Morgunblaðið - 05.07.1959, Blaðsíða 15

Sunnudagur 5. júli 1959
MoncvivnT 4ÐIÐ
15
Verðbólgan er eitt mesta
vandamál þjóðarinnar
Úr skýrslu sfjórnar SeÖla
bankans fyrir árið 1958
F Y RI R skömmu kom út árs-
skýrsla Landsbanka íslands fyrir
árið 1958. Eru þar bæði reikning-
ar Seðlabankans og Viðskipta-
bankans, en jafnframt stutt yfir-
lit yfir hagþróunina á árinu og
skýrsla stjórnar Seðlabankans.
Skýrsla þessi fjallar bæði um
árið 1958 og framtíðarhorfur í
fjármálum þjóðarinnar. Er fróð-
legt að kynnast sjónarmiðum
þeirra, sem hafa yfirstjórn banka
kerfisins með höndum, og fer
meginhluti skýrslunnar hér á
eftir.
Peningamálin
Þróun peningamála fyrstu mán
uði ársins 1958 var mjög óhag-
stæð. Stafaði það fyrst og fremst
af vaxandi rekstrarhalla bæði
hjá ríkissjóði og Útflutningssjóði,
svo óg miklu jafnvægisleysi milli
verðlags innan lands og utan.
Með setningu laga um Útflutn-
ingssjóð í maí voru af hálfu ríkis-
stjórnar og Alþingis gerðar ráð-
stafanir til þess að ráða bót á
þessum vandamálum. Yfirfærslu-
gjöld og bætur var hvort tveggja
hækkað stórlega og dregið úr
misræmi milli verðlags innan
lands og utan, svo og úr misræmi
milli einstakra bóta- og gjalda-
flokka. Enginn vafi gat leikið á
nauðsyn þvílíkra ráðstafana,
enda þótt um það megi deila,
hvort gengið hafi verið nógu
langt í þá átt að koma á jafn-
vægi í gengismálum.
Reynsla undanfarinna mánaða
sýnir greinilega, að Útflutnings-
sjáðslögin náðu tilgangi sínum að
því leyti, að þau bættu hag Út-
flutningssjóðs og tryggðu hag-
stæðan greiðslujöfnuð hjá ríkis-
sjóði. En í kjölfar þeirra sigldi
því miður alda víxlhækkana verð
lags og kaupgjalds, sem þegar
væri búin að éta upp mestallan
ávinning efnahagsráðstafananna,
ef ekki hefðu verið gerðar í byrj-
un þessa árs víðtækar niður-
greiðsluráðstafanir. Sú hætta vof-
ir hins vegar yfir, að hin stór-
auknu útgjöld, sem niðurgreiðsl-
urnar hafa í för með sér, muni
valda því, að verulegur halli geti
orðið á reikningum ríkissjóðs og
Útflutningssjóðs á yfirstandandi
ári. Stjórn Seðlabankans telur
því hina mestu nauðsyn á, að
gerðar verði sem öflugastar ráð-
stafanir á öðrum sviðum til að
koma í veg fyrir aukna peninga-
þenslu af þessum sökum.
Kaupgjaldsmálin
Með lögum um Útflutningssjóð
frá í maí 1958 var gert ráð fyrir
5—7 % almennri launahækkun
frá 1 júní. Á móti þessári hækkun
átti það að vega, að kaupgreiðsl-
ur skyldu ekki hækka vegna
fyrstu níu stiga hækkunar á kaup
greiðsluvísitölunni, en hún var
183 stig við setningu laganna.
Bætur til útflutningsatvinnuveg-
anna voru miðaðar við þessa
kauphækkun. Hins vegar hækk-
aði grunnkaup verkamanna um
9,5% og flestra annarra stétta um
6%. Fyrsta september hækkaði
kaupgjaldsvísitalan þar að auki
um 2 stig. Hækkun á kaupi verka
manna var í október orðin 16,2%
frá því í maí, sem var 10,7% fram
yfir það, sem lögin gerðu ráð
fyrir. Hjá flestum öðrum stéttum
var hækkunin 12,5%. Við þessa
hækkun var svo verð landbúnað-
arafurða miðað við ársverðlagn-
ingu þeirra í september. Fyrsta
desember hækkaði svo kaup-
greiðsluvísitalan í 202 stig, og
hækkaði þá kaupgjaldið enn um
9,2%, og var þá almennt verka-
mannakaup orðið 21% hærra en
lögin höfðu gert ráð fyrir.
I>áttur bankakerfisins
í verðbólguþróuninni
Útlánaaukning banka og spari-
sjóða varð mjög mikil á árinu
eða alls um 580 milljónir á móti
307 millj. kr. árið áður. En aukn-
ing innlána var samtals 415 millj.
kr. Mismunurinn, 165 millj. kr.,
jafnaðist með aukningu eigin
fjár, rýrnun erlends gjaldeyris,
með aukinni seðlaveltu og nokkr-
um öðrum reikningshreyfingum.
Fyrir bankakerfið í heild nam út-
lánaaukningin alls um 20%, og er
það miklu meira en aukning
þjóðartekna. Er því enginn vafi
á, að þessi útlánaaukning hefur
orðið meiri en samrýmanlegt er
efnahagslegu jafnvægi, og hefur
þetta komið fram í áframhald-
andi aukningu eftirspurnar innan
lands og stórum halla í viðskipt-
um við umheiminn.
Hyer máttu þá útlánin vera til
að samrýmanlegt megi teljast
efnahagslegu jafnvægi? Þessari
spurningu er ekki auðsvarað. Út-
lánastefnan hlýtur að miðast við
aðstæður hverju sinni, t. d. hvort
ríkjandi er verðbólguástand, sem
nauðsyn sé að vinna á móti, eða
atvinnukreppa, sem æskilegt sé
að leysa úr með aukinni efna-
hagsstarfsemi.
Sé hins vegar miðað við jafn-
vægisástand og við það, að efna-
hagslífinu sé haldið í eðlilegri
framþróun, verða útlán bank-
anna, sparisjóðanna og Seðla-
bakans, það er að segja banka-
kerfisins í heild, að haldast ná-
lægt þeim mörkum, sem sett eru
af eðlilegri aukningu innlána í
bankakerfinu, af auknu eigin fé
banka og sparisjóða og af eðli-
legri aukningu seðlaveltunnar.
En eðlileg aukning seðlaveltu og
innlána er sú aukning, sem staf-
ar af aukinni þjóðarframleiðslu
við stöðugt verðlag. Það er þessi
eðlilegi vöxtur peningaveltunnar,
sem er hin raunverulega aukning
umráðafjár bankakerfisins. Þetta
er það, sem bankar og sparisjóðir
geta aukið útlán sín um, en held-
ur ekki meira. Fari útlánaaukn-
ingin verulega fram úr þessu og
þar með peningaveltan vaxi
meira en þessu nemur, þá er
hætta á umframeftirspurn í þjóð-
félaginu og verðbólguþróun.
Útlán viðskiptabankanna
Samkvæmt reikningum við-
skiptabankanna fjögurra og
Verzlunarsparisjóðsins hafa þeir
aukið útlán sín um 472 millj. kr.
En hjá sömu aðilum hefur aukn-
ing innlána orðið aðeins 250
millj. kr. og aukning eigin fjár
um 28 millj. kr. Hefur útlána-
aukning þessara fimm aðila því
orðið samtals 194 millj. kr. um-
fram þá aukningu umráðafjár,
sem þeim áskotnaðist á árinu. Á
móti þessum 194 millj. kr. hefur
endursala á víxlum til Seðlabank
ans vaxið sem hér segir: hjá Út-
vegsbanka um 63 millj. kr. og hjá
Viðskiptabanka L. í. um 124
millj. kr. En skuldaaukning á
reikningi og gegn eigin víxlum
við Seðlabankann hefur þar að
auki vaxið hjá Búnaðarbanka um
5 millj. kr. og hjá Útvegsbanka
um 11 millj. kr. Hins vegar bætti
Viðskiptadeild L. í. hag sinn í
reikningsviðskiptum um 28 millj.
kr., Iðnaðarbankinn og Verzlun-
arsparisjóðurinn skulduðu ekki
neitt við hvorug áramótin.
Á móti auknum lánveitingum
til bankakerfisins hefur það veg-
ið nokkuð, að ríkissjóður og ríkis-
stofnanir bættu verulega aðstöðu
sína gagnvart Seðlabankanum.
Alls batnaði nettóitaða þessara
aðila við Seðlabankann um 36
millj. kr. á árinu þrátt fyrir það,
að meðtalin er 25 millj. kr. skuld
ríkissjóðs vegna rússnesks yfir-
dráttarláns, sem Seðlabankinn
tók á árinu í umboði ríkisstjórn-
arinnar. Þessi bætta staða á að
nokkru leyti rót sína að rekja til
greiðsluhagnaðar hjá ríkissjóði á
árinu, en þó er höfuðástæðan
aunkar innstæður ríkisstofnana í
Seðlabankanum, þar á meðr’ At-
vinnuleysistryggingasjóðs.
Atvinnuvegirnir þurfa að geta
aukið eigið rekstrarfé
Af framansögðu er ljóst, að
meginorsök útstreymis fjár, úr
Seðlabankanum á árinu var auk-
in endurkaup afurðavíxla. Þessi
mikla aukning endurkaupa staf-
aði af tvennu: Annars vegar jókst
framleiðsla og birgðir sjávaraf-
urða og landbúnaðarafurða mjög
verulega á árinu, en hins vegar
hækkaði verðlag þessara afurða,
sérstaklega sjávarafurða, mjög
vegna hækkunar útflutningsupp-
bóta síðastliðið vor. Var það mál
mjög rækilega kannað af fram-
kvæmdastjórn og stjórn Seðla-
bankans, hvort unnt væri að
komast hjá því að auka afurða-
lán í hlutfalli við þessa verð-
hækkun. Niðurstaðan varð sú, að
óhjákvæmilegt þótti, að lánað
yrði eftir sem áður sama hlutfall
af heildarverðmæti til framleið-
enda, enda jókst rekrarkostnaður
einnig mjög mikið. Ef lán hefðu
ekki verið aukin á þennan hátt,
var fyrirsjáanleg rekstrarstöðv-
un í mörgum framleiðslugrein-
um vegna fjármagnsskorts.
Stjórn Seðlabankans telur, að hér
sé um mjög mikið vandamál að
ræða, sem vart verði leyst á við-
unandi hátt, nema með því að
skapa atvinnuvegunum betri að-
stæður til þess að auka eigið
rekstrarfé sitt.
Að sjálfsögðu hafði hækkandi
verðlag og aðflutningsgjöld sömu
áhrif á aðrar greinar atvinnulífs-
ins, svo sem innflutnihgsverzlun
og iðnað, og átti þar með ríkan
þátt í þeirri útlánaaukningu, sem
varð á árinu. Ef litið er á útlána-
aukningu viðskiptabankanna fjög
urra ásamt Verzlunarsparisjóðn-
um, þá nam hún alls 472 millj.
kr. á árinu, og skiptist hún í stór-
um dráttum þannig: til sjávarút-
vegs 200 millj. kr., til landbún-
aðar 71 millj. kr., til verzlunar 86
millj. kr. og iðnaðar 57 millj. kr.
og ýmsir liðir 58 millj. kr. Að
sjálfsögðu hefur mikill hluti þess
ara lána verið nauðsynlegur til
þess að tryggja áframhaldandi
rekstur þrátt fyrir mjög hækk-
aðan rekstrarkostnað. En einmitt
vegna þessarar miklu útlána-
þarfar var þeim mun meiri nauð-
syn á, að bankar og sparisjóðir
stilltu útlánum í hóf. til allra ann-
arra þarfa.
Það er eindregin skoðun Seðla-
bankans, að bankakerfið verði að
líta á það sem fyrstu skyldu sína
að sjá framleiðslu og heilbrigð-
um viðskiptum fyrir eðlilegu
rekstrarfé. Meðan fjármagn er ó-
nógt til að fullnægja eftirspurn
og meðan verðþensla ríkir í land-
inu, er nauðsynlegt að takmarka,
eins og frekast er hægt, lánveit-
ingar til fjárfestingar.
Misræmi milli framboðs
og eftirspurnar
Ein hin alvarlegasta afleiðing
óhóflegra lónveitinga er sú, að
misræmi skapast milli framboðs
og eftirspurnar á innlendum
markaði. Þetta hefur í för með
sér tilhneigingu til verðhækkana,
skorts á vinnuafli og greiðslu-
halla í viðskiptum við útlönd.
Mikill halli hefur verið á greiðslu
jöfnuðinum á hverju ári síðan
1955 eða samtals á þessum 4 ár-
um hér um bil 600 millj. kr.
Greiðsluhallinn hefur komið
fram bæði í versnandi gjaldeyris-
stöðu og aukningu fastra skulda
við útlönd. Sérstaklega er alvar-
legt fyrir stjórn peningartiálanna,
þegar gjaldeyrisforðinn er til
þurrðar genginn, því að með hon-
um er að mestu úr sögunni öll
teygja úr fjármálakerfi þjóðar-
innar. Þjóð, sem ekki á neinn
gjaldeyrissjóð, skortir möguleika
til þess að auka útlán, þegar þess
væri brýn þörf, til þess að koma
í veg fyrir atvinnukreppu. Und-
anfarin ár hafa verið íslending-
um svo hagstæð að mörgu leyti,
að því er varðar framleiðslu og
gjaldeyristekjur, að það verður
að teljast mjög bagalegt, að ekki
skuli hafa tekizt að halda betur
á gjaldeyrisforða þjóðarinnar en
raun ber vitni.
Aukin vaxtabyrði
Af erlendu lánsfé voru notað-
ar á árinu 166 millj. kr., en jafn-
framt rýrnaði gjaldeyrisstaða
bankanna um 28 millj. kr., þegar
ekki eru meðtaldar ábyrgðir og
greiðsluskuldbindingar. Stöðug
skuldasöfnun hefur óhjákvæmi-
lega í för með sér sívaxandi byrði
vaxta og afborgana af erlendum
lánum. Á árinu 1958 námu slíkar
greiðslur 89 millj. kr., en útlit er
fyrir, að á þessu ári nemi vextir
og afborganir 129 millj. kr., og
eru þar þó ekki meðtaldar af-
borganir af E.P.U.-skuld, sem enn
er ekki samið um. Þær greiðslur
geta numið um 20 millj. kr. á ár-
inu. Heildarskuldir landsins eru
um síðustu áramót 861 millj. kr.,
og er þá ónotað lánsfé, aðallega
hjá Export-Import bankanum,
meðtalið síðustu tvö árin. Aug-
ljóst virðist vera, að ekki er æski
legt að auka þær fram úr þessu
nema til mjög gjaldeyrisaflandi
eða gjaldeyrissparandi fram-
kvæmda.
Samkvæmt áætlunum, sem
gerðar hafa verið um greiðslu-
jöfnuðinn á þessu ári, virðist enn
útlit fyrir mjög mikinn greiðslu-
halla, sem jafna verður með er-
lendum lánum, ef fást.
Engin von er því til þess, að
hægt verði að fullnægja eftir-
spurn eftir erlendum gjaldeyri
neitt nærri því til fulls að ó-
breyttum aðstæðum innan lands.
Seðlabankinn hefur þess vegna
beitt sér fyrir því, að gerðar yrðu
sem rækilegastar áætlanir um út-
hlutun gjaldeyris á árinu til þess
að forðast vandræði og tryggja
sem bezt notkun þess gjaldeyris,
sem til ráðstöfunar getur orðið.
Slík áætlun hefur nú verið gerð
af viðskiptamálaráðuneytinu í
samvinnu við Seðlabankann og
aðra aðila, sem um framkvæmd
þessara mála fjalla.
Lifað um efni fram
Grundvallarorsök þeirra pen-
ingaörðugleika, sem Islendingar
hafa ótt við að stríða undanfarin
ár, er sú, að þjóðin hefur reynt
að veita sér meira en efni hennar
hafa leyft, bæði í framkvæmdum
og neyzlu. Til þess að ráða bót á
þessu þarf að gera víðtækar ráð-
stafanir af hálfu ríkisvaldsins, á
meðan verið er að koma á jafn-
vægi milli framboðs og eftir-
spurnar í þjóðfélaginu. Halla-
rekstur ríkisbúsins hlýtur að
hafa í för með sér vaxandi verð-
bólgu, sem bankakerfið hefur
litla möguleika til að vinna á
móti.
Nauðsynlegt er að auðvelda
bankakerfinu að halda lánveit-
ingum í skefjum, og verði hægt
að bæta úr jafnvægisleysi í verð-
lagsmálum með ráðstöfunum til
verðstöðvunar, hlýtur sú leið aS
hafa mikla kosti í för með sér.
Ekkert er líklegra heldur en
stöðugt verðlag til að efla trú
manna á framtíðarverðgildi pen-
inganna og draga jafnframt úr
þeirri óhóflegu fjárfestingu á
ýmsum sviðum, sem verðbólgu-
hugsunarhátturinn hefur haft í
för með sér.
Gjaldeyrisskortur
afleiðing verðbólgunnar
Vafasamt er, hvort aðgerðir
ríkisvaldsins, þær sem nú er vitað
um, nægi til þess að koma á við-
unandi jafnvægi milli framboðs
og eftirspurnar á fjármagni. Það
er því full ástæða til þess að at-
huga, hvort ekki eigi af hálfu
Seðlabankans og bankakerfisins
að grípa til þeirra ráða, sem völ
er á, til þess að auka sparnað og
draga úr eftirspurn eftir lánsfé
og koma þannig meira jafnvægi
á peningamarkaðinn. Til þess að
ná þessum markmiðum er sér-
staklega um tvær leiðir að ræða.
Önnur er sú að hækka vexti veru
lega um stundarsakir, á meðan
verið er að koma á varanlegu
jafnvægi í peningamálum þjóð-
arinnar. Hin er sú að koma á
verðtryggingu. Getur þá komið
til greina að verðtryggja sparifé
og verðmæti peningasamninga
við almenna vísitölu, verðlag ein-
stakra mikilvægra vöruflokka
eða við verð gulls og erlends
gjaldeyris. .
Stjórn Seðlabankans telur, að
enn vanti mikið á, að komizt hafi
á jafnvægi milli verðlags utan
lands og innan, en eins og marg-
sinpis hefur verið fram tekið,
verður þetta jafnvægi að teljast
óhjákvæmilegur grundvöllur fyr-
ir því að takast megi að vinna
bug á verðbólgunni innan lands,
en reynsla undanfarandi ára bend
ir eindregið til þess, að ekki fáist
bót ráðin á gjaldeyrisskorti né
varanlegur árangur náist yfirleitt
í gjaldeyrismálunum fyrr en tek-
izt hefur að vinna bug á verð-
bólgunni.
Johan Bojer látinn
OSLO, 3. júlí (NTB). — Norski
rithöfundurinn Johan Bojer and-
aðist í dag í bænum Opdal í Syðri
Þrændalögum, 87 ára að aldri.
Hann hafði verið í heimsókn á
æskustöðvum sínum í Rissa en
var á leiðinni til Osló með járn-
brautinni fyrir nokkrum dögum,
þegar hann kenndi lasleika. Varð
hann að stíga af lestinni í Opdal
og hefur síðan legið rænulítill á
sjúkrahúsi bæjarins. Hann var
kunnur rithöfundur víða um heim
og var um skeið formaður rit-
höfundasamtaka Noregs.
Ræða markaðs-
bandalap;
KAUPMANNAHÖFN, 1. júlí. —
Danska stjórnin hefur ákveðið
að kalla þing saman 14. næsta
mánaðar til að ræða um vænt-
anlega aðild Danmerkur að sjö-
velda markaðsbandalaginu, sem
er í uppsiglingu.
IVIóta vír
tf. Benediktsson hf.
Sími 11228 — Reykjavík.
Kaupum blý
Nótaverkstæði Jóns Gíslasonar
Hafnarfirði — Sími 50165.