Morgunblaðið - 19.06.1941, Page 5

Fhntudagur 19. júní 1941.
8 1
JPlor^tmblaðid
Útgef.: H.f. Árvakur, Reykjavlk.
Ritetjórar:
Jón Kjartansson,
Valtýr Stefánsson (ábyrgBarm.).
Auglýsingar: Árni Óla.
Ritstjórn, auglýsingar og afgreiTSsla:
Austurstræti 8. — Sími 1600.
Áskriftargjald: kr. 4,00 á mánutti
innanlands, kr. 4,50 utanlands.
í lausasölu: 25 aura eintakið,
30 aura meö Lesbók.
Hjettur koounnar
JSLENSKAR konur minnast í
dag- í 26. sinn þess viðburð-
ar er þær öðluðust kosningar-
rjett og kjörgengi til Alþingis
19. júní 1915. Sá áfangi, er ís-
lenskar konur unnu þá, var ár-
angur langrar baráttu kvenna
sjálfra.
En kröfur konunnar hlutu að
ná fram að ganga. Lróun tím-
ans gekk í þá átt að skapa borg-
urunum aukin og almenn rjett-
indi. Sjerrjettindi, sem bundin
væru við stjettir eða kyn, voru
að hverfa. Hjer á landi höfðu
stjettaandstæður alt frá upp-
liafi bygðar landsins verið
hverfandi litlar. — Þrælahald
dandnámsaldarinnar lagðist fljót
lega niður. Og það verður að
teljast íslensku þjóðfjelagi hið
mesta happ, hversu þjóðin öll
hefir lifað saman súrt og sætt,
beðið sameiginleg skipbrot og
unnið sameiginlega sigra. Það
hefir gert þjóðina fjelagslega
þroskaðri, aukið ábyrgðartil-
finningu hennar og gert hana
færari til þess að hagnýta sjer
það frelsi, sem hún hefir aflað
sjer. Hið mikla djúp, sem víða
hefir myndast milli forrjett-
indastjetta þjóðfjeiaganna ann-
arsvegar og annara landsmanna
hinsvegar, hefir veikt samtaka-
mátt þjóðanna, heft þroska
þeirra og í raun rjettri víða ver-
ið dökkur blettur á menningar-
. sögu þeirra.
íslensk saga er að mestu ó-
flekkuð slíkum aðstæðum. Hin
takmarkaða rjettindanautn
kvenna var nokkuð annars eðl-
is.
En barátta konunnar fyrir
jafnrjetti við karlmenn fjekk
bráðan byr undir vængi. Störf
konunnar urðu æ víðtækari,
náðu til fleiri og fleiri starfs-
sviða þjóðlífsins. Rjettur og
skýlda hlutu að fvlgjast að.
Kröfur konunnar til jafnsrjettis
til áhrifa um þjóðfjelagsmál-
efni, áttu því rök sín í lífinu
tsjSlfu, hinu starfandi þjóðlífi.
Hlutverk nútímakonunnar er
1 dag vandasamara en nokkru
sinni áður. £ þeim fjörbrotum
sem hinn mentaði heimur nú er
1, hlýtur mjög að koma til kasta
konunnar. Frá henni stafar
'hinn græðandi máttur. Aukin á-
hrif móðurinnar sýnast leiða til
aukinnar mannúðar, líknsemd-
ar og fórnfýsi En það eru ein-
mitt þessar eigindir. sem mann-
kynið skortir nú.
Aukin áhrif konunnar í þjóð-
fjelagsmiílúm hljóta að færa
þjóðina nær því þráða takmarki
að njóta friðar til þess að lifa og
starfa. Það er og í samræmi við
lýðræðishugsjónina að karl og
kona njóti sama rjettar, eins ög
þióðfelagið legguv þeim sömu
• skyldur á herðar.
Eviarvimia í Reykjavík
a fyrri árum
Frásögn Jóhannesar Hjartarsonar
Einn af hinum gömlu og
RÓðu Vesturbæingum,
Jóhannes Hjartarson, á 75
ára afmæli í dag.
Hann hefir verið mikill starfs-
maður um æfina og er orðlagður
fyrir vandvirkni og trúmensku í
hverju starfi. En síðan hann hætti
að .vera verkstjóri hjá Eimskipa-
fjelaginu fyrir nokkrum árurn,
hefir hann lítið unnið.
•Já, það má segja, sagði hann
hjer um kvöldið, er jeg sat og
rabhaði við hann stundarkorn, nú
hefir maður náðuga daga, geri!-
fjandakornið ekki neitt, nema það
litla jeg dutla við kálgarðinn minn
hjerna á bak við húsið mjer' til
dægrastyttingar. Mjer fanst jeg
vera að verða að hálfgerðum ræfli
um árið, þegar konan mín dó og
hætti þá, hjelt kannske jeg gæti
lifað nokkur ár án þess að þurfa
að kvíða því að hafa ekki nóg
fyrir mig — eftir nokkuð strang-
an vinnudag.
Síðan harst talið að 'æsku hans
og uppvaxtarárunum, og skýrði
Jóhannes svo frá:
— Jeg er fæddúr uppi í Brynju-
dal, en fluttist barnungur með
föður mínum að Melshúsum hjerna
á Seltjarnarnesi, og hefi verið
hjer á þessum slóðum síðan. Fór
snemma að vinna eins og þá var
títt. Jeg var látinn fara í mína
fyrstu vist 11 ára um sumarið
1877. Þá var jeg smali hjá Sig-
urði í Hrólfsskála.
— Smali hjerna á Nesinu?
— Já, Sigurður gamli færði frá
50—60 ám, og jeg átti að passa
þær. Pössunin var auðveld. Jeg
dreif þær á morgnana vit í Suður-
nes og þar voru þær allan daginn.
Þær mjólkuðu held jeg sæmilega.
11 ára byrjaði jeg að ,róa á ver-
tíðum á opnum bát, eins og þá
var siður á Nesinu. Svo kom 25
tonna skonnortan Clarina t'il sög-
unnar, sem þeir áttu í samein-
ingu Tngjaldur hreppstjóri á
Lambastöðum, Sigurður í Hrólfs-
skála og Ólafur í Mý rarhúsum.
Það var skólaskipið okkar ung-
linganna á Seltjarnarnesinu í þá
daga. Allir ungir strákar vildu
komast á það forlátaskip, sem j)á
þótti. Annars reri jeg með föður
mínum á hans opna skipi. En
þegar jeg var tvítugur kom bö'lv-
uð fiskiveiðasamþyktin þeirra í
Garðinum, eða ,,línan“ sem kölluð
var. „Línan“ var dregin fré Leir-
unni og í Keilisnes, og mátti ekki
fvrri 'en eftir 14. mars leggja
net í sjó.
— Fyrir innan línuna? Var ekki
svo?
— Jóhannes brosir og segir. Nei,
það var nú einmitt hið gagnstæða.
Það mátti enginn leggja netum
fyrir utan „línuna“ til ])ess að
fæla ekki fiskinn frá að ganga inn
í krikann.
— Hver gerði þessa samþykt ?
— Það var hjeraðsfundur, eða
eitthvað þessháttar. En þegar
þessi vitleysa kom vildi jeg ekki
fara á s.jó með föður mínum, því
jeg var hræddur um að jeg myndi
(fá liann 1 i 1 að brjóta og leggja
netum utan við. Altaf voru þarna
varðmenn. Og altaf eilíf reki-
| stefna. Menn vorn sektaðir. En
þeir neituðu að borga sektirnar
og kusu heldur að fara í Steininn.
— Gátuð þið þó ekki verið inn-
an við „línunaV ?
— Það var ómögulegt, því þar
var einlæg bátaþvaga og rýr afli.
— Hve lengi hjelst þetta?
— Þar til |»að dó út af sjálfu
sjer. Það var þegar erlendir tog-
arar fóru að koma hjer í Flóann
og menn fóru að breyta til með
veiðiaðferð, nota whisky og prjón-
les í ,,beitu“.
Erlendu togararnir, sem hingað
komu, voru þá, svo litlir, að þeir
höfðu ekki pláss fyrir nema flat-
fisk og ýsu, eiida var þá mikið
meira hjer bæði af kola og ýsu,
en nú er, sjerstaklega af kola.
Ekki von að stofninn hafi haldist
við, því hann er svo seinþroska
og, á sjer marga óvini. Það sá
maður oft, er það kom í Ijós hvað
lúður og hákarl höfðu lagt sjer
til munns.
Þá ráku margir þá „útgerð“ að
gera út skip til að liggja hjer úti
í flóa og sækja í togarana á opn-
um bátum þorsk og annan úr-
gangsfisk, sem annars var fleygt.
En fyrir vikið fengu skipverjar
sem sagt whisky og annað sem
þeir kærðu sig um.
-— Tlve lengi stunduðuð þjer
sjðinn ?
-—Fram til aldamóta. Árið 1901
hætti jeg. Var sem sagt fvrst á
Clarinu, eftir að jeg skildi við
opnu bátana. En það var dauðans
lítið upp úrN sjer að hafa þegar
fiskverðið var Tágt þegar t. d. að
skippundið af þorski var 32 krón-
ur og af ýsu 24 kr„ og maður
þurfti að borga 8 krónur fvrir
saltið og verkunina. Árið 1887
fór jeg á hakarlaveiðar sem há-
seti á Njáli gamla. Það gekk vel,
eftir því sem þá var um að gera.
Við fengum hásetarnir 35 króna
kaup á mánuði, frítt fæði og 25
aura premíu á lifrarfat. Við feng-
um 214 föt af lifur í 2 mánuði,
eða rúmlega 120 krónur vfir tím-
ann.
— En fóruð þjer aldrei í tog-
araúthaldið með whisky-beituna?
— Nei, mjer líkaði það ekki.
En þessi veiðiaðferð helst hjer
fram til aldamóta. Jeg var stýri-
rnaðnr á Njáli í 3 ár’, svo skip-
stjóri á Sleipni í eitt ár. Þá fór
jeg á Komet og var þar skip-
stjóri í 4 ár og 5 ár á Kristófer.
Og svo er víst upptalið, sagan
komin fram til 1901 að jeg fór í
I
land.
Síðasta sumarið sem jeg var
skipstjóri hafði jeg mikil viðskifti
við Thor Jensen. Hann var þá að
byrja verslun hjer í „Veltúnni“.
Jeg orðaði það við hann hvort
hann myndi ekki vanta mann með
haustinu og tók hann því ekki
f jarri.
TJm haustið kom jeg svo til
hans. Þá var hann búinn að opna
verslun sína í Godthaab á horninu
á Austurstræti og Pósthússtræti,
Jóhannes Hjartarson.
þar sem nú er Reykjavíkur Apó-
tek.
Mitt fyrsta verlt var að sjá um
uppskipun á 90 „standörðum“ af
timbri. Þá. var öðruvísi að vinna
hjerna við liiifnina, en nú. Mikill
skelfingar munur. En við þá vinnu
eða verkstjórn var jeg alla tíð
þangað til hófnin var bygð. Þá
var oft miltið að gera. Godthaab-
verslunin óx með hverju ári. Thor
Jensen var fjörugur og starfsam-
ur þá, eins og altaf. Alt gekk vel
fyrir honum. Og svo var alla tíð —
þangað til Miljónafjelagið kom til
sögunnar. Það var óhappafyrir-
tæki altaf, að mjer fanst. En meðan
Thor fekk einn að ráða, gekk alt
eins og í sögu fyrir honum. En
vinnan var oft erfið og uppskip-
un seinleg, að sækja alt langt út
á opna höfn.
Einu sinni fengum við 800 tonn
af salti með sjerstöku saltskipi, og
tók það okkur þrjár vikur að
koma saltinu í land, altaf útsynn-
ingur, brim og skítur. Maður þótt-
ist oft góðúr að ná verkamönn-
unum lifandi úr bátunum, þegar
þeir komu frá því að leggja upp
skipunarbátunum, en þeim varð að
leggja úti á höfn.’
— Hvað tóku bátarnir mörg
tonn af saltþ
— Þetta 4 -8 tonn. Svo alls hafa
það verið a. m. k. 200 ferðir sem
við fórum milli skips og lands í
þessar 3 vikur. Einu sinni hvolfdi
bát við brygg.ju hjá okkur, en
mennirnir hlupu upp á brvggjuna,
svo ekkert slvs varð. Það var ekki,
altaf skemtilegt. Ef eitthvað var
að veðri voru uppskipunarbátarn-
ir í hættu. Lásarnir gátu bilað,
og þá ralt þá fyrir vindi hvert
sem var.
Menniruir sem unnu að uppskip-
un áttii eltki sjö dagana sæla. Þeir
gátu ekki fengið mat, nema á
hlaupum, voru að gleypa hann í
sig er þeir komu í land. Ekki til
neins að senda matinn um borð.
Því þeir gátu verið farnir í land
er maturinn ltom þangað.
Og svona var alt eftir þessu.
— Hvernig fluttuð þið vörurnar
er í land kom?
— Fyrst í stað á handkerrum.
En síðan á hestvögnum.
— Fleyttuð þið ekki timbrinu.
í land?
— Nei, því var öllu róið á bát-
um. En það var oft basl, einkum
þegar um stórvið var að ræða.
Bátarnir voru þó svo afturhlaðn-
ir, að ekki var hægt að róa þeiirt
ef nokkur kvika var.
— Gátuð þjer fengið nægilega
marga menn til að vinna við þessa
erfiðu eyrarvinnu ?
— Fvrst eftir að togararnir
byrjuðu fyrir alvöru var oft erfitfc
að fá menn. Þá varð jeg oft að
sitja um menn sem komu austan
úr sveitum, til þess að vinna hjer
vorvinnu eftir að vertíð liætti þar.
] Það voru yfirleitt bráðduglegir
menn.
— Svo voruð þjer starfsmaður
hjá Miljónaf.jelaginu?
— Já, jeg var þar alla tíð með-
an það fyrirtæki var við lýði. Þa
var oft í mörg liorn að líta. Fólk
við vinnu hjer og þar um alt, inn
á Kirkjusandi, titi á Nesi, við höfn-
ina í pakkhúsunum.
Það kom heim, að jeg var laus
úr „Miljón“ þegar Eimskipafjelag-
ið þurfti á manni að halda til að
sjá um uppskipun. Það var 1.
apríl 1915 sem jeg gekk í þjón-
ustu þess. Og þar var jeg í nál.
20 á,r. En af e.yrarvinnu er ekk-
ert sögulegt að segja síðan höfnin
kom.
Síðan barst talið að almennum
efnum og komst Jóhannes að orði
á þessa leið:
— Þegar maður Iítur til baka
finst manni æfin undarlega stutt.
Þó manni geti fundist hver dag-
urinn fjandi langur ef maður er
altaf meira og minna uppgefinn á
hverju kvöldi. Meðan jeg var upp
á mitt besta, vann jeg í erfiðum
plássum. En það bjargaði mjer,
þegar mest var að gera, að jeg
hafði altaf garnan af hestum, átti
góða hesta og hafði klárinn í porfc-
inp hjá mjer og fór þá ríðandi
á milli vinnustaðanna.
Þegar Jóhannes minnist sinna
góðu hesta, lyftist hann í sætinu
við tilhugsunina um gæðinga sína.
Og allnr ellisvipur hverfur af hinu
broshýra, góðmannlega andliti
hans. V. St.
Góð síldveiði á
Reykjarfirði
Djúpavík 1 gær.
Góð síldveiði hefir verið hjer
á firðinum í gær og í dag.
Síldin, er veidd í lagnet.
Bátar, sem lagt hafa 15 net,
hafa aflað 40—60 tunnur. Er síld-
in í meðallagi feit, en misjöfn.
Talsvert virðist vera af rauðátu.
Síldin er veidd til beitu.
Nýtt hefti af Tímariti Máls og
menningar er nýkomið út. Flytur
það m. a. ritgerð eftir Sigurð Nor-
dal, smásögu eftir Halldór Kiljau
o. m. fl.