Morgunblaðið - 02.06.1985, Blaðsíða 2

2 G__________ MORGUNBLADID, SUNNUQAGUR 2. JÚNl 1985
Bókmenntagagnrýni
í dagblöðum
— eftir Örn Ólafsson
Skyldi vera unnt að finna einhvern sam-
nefnara fyrir starfsemi okkar gagnrýn-
enda, einhverja formúlu fyrir lágmarks-
gagnrýni? Það hefur mér sýnst, og þó öllu
heldur sinn samnefnarinn fyrir hverja
grein bókmennta og lista. Þegar skrifað er
um skáldsögur, þá er samnefnarinn eitt-
hvað á þessa leið: Sagt er hvar sagan ger-
ist og rakinn söguþráður. Þá eru sögð
nokkur deili á helstu sögupersónum, og
þess getið, hvort ritdómara þyki þær
sennilegar. Að þessu búnu kveður hann
upp dóm sinn um það hvort sagan sé góð
eða vond. I ritdómi um ljóðabók er rakið
efni fáeinna kvæða, eins af öðru, til að gefa
hugmynd um yrkisefni höfundar og skoð-
anir. Um það fellur svo dómur, oft a þá
leið, að hvorttveggja sé gamalkunnugt.
Eitt eða tvö sýnishorn ljóða fylgja, um leið
og ritdómarinn segir almennt álit sitt á
bókinni.
Nú munu einhverjir mæla, að hér dragi
ég upp — ekki samnefnara ritdóma —
heldur illgirnislega skrípamynd af þeim.
Víst er um það, að ég þykist ekki vera að
lýsa starfsaðferðum einhverra tiltekinna
starfsbræðra minna, heldur þeirri flatn-
eskju sem við getum runnið niðrá, ef við
náum ekki tökum á viðfangsefninu. í
þeirri merkingu er þetta uppskrift að lág-
marksritdómi, en ekki að meðalritdómi.
En aðrir kynnu að svara því til, að svona
sé einmitt fullnægjandi ritdómur, þarna
komi fram það sem fólk vilji helst vita um
bækur, og þurfi helst að vita til að geta
valið gjafir eða jafnvel til að setja upp
forgangsröð bóka sjálfu sér til lestrar,
enda sé jafnan borið saman við fyrri verk
höfundar ef þau eru kunn, annars sé borið
saman við hefð.
Á móti svara ég því, að þessi aðferð sýni
engan greinarmun á góðum bókmenntum
og misheppnuðum. Em hvers virði er slík
aðferð við að fjalla um bókmenntir? Það er
frægt, að Njála hefur verið endursögð svo:
„Bændur flugust á.“ Mér verður ævinlega
ógleymanlegt námskeið fyrir leiðsögu-
menn, þar sem kennaranum, gamalreynd-
um ! starfi, tókst að endursegja Laxdælu
sem hina herfilegustu Hollívúddvellu. Eða
hvernig kæmi útúr þessari síu meistara-
verk franskra bókmennta á 20. öld, ef ekki
evrópskra, I leit að horfinni tíð eftir Marc-
el Proust? Á 3.500 bls. gerist eiginlega ekk-
ert, nema hvað maður hittir mann, fer í
veislur, verður skotinn í stelpu, og missir
hana frá sér. Og persónur eru ekkert
merkilegri en gengur og gerist.
„En,“ segir ímyndaður andmælandi
minn, „til að dæma um bókmenntagildi
verksins höfum við einmitt þjálfaða sér-
fræðinga, sem geta sagt okkur hvað sé best
í þessu mikla framboði jólabókanna."
Síst skal ég mæla því í mót, að ritdómar-
ar séu yfirleitt gáfað fólk, víðlesið, smekk-
legt og skilningsríkt. En öllum getur
skjátlast, einkum ef þeir stöðvast við
fyrstu hughrif. Ég læt nægja sem dæmi
um það, að Dagur Sigurðarson sagði að
mjög lítið hefði verið skrifað um þrjár
fyrstu bækur sínar, en um þá fjórðu það,
„að lítið var en lokið er“. Eftir á að hyggja
er það einmitt í þeirri bók, Níðstöng hin
meiri, sem Dagur tekur flugið. Áreiðan-
lega er hann það skáld sinnar kynslóðar,
sem einna sérstæðasta tóninn hafði, allt
frá upphafi, og jafnframt sá, sem mest
áhrif hefur haft á ljóðskáld sem síðar
komu fram. En ritdómarar tóku hann ekki
alvarlega, allir gapandi yfir Hannesi Pét-
urssyni og Þorsteini frá Hamri. Ástæðan
er augljóslega sú, að þau skáld voru miklu
aðgengilegri en Dagur, nær þeim skáldskap
sem menn höfðu vanist. Ég ætla ekki að
bera þessi skáld saman að öðru leyti hér.
En það er hætt við yfirborðslegri af-
greiðslu bóka þegar menn vinna undir
álagi, og það er alkunna, að ritdómar eru
flestir skrifaðir á stuttum tíma, og liggur
á að skila þeim. Þá er auðveldast að fjalla
um kunnuglega hluti, og hætt við að ný-
sköpun veki setningar sem hefjast á: „Eg
fæ ekki séð,“ „Ég skil ekki,“ „Mér er ekki
ljóst hvað fyrir skáldinu vakir með þessu
— ef það er þá nokkuð.“ Þetta sambands-
leysi þarf alls ekki að vera skáldinu að
kenna, heldur getur hitt valdið, að ritdóm-
ara gafst ekki tóm til íhygli. Til að mæta
þessari hættu, stakk ég uppá því, fyrir ein-
um fjórum árum, að dreifa þessu verki á
fleiri ritdómara, svo að hver tæki ekki
nema fáeinar bækur.í þá átt hefur þróunin
stefnt síðan, svo mér mætti núa því um
nasir nú, að ég hafi tekið í mesta lagi fyrir
síðustu jól sex bækur. Mér til málsbóta
færi ég, að ég gerði þá ekkert annað í
tæpar tvær vikur, og þekkti eina bókina
vel fyrir. Annars var ekki ætlun mín að
fara út í neinn mannjöfnuð hér. Aðalatrið-
ið er ekki hve lengi ritdómarinn situr yfir
bókinni, heldur hitt, að hann tileinki sér
skipuleg, hlutlæg vinnubrögð. Impressjón-
isminn er háskalegur, hlutlæg könnun
verksins er óhjákvæmileg forsenda þess,
að um það verði dæmt af öryggi. Og það er
jafnframt forsenda þess, að menn hafi
eitthvað að segja. því ef ritdómarinn segir
aðeins frá yfirborðslegum áhrifum bókar-
innar á sig, þá vilja verða miklar endur-
tekningar frá einni bók til annarrar. Og
það er ekki hægt að svindla lengi í skjóli
skólalærdóms og almenns andríkis. Les-
endur ritdóma eru að leita upplýsinga um
nýútkomnar bækur, og þeir átta sig á því,
fyrr eða síðar, ef slíkt er ekki í blaðinu að
hafa. — Eftir að ég tók þetta spjall saman,
rakst ég á Ástráð Eysteinsson, og rifjaðist
þá upp grein hans um þetta efni, og ítar-
legri um ýmislegt en ég get verið hér í
kvöld. Hún birtist í Tímariti Máls og
menningar, 1982, 4. hefti.
Til að komast útúr hlutlægum dómum,
verðum við því að skoða skáldverkin kerf-
isbundið, greina eðlisþætti þeirra. Um
starfsaðferðir við slík verk eru til út-
breiddar handbækur, á íslensku einkum
eftir Njörð Njarðvík. Ég ætla auðvitað
ekki að endursegja þær hér í kvöld. Satt að
segja býður aðferðin uppá töluvert svig-
rúm, eftir því hvað hverjum og einum virð-
ist fróðlegast að kanna — því þótt greinar-
gerð ritdómarans þurfi að vera hlutlæg,
hlýtur hún alltaf að vera takmörkuð:
dregnar eru upp helstu útlínur margbrot-
ins verks, ritdómarinn talar eingöngu til
vitsmuna lesenda um skáldverk sem talar
ekki síður til tilfinninga þeirra. Ef skáld-
verki er líkt við sveit eða hérað, með hæð-
um og dölum, vötnum og skógi, fuglasöng
og gróðurangan, þá er ritdómarinn eins og
kortagerðarmaður. Vissulega eru þess ým-
is dæmi, að eitt skáldverk kvikni af lestri
annars, að nokkurskonar gagnrýni verði
upphaf listsköpunar. En við slíku er alls
ekki hægt að búast, þegar gagnrýnandi er
beðinn að skrifa um tiltekna bók, sem
fyrst, og ekki lengra mál en tiltekinn
fjölda af vélrituðum síðum. Listaverk
skapa menn því aðeins og þá aðeins, að
þeir séu frjálsir að fylgja duttlungum sín-
um hvert sem vera skal í verkinu. Enda
kaupir enginn dagblað í von um að finna
þar listaverk, heldur í leit að upplýsingum
og afþreyingu. — Annars hafa einmitt
skáld oft skarað framúr í hlutlægri gagn-
rýni, sjá t.d. gagnrýni Einars Ben, sem
víða er til (Laust mál, óbundið mál).
ingu, trúarbrögðum og heimspeki
sem venjulega eru tengdar hug-
myndum manna um breyttar við-
miðanir frá miðöld til nýju-aldar.
Um fyrri hluta umfjöllunarinnar
er það að segja, að sagnfræðingar
hafa hingað til látið hjá líða að
íhuga áhrif breyttrar tækni á
þann hátt sem hér er gert, örfáar
undantekningar eru þó til staðar,
en þeir kryfja ekki viðfangsefnið
eins og Eisenstein leitast við að
gera, en engu að síður eru rit
þeirra upplýsandi og gagnsamleg.
Það eru einkum þrír höfundar sem
hafa aukið skilning á þýðingu og
skilningi á breyttum aðstæðum
með uppkomu prentlistarinnar,
sem eru: Rudolf Hirsch: Printing,
Selling and Reading 1450—1550.
Wiesbaden 1974 — Lucien Febvre
og H.J. Martin: L’Apparition du
livre. Paris 1958 — S.H. Steinberg
Five Hundred Years of Printing.
Bristol 1961.
Ahnf prentlistannnar
„Þessum höfundum kemur öll-
um saman um að gjörbylting hafi
orðið á síðari hluta 15. aldar með
tækni Gutenbergs. Áhrifa prent-
listarinnar gætti í stjórnmálum,
efnahagsmálum, heimspeki og
guðfræði o.s.frv., en það kemur
ekki nægilega fram í hverju þessi
áhrif voru fólgin, hvernig þetta
gerðist ... Það er eitt að lýsa því
hvernig framleiðsla bóka breyttist
eftir miðja 15. öld og áætla aukið
magn bóka á markaðinum og ann-
að að meta hvaða áhrif aukið
magn og fjölbreytni ritaðs máls
hafði á fræðimennsku, hugsun-
arhátt og skynjun þeirra sem not-
uðu og skrifuðu bækur. Það er
augljóst að ein afleiðing prentlist-
arinnar var stöðlun, en erfiðara að
úrskurða um á hvern hátt áhrif-
anna gætti á lagagerð, tungumál
og hugmyndir þegar endanleg
gerð texta var fest með prentun
bókarinnar sem slíkrar, heldur
breytti þessi nýja tækni afstöðu
manns til „bókarinnar" og þar
með verður breyting á meðvitund
og mati.“ Til þess að glöggva sig á
aðstæðunum þarf að reyna að gera
sér í hugarlund aðferðir við bóka-
gerð fyrir daga prentlistarinnar,
átta sig á „útgáfustarfsemi” í Róm
og Alexandríu, á „scriptoria"
klaustranna, þar sem munkar sátu
við uppskriftir og uppskriftarfyr-
irtækjum sem upp voru komin I
ýmsum borgum, þar sem háskólar
voru staðsettir og sem tóku að
nokkru við af scriptorium klaustr-
anna. Handrit voru notuð af fáum
og menn urðu að treysta á munn-
lega geymd meira og minna. Með-
al fræðimanna varð að treysta á
minnið í ríkum mæli eins og ýmis
rit og ráðleggingar um „minnis-
listina" fyrir daga prentlistarinn-
ar benda ótvírætt til. „Andleg
menning" var því bæði varðveitt í
minni og handritum, minnis-
geymd og ritgeymd voru samfara.
Rrtgeymd
Þegar líður á síðmiðaldir eykst
þörfin fyrir ritgeymd, með auk-
inni framleiðslu og verslun, breyt-
ingum á eignarhaldi jarða og ann-
arra fasteigna, samningagerð og
nauðsyn skjalfestra viðskipta.
Þetta ýtti undir mótun nýrrar at-
vinnugreinar, uppskrifara, sem
auðvelt var að leita til. Ritstörf
höfðu áður einkum verið unnin í
klaustrum og voru það allt fram á
daga prentlistarinnar, en með
auknum veraldlegum umsvifum í
samfélaginu jókst nauðsynin á rit-
geymdinni og þar með jókst einnig
„útgáfa rita“ fyrir háskóla og
fræðimenn.
Munkar, sem stunduðu afritun
og samantekt rita í klaustrum.
ERSTER AICT
ANMUTIGE OEOEND
FAU5T AUF DLUMIOEN RASEN OEBETTET,
ERMtlDET, UNRUHIO, SCHLAFSUCHEND.
DAMMERUNO.
Odsler-Kreis sdiwebend bewegl, anmutige
kleine Gesfalfen.
ARIEL
Gesang von ÁolshaHen begleitct.
:NN derBlúlenFriihlings-Regen
Uber alle schwcbend sinkf,
Wenn der Felder griiner Segen
Allen Erdgebomen blinkl,
Kleiner Elfen Gcisfergröíe
Eilef wo sie helíen kann;
Ob er heilig, ob er böse,
Jammerf sie der Ungliicksmann.
Die ihr dies Haupt umschwebt im luftgen Kreise,
Erzefgf euch hier nach cdler Elfen Weisc,
BesdnfHget des Herzens grimmen StrauD,
Entfemt des Vorwurfs gllihend bitfre Pfeilc,
Sein Innres reinígt von erlebfem Graus.
Vier sind die Pausen naditiger Weile,
Nun ohne Sdumen fiilH sie freundlich aus.
Erst senkf sein Haupt aufs kuhle Polsler nieder,
Dann badet ihn imTau aus Lefhes Flut;
Gelenk sind bald dittkrampfersfartlen Glieder,
Wenn er gestðrkt dem T ag entgegen ruht;
Öndvegisrit frá öndveröri 20. öid
i <
Bóklist
nútímans (1961)
töldu sig geta stytt dvölina í
hreinsunareldinum með upp-
skriftum helgra rita eða rita um
helga menn. Afskrifarafyrirtæki
borganna tóku visst gjald fyrir
hverja örk. Þessi iðja varð auð-
velduð með pappírsnotkun, sem
fór í vöxt og var óllkt ódýrari en
pergamentið.
Hl. Bonaventura taldi að bækur
væru gerðar á fernan hátt: „Mað-
ur gæti skrifað upp bækur ann-
arra, án þess að breyta nokkru eða
bæta nokkru við, sá er nefndur
skrifari „scriptor". Annar skrifar
upp rit annars og bætir við það
viðbótum annarra, en ekki eigin,
hann kallast „compliator", sá sem
tekur saman efni. Enn er einn,
sem skrifar upp rit og bætir við
efni frá sjálfum sér til skýringar,
hann nefnist „commentator“ gerir
athugasemdir ... Og enn er einn
sem skrifar eigin verk og annarra
en meginefnið er hans, notar ann-
að til staðfestingar, sá er nefndur
„auctor“, höfundur."
Upphaf höfundaréttar
Hl. Bonaventura (1221 — 1274)
minnist ekki á „höfundp" í þeirri
merkingu orðsins sem tekið var að
nota eftir Gutenberg. Þeir sem
settu saman bækur fyrir þann
tíma töldu sig ekki eiginlega höf-
unda í þeirri merkingu orðsins,
því er leit að höfundum vissra
miðaldaverka ærið hæpin. Flestir
höfundar miðalda sem rita í
óbundnu máli skrifuðu upp eldri
rit og bættu einhverju við, tíndu
saman og gerðu sínar athuga-
semdir en þeir töldu sig ekki höf-
unda þeirra uppskrifta sem þeir
settu saman. Höfundaréttur og út-
gáfuréttur tii rita kemur fyrst
með prentlistinni.
Og handritin sjálf? Eitt eða fá-
ein eintök vissra verka gátu auð-
veldlega týnst, eyðilagst og ef um
frumgerð var að ræða, þá breytt-
ist frumgerðin eitthvað í hvert
skipti sem hún var endurrituð,
stundum lítið en stundum gat
ónákvæmur uppskrifari spillt
henni verulega. Textar þessa
tímabils voru breytingum undir-
orpnir. E.t.v. var minnst hætta á
breytingum á bundnu máli (hug-
takið bundið mál gefur til kynna
eðli þess) rímið, stuðlar og höfuð-
stafir bundu textann í rituðu máli