Morgunblaðið - 07.10.1993, Qupperneq 4

4 B
MORGUNBLAÐIÐ VIÐSKIPTI/ATVINNULÍF FIMMTUDAGUR 7. OKTÓBER 1993
FJÁRMÁL Á FIMMTUDEGI
Fjái 'lmgsáæ tlun fyrir heimili
Vönduð fjárhagsáætlun er æskileg á hverju heimili til að auðvelda tök á fjármálum. Á tímum ört vaxandi skulda í
þjóðfélaginu er þörf á slíku leiðarljósi við ávöxtun eigna ekki síður en við lækkun skulda
íslenska lánakerfið og landsframleiðsla
1980-94 ----------------------------
§ S ra S
o> o> CT> o>
So c\| co
0> 05 O Oi
o> o> o> o> o>
1000
ma.kr.
800
600
400
200
-200
-400
-600
-800
-1000
TIL VINSTRl sést hvernig eignir
og skuldir íslenska lánakerfisins
hafa vaxið ár frá ári síðan 1980 en
línan sýnir verga landsframleiðslu á
sama tíma. Allar tölur eru á verðlagi
hvers árs og aukning er því vegna
verðbólgu ekki síður en vegna
raunverulegs vaxtar. Frá árunum
1990 eða 1991 hafa skuldir (og þar
með eignir) lánakerfisins haldið
áfram að aukast hröðum skrefum
þrátt fyrir að landsframleiðsla hafi
ekki vaxið mikið í krónum.
Bróðurhluti þessara skulda (og
þar með eigna) er annaðhvort
verðtryggður og hækkar því með
almennu verðlagi eða í erlendri
mynt og hækkar með lækkandi
gengi krónunnar.
Rekstrar- og efnahagsreikningur bandarískra hjóna árið 1988
Eignir og skuldir
m.v. 1. september 1988
EIGNIR
Laust fé og ígildi þess
Laust fé
Ávísanareikningar
Verðbréfasj., skammtímaeign
Laust fé samtals
Sparifé í ávöxtun
Bankavíxlar
Eftirlaunasjóður m. skattiv.
Hlutabréf (Lis Claiborne)
Lífeyrissjóður (séreign)
Sparifé í ávöxtun samtals
Afnotaeignir
Fasteign
Bifreið (Bronco)
Bifreið (Camaro)
Fornmunir
Heimilistölva
Persónulegir munir
Afnotaeignir samtals
EIGNIR SAMTALS
SKULDIR
Greiðslukortaskuldir
Bankalán
Bílalán (Bronco)
Bílalán (Camaro)
Tölvulán
Húsnæðislán
Skuldir samtals
Eigið fé
SKULDIR OG EIGIÐ FÉ
Peningagreiðslur - aimanaksárið 1988 Laust fé i upphafi árs TEKJUR FYRIR SKATTA 70.000
7.000 Laun eiginmanns 2.310.000
122.500 Laun eiginkonu 2.800.000
266.000 Aukavinna 245.000
395.500 Vextir af sparifé 58.450
Arður 14.910
665.000 Seld verðbréf 105.560
514.500 Tekjur samtals f. skatta 5.533.920
113.750 SKATTAR
3.212.300 Tekjuskattur (til alríkis) 661.150
4.505.550 Tekjuskattur (til ríkis) 102.550
Tryggingagjöld 415.660
8.750.000 665.000 SKATTAR SAMTALS 1.179.360
735.000 931.000 TEKJUR EFTIR SKATTA 4.354.560
245.000
3.150.000
14.476.000
19.377.050
120.400
298.200
457.310
367.570
277690
6.148.030
7.669.200
11.707.850
19.377.050
GREIÐSLUR og ÚTGJÖLD
Sparnaður og fjárfesting,
Fastar greiðslur
Iðgjöld til lífeyrissjóða
Greiðslur af húsnæðisláni
Aðrar fastar lánagreiðslur
Iðgjöld af tryggingum
Eignaskattar
Fastar greiðslur samtals
Breytilegur kostnaður
Matur og hreinlætisvörur
Samgöngur
Viðhald heimils og viðgerðir
Rafmagn, Ijós og hiti o.fl.
Húsgögn
Fatnaður
Læknir og tannlæknir
Skemmtanir og sumarleyfi
Barnagæsla
Gr. af skammtimalánum
Kostnaður vegna atvinnu
Ýmislegt
Breytilegur kostn. samtals
PENINGAGR. SAMTALS
Laust fé í lok árs
178.920
103.950
807.240
690.480
229.390
139.440
1.970.500
399.350
118.860
108.850
193.200
135.590
111.160
33.250
266.140
240.800
213.360
219.800
134.820
2.175.180
4.324.600
99.960
TIL AÐ BÆTA skuldastöðuna
gætu íslensk heimili haft hag af
því að koma sér upp vandaðri fjárhagsáætlun til margra ára til að vinna
eftir með hliðstæðum hætti og gert er við stjórnun fyrirtækja. Slíkar fjár-
hagsáætlanir fyrir heimili eru til hjá þeim þjóðum sem lengst eru komnar
í fjármálum en eru kunnastar í Bandarikjunum, Kanada og Þýskalandi.
Frá einni slíkri er greint I Fjármálum á fimmtudegi í dag. Meðfylgjandi
yfirlit sýnir reksturs- og efnahagsreikning bandarískra hjóna árið 1988.
Allar fjárhæðir eru í krónum m.v. 70 kr. gengi dollara. Beinn saman-
burður við fjárhag íslensks heimilis kann að vera varasamur vegna þess
hve margt er ólíkt með þessum tveimur þjóðum.
eftir Sigurð B.
Stefánsson
Að mörgum íslenskum heimilum
gæti komið vel að eiga fjárhagsáætl-
un sést vel ef litið er á tölur um
íslensk fjármál frá og með árinu
1990. Súluritið hér á síðunni sýnir
hvernig eignir og skuldir íslenska
lánakerfisins hafa aukist síðan árið
1980 en línan á myndinni sýnir
landsframleiðslu á sama tíma. Allar
tölur eru á verðlagi hvers árs svo
að aukning frá einu ári til annars
er af völðum verðbólgu ekki síður
en vegna raunverulegs vaxtar. Á
árunum eftir 1980 var stærð fjár-
málamarkaðsins (lánakerfisins)
svipuð og framleiðsla eins árs en
sparifé hafði brunnið upp í verðbólgu
á áttunda áratugnum eins og kunn-
ugt er og var hiutfallslega mjög lítið
í lok þess áratugar. Eftir að fullri
verðtryggingu hafði verið komið á
árið 1980 og vextir tóku að hækka
eftir 1984 byggðust peningalegar
eignir upp og hlutfall j)eirra af lands-
framleiðslu jókst. Á árunum frá
1985 til 1990 eða 1991 var það
ánægjuefni að innlent sparifé jókst
ár frá ári og ávöxtun þess var með
ágætum.
Á árinu 1990 varð gagnger breyt-
ing á íslenskum fjármáiamarkaði.
Mjög dró úr sparnaði heimilanna og
flest árin síðan hafa þau líklega lagt
minna fyrir af tekjum til ávöxtunar
(að iðgjöldum til lífeyrissjóða með-
töldum) en þau hafa tekið að láni
til kaupa á íbúðarhúsnæði eða til
neyslu. Skuidir tóku að vaxa hraðar
en góðu hófi gegnir. Eins og mynd-
in sýnir er ekki iíklegt að landsfram-
leiðsla aukist mikið í krónum árin
1991 til 1994 (verðbólga hefur verið
lítil). En skuldir kunna að hækka á
sama tíma úr 525 ma.kr. í upphafi
árs 1991 í yfir 800 ma.kr. í árslok
1994 eða um nærri 300 ma.kr. (jafn-
gildi níu mánaða framleiðslu) á fjór-
um árum.)
Fjármálaþróun á íslandi frá
og með 1990 er áhyggjuefni
En hvernig getur það verið
„ánægjuefni“ að að sparifé hafi auk-
ist og ávaxtast á árunum 1985 til
1990 en áhyggjuefni að skuldir auk-
ast of hratt árin 1991 til 1994? Eins
og myndin sýnir glögglega, þá eru
skuldir lánakerfisins alltaf jafnar
eignum. Skuldir voru því einnig að
aukast á árunum frá 1985 til 1990
og eignir lánakerfisins munu aukast
um hátt í þrjú hundruð ma.kr. á
árunum 1991 til 1994 samkvæmt
framansögðu. Breytingin á fjármála-
markaði árið 1990 var sú að þá tóku
skuldir (og eignir!) að vaxa án þess
að aukning væri á tekjum til að
greiða af skuldunum. Um þriðjungur
skuldanna eru erl'endar og á móti
þeim standa eignir erlendra banka
og annarra lánardrottna. Erlendi
hluti skuldanna hækkar með áfölln-
um vöxtum á hvetju ári og við lækk-
andi gengi krónunnar. Á móti inn-
lenda hluta skuldanna stendur að
mestu innlent sparifé sem er að veru-
legu leyti verðtryggt. Innlendi hlut-
inn hækkar með áföllnum vöxtum
en líka með almennum verðhækkun-
um (t.d. þegar bensín hækkar á al-
þjóðlegum markaði). Þetta er
áhyggjuefni þegar tekjur þjóðarinn-
ar eru að minnka. Það verðtryggða
innlenda sparifé sem stendur á móti
þessum skuldum er ekki öruggt
nema hægi á aukningai skuldanna
eða tekjur taki að aukast á ný.
Fjárhagsáætlun og greining
með niðurstöðum er 74
blaðsíður
Jafnvel þótt skuidir ykjust ekki
meira frá deginum í dag er víða
vandi á höndum að grynnka á þeim.
Nákvæm fjárhagsáætlun er þá æski-
leg ef ekki nauðsynieg, hvort sem í
hönd á sveitarfélag, fyrirtæki eða
heimili. Hér á landi eru ítarlegar
fjárhagsáætlanir heimila lítt þekkt
fyrirbæri en þær eru algengar í
Bandaríkjunum, Kanada og í Þýska-
landi. Hér verður stuttlega greint
frá fjárhagsáætlun bandarískrar
fjölskyldu til fróðleiks þar sem ekki
er völ á íslenskri áætlun jafngóðri.
Tilgangurinn er að gefa lesandanum
hugmynd um aðferðina en ekki að
fjalla sérstaklega um fjárhag banda-
rísku fjölskyldunnar eða bera hann
saman við fjárhag íslenskrar fjöl-
skyldu. Áætlunin var unnin sem
verkefni í fjármálaráðgjöf í háskól-
anum í Austin í Texas árið 1988.
Hún er samtals 74 blaðsíður að
meðtöldum upplýsingum urri upp-
hafsstöðu, útreikningum, niðurstöð-
um og túlkun.
Vönduð Qárhagsáætlun fyrir fjöl-
skyldu eins og hér greinir getur
kostað frá 25 til 30 þús.kr. upp í
200 til 250 þús.kr., allt eftir þeirri
vinnu sem lögð er í áætlunina og
umsvifum í fjármálum þess sem
unnið er fyrir. Almennt er áætlað
að vinna við fjárhagsáætlun fyrir
eina íjölskytdu taki um eina viku eða
40 tíma fyrir einn ráðgjafa sem get-
ur nýtt sér alla aðstöðu, upplýsingar
og þekkingu innan fyrirtækis síns.
Hver vönduð fjárhagsáætlun er frá
20-30 blaðsíðum upp í 60 til 70 blað-
síður eða enn lengri. Ekki er vitað
til þess að slík þjónusta sé fáanleg
á íslandi. Jafnvel er vafasamt að svo
verði í náinni framtíð vegna þess
hve kostnaðarsamar slíkar áætlanir
þurfa að vera.
Þar sem markaður er stærstur (í
Bandaríkjunum og Þýskalandi) er
hægt að fá staðlaðar og tölvuunnar
áætlanir fyrir lægra verð, t.d. 8 til
15 þús.kr. Þær eru vissulega gagn-
legar og betri en ekkert. I þeim er
að miklu leyti stuðst við útreiknaða
staðla (vísitölur) fyrir fjárhag fjöl-
skyldna af tiltekinni stærð og á
gefnu tekjubili. Þannig kemur í ljós
ef fjárhagur einnar fjölskyldu víkur
svo að máli skiptir frá því sem geng-
ur og gerist með aðrar fjölskyldur
með svipaðar tekjur og hvort grípa
þarf til leiðréttingar.
í fyrsta hluta fjárhagsáætlunar-
innar er að finna grunnupplýsingar
en í lýsingunni hér er aðeins hægt
að stikla á stóru. Hjónin Joan og
Chris Simpleton búa ásamt börnum
sínum tveimur í Middleton í Banda-
ríkjunum. Þau eru fædd árin 1952
og 1954 (34 og 36 ára árið 1988)
og eiga tvö börn, Andy og Molly,
fædd 1978 og 1979. Lífslíkurþijátíu
og fjögurra ára karls í Bandaríkjun-
um eru 81 ár en 36 ára kona á von
á að verða 90 ára. Chris er hákóla-
kennari í sögu en Joan starfar í inn-
kaupadeild fyrirtækis sem rekur
fjölda matvöruverslana. Vinnudagur
Joan er langur og hún þarf að fara
í a.m.k. eina viðskiptaferð á mánuði
vegna starfsins. Börnunum gengur
báðum vel í skóla og hjónin leggja
mikið kapp á að geta gert þeim kleift
að stunda nám í háskóla.
Af launum Chris eru greidd 10%
iðgjald í lífeyrissjóð. Af launum Joan
er ekki greitt iðgjald í lífeyrissjóð
og launagreiðanda ber ekki skylda
til þess. í þessum dúr eru grunnupp-
lýsingarnar en mun ítarlegri en hér
er kostur að gera grein fyrir. Nán-
ari upplýsingar um fjárhag hjónanna
er að finna í meðfylgjandi töflum.
Átta markmið fjölskyldunnar
í fjármálum
í öðrum hluta fjármálaáætlunar
eru sett fram markmið fjölskyldunn-
ar í fjármálum. Þau eru (það mikil-
vægasta fyrst og þannig koll af
kolli):
1. Koma upp varasjóði sem nemur
sex mánaða útgjöldum heimilisins
innan eins árs til að bæta lausafjár-
stöðu.
2. Greiða upp allar skuldir nema
húsnæðislán innan tveggja ára.
3. Joan óskar sér að geta hætt að
vinna í innkaupadeildinni eftir tvö
ár og fara í kennaraháskóla og
starfa við kennslu að námi loknu.
Þannig ætti fjölskyldan meiri tíma
saman, einkum á sumrin. Beinn
kostnaður við nám er áætlaður 350
þús.kr. en auk þess er vinnutap Joan
í tvö ár. Áætlaðar árstekjur að námi
loknu eru 1.470 þús.kr. eða nærri
helmingi lægri laun en hún hefur nú.
4. Sjá um að allar tryggingar fjöl-
skyldu og eigna séu hæfilegar.
5. Stækka húsnæðið, annaðhvort
með því byggja við eigið hús eða
með því að kaupa annað stærra.
6. Koma upp sjóði til að standa und-
ir kostnaði vegna menntunar hvors
barns í a.m.k. fjögur ár í háskóla.
Afi og amma hafa þegar gefið hvoru
barni stofn í þann sjóð.
7. Geta hætt að vinna þegar Chris
er 66 ára gamall. Þá vilja þau geta
haft svipað umleikis og nú en án
þess að þurfa að selja eignir. Auk
þess vilja þau geta ferðast.
8. Að draga eins og hægt er úr skatt-
greiðslum heimilisins eftir því sem
lög leyfa.
Úrvinnsla og niðurstöður eru
í tíu liðum
I þriðja hlutanum eru settar fram
forsendur fyrir útreikningum við
áætlunina og í fjórða hlutanum er
að finna reksturs- og efnahagsreikn-
ing (sjá meðfylgjandi töflur) ásamt
ýmsum tölulegum upplýsingum til
viðbótar. í fimmta hlutanum eru
niðurstöður skýrslunnar og ýmsar
athugasemdir fjármálaráðgjafans og
skiptist þessi hluti í tiu þætti eða
frá A til J. Hér er aðeins unnt að
stikla á stóru en skiptingu efnisatr-
iða haldið til haga til að koma til
skila hve ítarlega skýrslan er unnin.
A. Almenn greining - styrkleiki og
veikleiki. Hrein eign Simpleton hjón-
anna telst vera mikil fyrir fólk sem
aðeins er á fertugsaldri (sjá með-
fylgjandi efnahagsreikning, hrein
eign). Eigið fé þeirra er 60% af heild-
areignum. Það merkir að þau eiga
60% af öllum eignum sínum en 40%
er fjármagnað með lánum. Þetta
merkir jafnframt að markaðsverð-
mæti eignanna (t.d. fasteignar)
mætti lækka um 60% án þess að
kæmi til að Ijölskyldan ætti ekki
fyrir skuldum. Föst útgjöld eru að-
eins 46% af heildargjöldum (sjá
meðfylgjandi yfirlit). Bæði hjónin
hafa góða og vel launaða vinnu.
Skattgreiðslur nema aðeins 12% af
tekjum fyrir skatt. Lífeyrismál Chris
eru í góðu horfi og sjúkratrygging
beggja er góð.
En í fjárhagsstöðunni gætir líka
veikleika. Hjónin leggja ekki reglu-
lega fyrir af launum sínum til að
byggja upp eignir. Um 75% eigna
þeirra eru afnotaeignir sem gefa
ekki af sér vexti eða arð. Laust fé er
í lágmarki og nemur aðeins 19% eða
2,25 mánuðum af lánagreiðslum eins
árs. Greiðslur af neyslulánum eru
21% af tekjum eftir skatta sem er
yfir hættumörkum bandarískra fjár-
málaráðgjafa hvað varðar greiðslu-
byrði af skammtímalánum. Joan er
án örorkutryggingar, jafnvel þótt
laun hennar nemi yfir 50% af tekjum
heimilisins. Sjálfsáhætta í húsnæðis,
heimilis- og bifreiðatryggingum er
talin of lág fyrir fólk með þeirra
tekjur. Tjónatrygging á fasteign er
of lág, aðeins 80% af því sem kostar
að bæta skaðann ef til tjóns kemur.
Núverandi erfðaskrá nær ekki til
umsjónar með börnum ef báðir for-
eldrar falla frá. Loks hafa þau ekki
byrjað að leggja fyrir af tekjum í
sjóð til menntunar barnanna.
B. Lausafjárgreining. Fjallað er um
hvernig fjölskyldan getur náð mark-
miðum 1 og 2, þ.e. að koma upp
varasjóði og greiða upp allar skuldir
nema húsnæðislán innan tveggja
ára. í lausafjárgreiningunni er einn-
ig skoðað vaendlega með hvaða
hætti Joan gæti látið rætast draum
sinn um að hætta að vinna eftir tvö
ár og fara í kennaraháskóla. Eftir
ráðleggingar í lið B er fjárstreymi
endurskoðað til eins árs, fimm ára
og til starfsloka og hvernig eigið fé
breytist og skattgreiðslur. Slíkir út-