnaður annar.
En sönm aðstöðuna verður á-
rásarþjóðin að fá nú, eins og
Napoleon ætlaði sjer, að hafa
opna sjóleið að Englandsströnd
einhversstaðar um ákveðinn tíma.
Nú er talið óvíst, að árásin
verði endilega gerð þar sem sjó-
leiðin er styst til Englands. Jafn-
vel eins búist, við . því, að hið
þýska árásarlið leggi út frá Nor-
egsströnd að einhverju leyti.
Að skipafloti með lier og her-
gögn leggi að Bretlandi. Tundur-
dufl verði lögð beggja vegna við
þá skipaleið, sem valin verður, og
kafbátar settir út til þess að gæta
duflalagnanna. En flugher Þjóð-
verja verji þessa skipaleið í loft-
inu.
Bretar segja: Þessar og þvílíkar
fyrirætlanir eru óframkvæman-
legar, meðan breski loftherinn er
ekki yfirbugaður. Þeir viður-
kenna, að Þjóðverjar hafi fleiri
flugvjelar en Bretar hafa heima
fyrir. En flugtækni Breta sje
meiri, flugmenn hæfari, þjálfaðri.
Sennilegt er talið, að ekki líði
á löngu uns raunveruleikinn sker
úr því, hvernig árás þessi verður
gerð, og Iivernig hún fer.
Rússar.
Rússar halda uppteknum hætti
að leggja undir sig nágranna
lönd sín með ógnunmn og ofbeldi.
Nú síðast: sneru þeir sjer til Rúm-
ena. Þeir gera rúmensku stjórn-
inni orð og heimta af henni yfir-
ráðin yfir Bessarabíu og norður-
hluta Bukovinu. Ef rúmenska
stjórnin svaraði ekki innan 24
klukkustunda, kváðust Rússar
senda her inn yfir þessi hjeruð.
Og Rúmenar ljetu undan. Þeir
svörúðu því, að þeir vildu semja
um þessi mál við Rússastjórn. En
fengu þá það svar ft’á Moskva,
að Molotoff fyndist svar þeirra
óákveðið. Um samninga væri ekki
að ræða. Og síðan flæðir rússnesk-
ur her suður yfir landið.
Hvar þeir láta staðar numið veit
enginn. Balkan.
T nnrás Rússa í Rúmeníu hefir
*■ ekki mikil bein áhrif á viður-
eign Breta og Þjóðverja. En eftir
er að vita, hvort hún verður til
þess, að Balkan fer nú í bál. Því
fleiri en Rússar gera tilkall til
rúmenskra landsvæða. Ekki síst
Ungverjar, er mistu Transilvaníu
í hendur Rúmena fyrir 20 árum.
ítalir og Þjóðverjar hafa verið
stuðningsmenn Ungverja. Ef IJng-
verjar grípa nú til vopna gegn
Ríimenum, liggur næst að halda,
að Þjóðverjar og ítalir láti sig
það skifta, og sendi þangað lið.
Ef Rúmenar láta undan Ungverj-
um án þessi að grípa til vopna,
þá má búast við að rót komist enn
þá meira á ríkjaskipun á BaUcan-
skaga, svo úr geti orðið nokkuð
mikilvægur þáttur stórtíðinda á
þessu herrans ári.
Fyrir 10 árum.
innisstæð var sólstöðuvikan
fýrir 10 árum, er þjóðin
hjelt hátíðlegt þúsund ára afmæli
Alþingis. Allur sá fjöldi íslend-
inga, sem var á Þingvöllum þá
daga, mun minnast þeirra sem
merkilegra í æfi sinni, Yfir hátíða-
liöldum þeim ríkti fögnuður
frjálsrar þjóðar, sem ann landi
sínu, þjóðerni. og sögu, og væntir
sjer mikils af framtíðinni.
Sennilega hafa margir hátíða-
gestanna ekki gert sjer fulla
grein fyrir því, að hið 12 ára
gamla stjórnarfarslega sjálfstæði
þjóðarinnar var einn af ávöxtum
styrjaldarúrslitanna. Okkur hefir
verið svo gjarnt á að líta að
nokkru leyti á ísland eins og heim
íitaf fyrir sig. Og sigurinn í sjálf-
stæðismálinu sem árangur af bar-
áttu okkar sjálfra. Án hennar
liefði aldá'ei neitt sjálfstæði \feng-
ist. En með öðrum endalokum í
heimsviðureigninni 1918 hefði sá
sigur ekki fallið okkur í skaut.
Þeirri viðureign lauk með viður-
kenning á rjetti smáþjóða.
En hvar er sú viðurkenning nið-
ur komin nú? Hver treystir
henni? ITver trúir á rjett smá-
þjóðanna í dag, ef hann samræm-
ist ekki liagsmunum þeirra, er
valjið liafa?
Það er máske vegna þessara
breytinga í heimiiium, breytinga
á viðhoffi til frelsis og þjóðrjett-
ar, að fáir hafa hirt um að rifja
upp minninguna um frelsishátíð
okkar fyrir 10 árum.
„Æfin er stutt“.
Pegar þjóð vor bjó sig til há-
tíðáhaldanna 1930 logaði alt
landið í pólitískum erjum. Svo
mikið kvað að þeim, að sumir ef-
uðust um, að áhrifamenn vorir
gætu sameinast til veisluhalda
undjr sama þaki.
Það tókst. Á hinum forna þing-
stað er vítt til veggja. Þjóðin
sameinaðist þar eitt andartak æfi
sinnar í heiðríkju sögulegra minn-
inga. Yfir hátíðinni fyrir 10 ár-
um ríkti sá andblær samúðar, sem
gerði stundina geðþekka öllum.
Þó skamt sje liðið síðan, þá heí-
ir margt gerst á þessu tímabili.
Og ástæða til að spyrja: „Höfum
við gengið til góðs“, eins og skáld-
ið komst; að orði?
Jeg svara því játandi. En jafn-
framt með því að taka það fram,
að mikið vantar á, að vel sje, að
elcki hefði mátt takast betur.
Framfarirnar hjer 1918—'30
voru geysimiklar og stórhugur
vaxandi. En þær báru yfirleitt vott
um litla fyrirhyggju. Þær bera
svip af aðgerðum þess manns,
sem sofið hefir yfir sig, vill gera
margt í einu, og lendir að miklu
leyti í fálmi, þó einstökum stór-
virkjum sje hrint í framkvæmd.
Næsti þáttur.
A ð sumu leyti höfum við hald-
•*-*- ið áfram.á sama hátt síðast-
liðin 10 ár. En þeim hefir farið
fjölgandi sem sjá, að hjer er eitt-
hvað meira en lítið bogið við fram-
farirnar. Margir hafa sjeð þá
hættu, sem stafaði af efnalegu ó-
sjálfstæði þjóðar og einstaklinga.
Við höfum lent nálægt gjábakka
fjárhagslegrar glötuuar. Vegna
fljótfærni og óðagots.
Bjargisb þjóð vor sjálfstæð út
úr núverandi Ragnarökkri, þá vit-
um við betur en fyrir 10 árum
hvað gera skal. Koma fjárhag
þjóðarinnar með harðri hendi á
rjettan kjöl. Taka upp framfara-
mál hennar í skipulegri heild.
Búa á landinu, sem samfeldri
bújörð, þar sem hver einstakling-
ur njóti krafta sinna í skjóli lieild
arinnar og allir hins fjdsta jafn-
rjettis.
I dag er ekki tími til mikilla á-
taka á þessu sviði. Nú er fyrst
og fremst tími til þess að brýna
fyrir öllum; landsmönnum þann
þjóðhug, sem kennir smáþjóðinni
að standa saman, hvað sem á
dynur. Við stöndum í dag augliti
til auglitis við vald og gagnvart;
hættum, sem okkur hefir ekki áð-
ur órað fyrir. Við verðum að
vona og treysta því, að þjóðin
sleppi frjáls og ómeidd frá því
öllu. En á hættunnar stund getum
við gert okkur grein fyrir því,
að skipulegt; samstarf í framfara-
málum, þar sem engum sje þolað
að raska fullu jafnrjetti lands-
manna, er næsti þáttur í sögu
frjálsrar íslenskrar þjóðar.
Frá atvinnuvegunum.
m síðustu helgi var frá því
engið, að útgerðarmenn, er
gera út á síld í sumar, geta feng-
ið þá greiðslu fyrir afla sinn út í! vinnumálum
hönd, að þeim ætti að vera mögu-
legt að gera út. Hvað endanlega
fæst fyrir síldarafurðirnar, er ó-
víst enn, samningum ekki lokið.
Síðan hafa vjelbátar og hinir
minni líuuveiðarar verið útbúnir
til veiða, en stærri línuveiðarar og
togarar ekki. En alla síðastliðna
viku hefir verið sú rosatíð, að um
enga síldveiði hefir verið að ræða,
svo síldarlaust fyrir norðan, ao
menn hafa ekki haft í beitu.
Þorskafli talinn góður þar, er á
sjó gefur, og afbragðsgóður fyrir
Vestf jörðum.
Sunnanlands liafa rigningar
haldið áfram með litlum hvíldum
og kalsaveður flesta daga. Gras-
spretta mun yfirleitt vera lakari
en í meðallagi og útlit með garð-
ávexti ekki gott.
Norður í Eyjafirði er gras-
spretta góð og á 'Norðurlandi, en
versnar er vestar dregur. Nætur-
frost gerðu tjón í görðum þar
nvrðra í vikunni, og eins mun hafa
verið í sumum sveitum lijer sunn-
anlands.
Jillltllicillllliiiiillliiiiiililliiiiilliiiiililiiiiitiinillrr
Heimilin.
Við Islendingar höfum verið
sveitaþjóð. Við höfum ekki
þurft á því að halda að kunna að
búa í margbýli í stórum kaup-
stöðum. Og mikið vantar á, að
við kunnum það enn. Það hefir
sýnt sig, að mörg heimili þola
ekki margmennið. Áhrifin að ut-
an verða þeim of sterk. Heimilis-
lífið leysist meira og minna upp.
Uppeldisáhrifa frá foreldrum til
barna gætir lítið eða ekki. Þetta
höfum við sjeð í mörg ár. Þess-
vegna er hjer t. d. starfandi
barnaverndarráð og barnavernd-
arnefndir. Þar sem tök heimilanna
bresta, er ætlast til, eða vonast
eftir, að opinberar aðgerðir og
eftirlit geti komið í staðinn.
Síðan óvenjulega „gestkvæmt“
varð í landinu, hefir vöntun
heimilisáhrifanna á sumum stöð-
um komið berlegar í ljós en áður.
Á sorglegan hátt. Taumlaus æfin-
týraþrá grípur kornungar stúlk-
ur, svo þær kasta sjer út í líferni,
sem þeim er gersamlega ósamboð-
ið. Slungin eftiröpun þessara ó-
vita á fegrunargerfi reyndra úti-
göngudrósa gerir það að verkum,
að ókunnugir menn halda að þessi
agalausi nýgræðingur íslenskrar
kvenþjóðar sje’allur annar en
hann er eða var í gær eða fyrra-
dag. Og áður en varir eru hinar
u
ungu stúlkur, eftir nokkur fót-
mál frá heimilunum, sokknar svo
djúpt, að þær eiga ekki greiðau
aðgang að samfjelagi við fyrri
kunningja og vini.
Það stoðar ekkert, þó sökinni
af þessu nýja þjóðfjelagsböli sje
varpað á þenna eða hinn. Hjer er
vandamál, sem þarf að leysa, ef
ekki á að koma hjer upp, nokkuð
fjölmenn stjett kvenna, sem fyr-
ir uppeldisleysi og meðfædda æf-
intýralöngun lendir utan og neð-
an við þjóðfjelagið.
Tvöfeldni sósíalista.
Tj^átt sýnir betur málefnaskort
og andlega fátækt ennver-
andi sósíalista á landi hjer, en
nagg þeirra um skattfrelsi tog-
araútgerðarinnar. Fyrir þá, sem
hafa mikið heldur litla trú á því,
að forysta Alþýðuflokksins í at-
verði almenningi
giftudrjúg, er mjög æskilegt að
skraf Alþýðublaðsins um þessi
mál haldi sem lengst áfram. Því
í hvert. sinn sem blaðið minnist á
þetta, gefur það tilefni til ábend-
ingar um vanmátt sósíalista í at-
vinnumálum þjóðarinnar.
Fyrir þrem árum fengu forráða-
menn Alþýðuflokksins 200 þúsund
krónur í hendur úr ríkissjóði til
þess að styrkja þá til að kaupa
togara. Þeir hirtu ekki pening-
ana. Yar það af því að þeir vildu
ekki fjölga veiðiskipum, fá ný-
tísku togara? Nei. Það var af
því að þeir vissn, að allur ríkis-
styrkurinn færi í taprekstur — og
meira til. Aurarnir, sem þeir ýrðu
að bæta við úr sínum vasa, myndu
fara sömg leið. Þannig var ástatt
fyrir þessum atvinnuvegi. Þess
vegna var tekið það ráð að losa
hann við skatt, til þess að hann
gætti rjett við, ný sltip fengjust,
aukin framleiðsla. aukin atvinna,
meira öryggi á sjónum. Þetta vita
FRAMH. A SJÖTTTJ 8ÍÐT7.
*