Morgunblaðið - 08.05.1993, Síða 5

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 8. MAI 1993
B 5
Verk tveggja
af kunnustu
Ijósmyndurum
heirns í dag
verða til syn-
is; yfirlitssýn-
ing á iieim-
ildarljósmynd-
um Mary Ellen
Mark verður
opnuð á Kjarv-
alsstöðum í
luk mánaðar-
Ins ug síðan
eru það mynd-
ir Sally Mann
á Mokka.
essar sextán ljósmyndir Sally
Mann eru úrval úr bók henn-
ar, „Náin fjölskyldutengsl"
og stórri samnefndri sýn-
ingu sem var opnuð í New York
síðastliðið sumar. Sally, sem er rúm-
lega fertug, hefur verið að taka
myndir í tuttugu ár. Hún vinnur allt-
af með stóra plötuvél, þar sem fílm-
umar eru 20 x 25 sm (myndimar á
Mokka eru í þeirri sömu stærð), og
eru vinnubröðgin því hæg og .byggja
mikið á uppstillingum. Til að byrja
með myndaði hún arkitektúr, en fyr-
ir tíu árum gerði hún röð mynda af
tólf ára stúlkum sem búsettar voru
í nágrenni við sveitabæinn í Virginíu
sem hún býr á með ljölskyldu sinni.
Þær myndir komu út í bók og vöktu
athygli á Sally Mann sem sérstökum
ljósmyndara, menn dáðust að því
hversu eðlilegar og óþvingaðar fyrir-
sæturnar voru fyrir framan linsu ljós-
myndarans, þessar stúlkur sem vom
á mörkum sakleysis bernskunnar og
vaknandi sjálfsvitundar unglingsár-
anna.
Síðustu átta árin hefur Sally ekki
myndað neitt annað en börnin sín
þrú; Emmett sem í dag er 12 ára,
Jessie tíu ára og Virginíu sjö ára,
og þeirra daglega líf. Hún myndar á
sumrin en eyðir vetrinum meira og
minna í myrkraherberginu, kunnugir
segja Sally einn albesta prentara
svarthvítra ljósmynda í dag og mynd-
irnar bera handbragðinu vitni; ríkar
í tónum og fínlegar minna þær einna
helst á verk eftir Ijósmyndameistara
seinni hluta nítjándu aldar.
En hvað skyldi það vera sem ger-
ir ljósmyndirnar jafn umdeildar og
þær eru og fær áhorfendur til að
skiptast í tvö horn? Menn virðast
ekki deila um formrænt yfirborð
mynda Sally Mann, því þær em ákaf-
lega listrænar og fallegar, og hún
reynir ekkert að draga úr þeim
dramatísku áhrifum sem hún getur
náð fram á filmunni og í myrkraher-
berginu. Það er frekar hvað sumar
þeirra sýna sem fer fyrir bijóstið á
fólki. Sally myndar börnin gjarnan í
dramatískum stellingum, og oft em
þau nakin í senum sem vekja í senn
upp hugmyndir um barnslegt sak-
leysi og viðkvæmnislegt kynferði, og
í hugum margra er ekki langt yfir á
bannsvæði eins og kynferðislega
misnotkun þegar farið er að sýna
myndir af nöktum börnum i gallerí-
um og í bókum sem stimplaðar eru
sem listrænar. í myndinni „Prúð
stúlka No. 1“ sést þannig yngri dótt-
irin, fimm eða sex ára gömul, halda
höndunum feimnislega yfir geirvört-
unum og horfa dreymnum augum
út úr myndrammanum. í annarri
mynd dansar nakin eldri stúlka á
sólböðuðu borði, og bak við hana eru
aðrir fjölskyldumeðlimir á hreyfingu.
í sumum mynda Sally Mann eru
vísanir í kynferðislegar athafnir og
jafnvel ofbeldi. Ein, sem þykir sér-
staklega ögrandi, sýnir nakta stúlku
sveifla sér á jámkrók á verönd við
sumarhús, á meðan fullorðið fólk sit-
ur hið rólegasta við hlið hennar og
les dagblöð. Margar ljósmynda Sally
Mann eru þannig svo opnar og frá
hennar hendi einlægar, að mörgum
þykir það truflandi. Ein sýnir yngri
dótturina sofandi í miðjum stórum
bletti, eins og hún hafi vætt rúmið.
En friðsæl stelling bamsins og form-
ræn fegurð ljósmyndarinnar vega
upp á móti þeirri skömm sem áhorf-
andinn gæti búist við myndefnisins
vegna.
Þegar best lætur virðast myndirn-
ar verða til í sameiningu hjá börnun-
um og Sally. Margar hveijar era svo ‘
augljóslega settar u'pp og hún not-
færir sér þá staðreynd við að sýna
hvernig hún skynjar bemskuna, og
lætur börnin stundum leika hlutverk
fullorðinna; þau reykja sælgætis-
vindlinga, klæðast háum hælum eða
ýta innkaupavögnum. Það kemur þó
fyrir að ljósmyndirnar verða svo
táknrænar að þær missa marks, virð-
ast ekki sannar, og það vekur upp
spurningar um það að hvað marki
Sally Mann sé að nota börnin sem
leikara til að sýna hennar eigin hug-
myndir um bernskuna. En það gerist
sjaldan og það er mikill styrkur fyrir
myndirnar að hve miklu leyti upptök-
in virðast koma frá börnunum sjálf-
um, með hæfileikum sínum nær Sally
síðan að fanga leik þeirra og daglegt
líf. Vitaskuld má búast við því að
sumum þyki Ijósmyndir af nöktun
börnum, þótt þau séu ljósmyndarans,
vera misnotkun og jafnvel pornógraf-
ía, og hafni myndum Sally Mann á
þeim forsendum. Aðrir kunna að
mótmæla viðkvæmnislegri og tilfinn-
ingaríkri sýn hennar á bernskuna og
líkar ekki hvernig hún notar börnin
til að endurskapa eigin fantasíur, og
sumar þeirra kynsferðislegar, að
minnsta kosti svo persónulegar að
mörgum fmnast þær bara eiga heima
innan veggja heimilisins. En þeir era "
margir sem hrífast af sýn Sally
Mann á bernskuna og finnst hún
vera einlæg og sönn lýsing á sak- -
leysi og fegurð. Þessar spurningar
um myndirnar eiga stóran þátt í að '
skapa illskilgreinanlegan styrk
þeirra.
Sally Mann vildi þó óska þess að
ekki væri deilt um ljósmyndirnar, að
allir myndu Iíta þær sömu augum
og hún. En svo er ekki og trúarhóp-
ar hafa mótmæit við sýningar á verk:
um hennar, stór orð hafa verið notuð
og þess jafnvel krafist að börnin
verði tekin af henni á þeim grund-
velli að um misnotkun sé gð ræða.
Þá hefur hún mátt búast víð' því að
vera ákærð á grundvelli Alríkislag-
anna bandarísku fyrir að útbreiða
barnaklám, þótt í dag vinni hópur
lögfræðinga að því að fá þeim laga-
bókstaf breytt þar sem hann þykir
skerða frelsi listamanna. En ljós-
myndir Sally Mann eru fallegar, og
í alla staði forvitnilegar, hvað sem
umræðu í Bandaríkjunum líður.
Umræðu í landi þar sem opinberar
reglur varðandi nekt eru strangar
og yfirborðsmennska í sambandi við
hvað má sjást og hvað ekki er mik-
il. Þannig voru í Wall Street Jorunal, •
sett svört strik yfir geirvörtur og
augun á mynd af Virginíu fjögurra
ára gamalli þegar birtur var dómur
um sýninguna. Á sama tíma og fjöl-
miðlar og einstaklingar eru svo við-
kvæmir varðandi nekt barna, virðast
hvaða öfgar sem er þrífast og dafna
undir yfirborði samfélagsins og
myndir Sally Mann eru óneitanlega
gott — og um leið — hrífandi innlegg
í umræðuna um þau mál.
þess að þær eru svo fallegt form.
Þær eru líka andstæða við þetta
óskaplega „maskúlína" í sjómennsk-
unni.
Ég hef oft reynt að koma mér
út úr myndlistinni og prófað önnur
störf, en aldrei tekist það. Ég reyndi
til dæmis fyrir mér í sjómennsk-
unni. Ég varð alveg heillaður og
mér fannst mest gaman þegar ekk-
ert fiskaðist. Ég var svo heillaður
af þessari birtu; þessu hráa kalda
sambandi við náttúruna að ég bý
að því ævilangt.
í börnunum ríkir svo fegurðin ein.
Ég verð alltaf jafn undrandi þegar
ég horfi í augun á barni.
Ég kenndi lengi teikningu í Mynd-
lista- og handíðaskólanum og hafði
alltaf jafn gaman af því að vera í
kringum þetta unga fólk. Það var
svo óspillt, þegar það kom inn í
skólann. En svo spilltist það með
aldrinum. Unga fólkið lærir spilling-
una af okkur sem eldri erum. En
þetta versnaði líka allt saman tölu-
vert, þegar hippakynslóðin fór að
hafa skoðanir. Þá kom sú stefna inn
á 2. ári, að nemendur ættu að vinna
sjálfstætt. Það er auðvitað fárán-
legt. Með því er verið að lýsa því
yfir að þessir krakkar séu sjálfstæð-
ir listamenn og það án þess að hafa
lært grundvallar vinnubrögð. Það
er engum greiði gerður með svona
stefnu. Til þess eru skólar að fólk
geti lært þar vinnubrögð og tækni
sem dugar því til að þróa sjálfstæð-
an feril. Teikningin, sem er grund-
vallaratriði, varð aukaatriði og ég
er viss um að nú er svo komið að
það þyrfti að ráða útlending, ef aft-
ur ætti að taka upp alvöru teikni-
kennslu við skólann. Hér kann eng-
inn lengur að teikna.
Hún var nú meira böiið þessi
hippakynslóð. Hún kom með það að
menn eigi að ráða hvað þeir gera,
alveg niður í grunnskóla. Svo hringl-
ast hundruð barna hér um skólakerf-
ið eins og rollur með riðuveiki og
vita ekkert hvað þau eiga að gera
við líf sitt.“
Er vá fyrir dyrum í myndlistinni?
„Ég hef engar áhyggjur af mynd-
listinni. Vond myndlist leynir sér
ekki og þeir sem geta eitthvað, skína
alltaf í gegn. Það er allt of mikil
framleiðsla á myndlistarmenntuðu
fólki. Þetta er sóun á tíma og pen-
ingum. Megnið af þessu fólki ætt
að vera á kvöldnámskeiðum sér til
ánægju og yndisauka; hefði mest
gagn af þannig námi. Síðan ætti það
að vinna við eitthvað annað.
En kynslóðirnar vinsa draslið úr.
Við vitum til dæmis ekkert hvaða
drasl hefur verið framleitt á fyrri
tímum. Það er týnt, gleymt og graf-
ið. Hver uppgötvaði til dæmis Kjarv-
al? Ekki voru það listfræðingarnir,
heldur tók alþýðan hann upp á sína
arma í fyllingu tímans. Hver upp-
götvaði Rembrandt? Það er ekki
hægt að benda á neinn.
Það er einkenni á listfræðingum
að hirða ekkert um söguna, sem er
þó eina menntunin sem þeir hafa,
Kjartan Guðjónsson'
og ekki um samtímann, heldur eru
þeir haldnir þeirri þráhyggju að spá
fyrir um og búa til stóru nöfn fram-
tíðarinnar. Og það er ekki hægt, því
kynslóðirnar velja — ekki þeir. Þetta
eru tískuhönnuðir eða markaðsstjór-
ar. Eða hver kaupir Andy Warhol í
dag?“ ssv