Morgunblaðið - 01.12.1994, Blaðsíða 2

2 B FIMMTUDAGUR 1. DESEMBER 1994
MORGUNBLAÐIÐ
1 QC/? Gylfi Þ. Gíslason á sínu
11/ O U fyrsta þingi sem mennta-
málaráðherra í ríkisstjórn Her-
manns Jónassonar skipar nefnd
í september 1956 til að fjalla um
málefni Landsbókasafns og Há-
skólabókasafns. Nefndin skilar
áliti þar sem mælt er með samein-
ingu safnanna og segir meðal
annars að ekki „væri unnt að
leysa bókaþörf Háskólans í heild
sinni með sameiningu við Lands-
bókasafnið á viðunandi hátt og
til frambúðar með öðru móti en
því að reisa nýtt safnhús fyrir
Landsbókasafnið í næsta ná-
grenni við háskólabygginguna.
Að þessu bæri því að stefna og
flýta þessu máli sem allra mest“.
1 Q C H Gylfi leggur fram þings-
1 t/t) I ályktunartillögn um
sameiningu Háskólabókasafns og
Landsbókasafns eins fljótt og
unnt yrði á næstu árum og ríkis-
stjórninni falið að standa að nauð-
synlegum undirbúningi. Tillagan
er samþykkt einróma á Alþingi
og mælir Bjarni Benediktsson,
leiðtogi sljórnarandstöðu á þess-
um tíma, eindregið með tillög-
unni. Þrátt fyrir samstöðu ráða-
manna um hugmyndina, gerist
fátt næstu níu árin.
1 skipar nefnd í júní-
1 v U U mánuði til að athuga
„hversu málum vísindalegra bóka-
safna verði skipað hér á landi til
frambúðar, þ. á m. um tengsl Há-
skólabókasafns og Landsbóka-
safns". Nefndin skilar áliti síðsum-
ars sama ár og mælir afdráttar-
laust með því að þingsályktunart-
illögunni um sameiningu safnanna
frá 1957 verði framfylgt og bóka-
safnshús reist í næsta nágrenni
við Háskóla íslands. Um haustið
er skipuð nefnd innan HÍ til að
fjalla um þróun skólans næstu tvo
áratugi.
MUmræður verða á Al-
þingi síðla árs um mál-
efni safnanna og í kjölfar þeirra
er stofnaður byggingarsjóður
safnhúss með fremur lágu byrj-
unarframlagi. Sjóðurinn er síðar
nefndur Byggingarsjóður Þjóð-
arbókhlöðu.
1Qf?Q Landsbókasafn fagnar
<J 00 150 ára afmæli 28. ágúst
það ár. Tæpum mánuði fyrir af-
mælisdaginn ákveður borgarráð
að fallast á þá tillögu skipulags-
nefndar Reykjavíkur að nýrri
bókasafnsbyggingu verði fund-
inn staður á svæðinu við Birkimel
nærri Hringbraut. Þjóðhátíðar-
nefnd undir forystu Matthíasar
Johannessen, skálds og ritstjóra,
sem Alþingi skipaði 1966 til að
gera tillögu um hvernig lands-
menn skyldu minnast ellefu aldar
íslandsbyggðar, skýrir frá þeirri
tillögu sinni að þjóðbókasafns-
bygging verði höfuðsminnis-
merki þeirra tímamóta, gjöf sem
þjóðin færði sjálfri sér.
1 Q7Q Hinn 30. apríl flytur
11/1 U Gylfi Þ. Gíslason þings-
ályktunartillögu fyrir hönd ríkis-
stjórnar þar sem segir: „Alþingi
ályktar, að í tilefni af ellefu
hundrað ára afmæli íslands-
byggðar 1974 skuli reist Þjóðar-
bókhlaða, er rúmi Landsbóka-
safn íslands og Háskólabóka-
safn.“ Tillagan er samþykkt með
51 atkvæði gegn einu. Fulltrúar
stjórnarandstöðuflokkanna,
Framsóknarflokks og Alþýðu-
bandalags, mæla einnig með til-
lögunni. Um sumarið er skipuð
byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðu
og Oli Jóhann Ásmundsson, arki-
tekt, ráðinn af nefndinni til sér-
fræðiiegrar þjónustu. Leitað er
ráða hjá Harald L. Tveterás
bókaverði í Ósló og Edward J.
Carter arkitekti og bókaverði í
Englandi, en þeir komu hingað
1969 og 1979 á vegum UNESCO.
___ÞJÓÐARBÓKH LAÐAIM_
Þj óðarbókhlaða
- þjóðnytjamál
Finnbogi Guðmundsson fyrrum
EGAR ég kom að Landsbókasafninu fyrir
30 árum haustið 1964, var orðið mjög
þröngt um það í Safnahúsinu. Þegar fyrir-
rennari minn, Finnur Sigmundsson sýndi mér kjall-
ara hússins er var þá nær fullur sagði ég í gamni
við hann „Þú þykist góður ef þú kemst út og
kemur hespunni fyrir,“ Hann hló við og sagði:
„Það er hollt ungum manni að hafa eitthvað við
að glíma,“ segir Finnbogi.
„Eg lét það því verða eitt af mínum fyrstu
verkum að leggja til að skipuð yrði hið bráðasta
nefnd manna til að fjalla um húsnæðismál safns-
ins og gera tillögur um ákveðnar framkvæmdir
til úrbóta, framkvæmdir sem yrði ekki eina ferð-
ina enn skotið á langan frest. Nefnd sem fjallaði
um þessi mál 1956-57 hafði lagt til að Landsbóka-
safn og Háskólabókasafn yrðu sameinuð og byggt
yfír þau í næsta nágrenni við Háskólann, en ekk-
ert hafði gerst.
Ný nefnd var skipuð sumarið 1966 og tók hún
í sama streng og hin fyrri. Háskólanefnd er skip-
uð var haustið 1966 og fjalla skyldi um þróun
Háskólans næstu tuttugu ár, tók rækilega undir
hugmyndina um sameiningu safnanna. „Verður
afl þeirra safna sameinaðra meira en tvegggja
lítilla safna vanmegnugra, “ eins og segir í skýrslu
nefndarinnar er birt var árið 1969. Ymsir aðilar
utan safnanna létu um þessar mundir málefni
þeirra til sín taka, svo sem Félag íslenskra fræða,
Fulltrúaráð bandalags háskólamanna og fleiri. Og
umræður á Alþingi síðla árs 1967 leiddu til þess
að stofnaður var byggingasjóður Safnahúss, sem
síðar var nefndur byggingarsjóður Þjóðarbók-
hlöðu.
Þjóðarbókhlöðu ákveðinn staður
Á 150 ára afmæli Landsbókasafns 28. ágúst
1968 kom fram aðMatthías Johannessen, formað-
ur Þjóðhátíðarnefndar, hefði þá fyrir nokkru greint
mér frá að nefndin hyggðist veita byggingu bóka-
safnshúss stuðning og kom síðar á daginn að
nefndín lagði til að Þjóðarbókhlaða yrði reist sem
höfuðminnisvarði afmælisins 1974. Á afmæli
Landsbókasafnsins skýrði Gylfí Þ. Gíslason
menntamálaráðhen-a frá því að nýju bóksafnshúsi
hefði verið ákveðinn staður á svæðinu við Birki-
mel nálægt Hringbraut en Geir Hallgrímsson borg-
arstjóri hafði með bréfi 31. júlí 1968 tilkynnt
menntamálaráðuneytinu að borgarráð hefði á
fundi 30. júlí fallist á þá tillögu Skipulagsnefndar
Reykjavíkurborgar að ætla nýrri bókasafnsbygg-
ingu land á fyrrnefndum stað og yrðu lóðarmörk
ákveðin síðar er fyrir lægi greinargerð um stærð
og gerð fyrirhugaðs húss.
Tveir sérfræðingar komu hingað í okt. 1969 á
vegum Menningar- og fræðslustofnunnar Samein-
uðu þjóðanna safnamönnum hér til halds og
trausts, þeir Harald L. Tveterás ríkisbókavörður
Norðmanna og Evward J. Carter arkitekt og bóka-
vörður á Englandi. Þeir sömdu skýrslu um málið
er síðar var lögð fyrir ríkisstjórnina er vorið 1970
flutti á Alþingi svohljóðandi þingsályktunartillögu
„Alþingi ályktar að í tilefni af 1100 ára afmæli
Islandsbyggðar 1974 skuli reist Þjóðarbókhlaða
er rúmi Landsbókasafn íslands og Háskólabóka-
safn. Gylfi Þ. Gíslason skipaði svo 15. júlí 1970
byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðu sem í áttu sæti
Magnús Már Lárusson háskólarektor, Hörður
Bjarnason húsameistari ríkisins og ég, sem for-
maður.
UNECO-ráðunautarnir komu öðru sinni í nóv-
ember 1970 og með þeim Harry Foulkner-Brown
og sömdu þeir sérstaka álitsgerð um Birkimelslóð-
ina, töldu hana hið besta til fallna, hún lægi: „vel
við Háskólanum og borginni og lega hennar norð-
an háskóiasvæðisins og steinsnar frá miðbænum
er sem tákn um það þjónustuhlutverk sem safninu
er ætlað að gegna í þágu þjóðar og háskóla."
Næsta viðfangsefni var að fá ákveðin lóðar-
mörk svæðis þess við Birkimel nærri Hringbraut
er borgaryfírvöld gáfu fyrirheit um sumarið 1968.
Samkvæmt tilmælum menntamálaráðherra sam-
þykkti Borgarráð á fundi sínum 30. júlí 1971 fyrir-
heit um alit að 20 þúsund fermetra lóð en hafði
fyrirvara á um endanleg lóðarmörk og benti á í
því sambandi erfíðleika sem á því væri að afhenda
land innan marka íþróttavallarins.
íslenskir arkitektar
Byggingamefnd samdi um haustið 1971 áætlun
er lögð var fyrir Magnús Torfa Ólafsson mennta-
málaráðherra og samþykkt var með bréfi hans
7. okt. sama ár. í þeirri áætlun var t.d. gert ráð
fyrir að íslenskir arkitektar teiknuðu bókhlöðuna,
en breskur arkitekt, sérfræðingur um þá húsgerð
sem hér um ræddi, yrði ráðunautur.
Landsbókavörður hefur frá upp-
hafi haft umsjón með hinum
umfangsmikla undirbúningi að
byggingu Þjóðarbókhlöðu, sem
formaður byggingarnefndar hins
nýja húss. Guðrún Guðlaugs-
dóttir innti Finnboga eftir fyrstu
kynnum sínum af aðstæðum á
Landsbókasafninu og sögu Þjóð-
arbókhlöðu.
DR. FINNBOGI Guðmundsson, formaður
byggingarnefndar Þjóðarbókhlöðu
Forsögn um bókhlöðuna var gefín út í nóvem-
ber 1971 og arkitektar og aðrir hönnuðir ráðnir
til verka. Miklar vonirivoru bundnar við að unnt
yrði að hefja byggingarframkvæmdir á þjóðhátíð-
arárinu 1974, en ýmsar tafir, m.a. vegna samn-
ingsg'erðar við Reykjavíkurborg um bókhlöðulóð-
ina, ollu því, að fresta varð þeim enn um sinn.
Reykjavíkurborg áskildi sér það sem hún nefndi
„eðlilegt endurgjald til Borgarsjóðs fyrir þá skerð-
ingu á Melavellinum sem fyrirhuguð staðsetning
hefur í för með sér.“
Vilhjálmur Hjálmarson menntamálaráðherra
hjó á þennan hnút og greiddi borgarsjóði 20 millj-
ónir króna til þess að hleypa málinu áfram. Þegar
byggingamefnd Reykjavíkurborgar samþykkti á
fundi sínum 2. ágúst 1977 teikningar Bókhlöðunn-
ar og veitti umbeðið byggingarleyfí gerði hún það
„með fyrirvara um að frágangur lóðar svo sem
sýndur er getf ekki orðið fyrr en borgaryfírvöld
ákveða vegna Birkimels og Melavallar." Það var
loks í nóvember 1977 að ákveðið var að íþrótta-
völlurinn á Melunum skyldi fluttur 20 metra til
suðurs og bókhlaðan 6 metra til austurs, þ.e. frá
Birkimel.
Bókmennt gegn fótmennt
Þótt alltaf væri vitað að Melavöllurinn viki að
lokum héldu borgarmenn í hann í lengstu !ög.
Þetta rifjar upp fyrir mér kafla úr ræðu er ég
flutti tíu árum áður, 1967 í veislu á 25 ára af-
mæli Handknattleiksráðs Reykjavíkur, þar sagði
ég m.a.„Ég veit ekki, hvort margir, sem hér eru
staddir í kvöld kannast við þá hugmynd að reisa
einhvern tíma á næstu árum nýja bókasafnsbygg-
ingu yfír sameinað Landsbókasafn og Háskóla-
bókasafn á gamla íþróttavellinum á Melunum. Ég
ræddi þessa hugmynd eitt sinn við ungan og upp-
rennandi stjórnmálamann og heyrði þá á honum,
að hann var hræddur við að tefla þanníg bóka-
menn gegn fótamennt, það yrði í meira lagi óvin-
sælt að ætla sér að leggja sjálfan íþróttavöllinn
undir bókasafn.
,já,“ sagði ég „ég skil, hvert þú ert að fara. Þið
stjómmálamenn gerið auðvitað meira fyrir fóta-
mennt en bókamennt af þeirri einföldu ástæðu,
að fætumir em tveir, en höfuðið ekki nema eitt.“
Vilhjálmur Hjálmarsson menntamálaráðherra
tók fyrstu skóflustunguna 28. janúar 1968 og var
þá tekið að grafa fyrir bókhlöðunni, en í fram-
haldi af því að steypa sökkla hússins, stokka í
grunni og gólfplötu í kjallara. Framkvæmdir urðu
engar árið 1979 en kjallari hússins var steyptur
árið 1980.
Hornsteinn lagður
í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thor-
oddsens, sem kom til valda í febrúar 1980 var
sérstaklega tekið fram að vinna bæri að byggingu
Þjóðarbókhlöðu á stjómartímabilinu. Að tillögu
Ingvars Gíslasonar menntamálaráðherra var
ákveðið að bókhlaðan skyldi steypt upp í einni
lotu og lauk þeim áfanga undir vor 1982. Vigdís
Finnbogadóttir, forseti Islands, lagði hornstein að
byggingu 23. september 1981, á 740. ártíðardegi
Snorra Sturlusonar. Þann dag var einnig lagður
hornsteinn að Safnahúsinu við Hverfisgötu árið
1906.
Næstu áfangar voru að koma þaki á húsið og
klæða þriðju og fjórðu hæð japönsku álskjöldunum
er nokkur styrr stóð um en flestir urðu sáttir við
að lokum. Þessum verkum lauk á árinu 1983. Við
þurftum að borga aðflutningsgjöld af álskjöldun-
um. Þá var í lögum að fella mætti niður slík gjöld
vegna efnis til orkuvera. Ég freistaði þess að
ganga á fund Gunnars Thoroddsens forsætisráð-
herra og mælast til að aðflutningsgjöld yrðu felld
niður af skjöldunum. „Þjóðarbókhlaða," sagði ég.
„Hvað er hún annað en andlegt orkuver.“ Þá sagði
ráðherrann: „Þetta er aðlaðandi hugmynd Finn-
bogi,“ en lengra náði það ekki.
En nú fór skriðurinn af, ljárveitingar árið 1984
og 1985 urðu svo naumar að ekkert var gert sem
um munaði. í fjárlögum fyrir árið 1986 var ekki
gert ráð fyrir neinu fé til bókhlöðunnar en hins
vegar á því ári samþykkt frumvarp fyrir atbeina
Sverris Hermannssonar menntamálaráðherra um
þjóðarátak til byggingar Þjóðarbókhlöðu. En sam-
kvæmt því skyldi svonefndum eignaskattsauka á
árunum 1987 til 1989 varið alfarið til byggingar-
innar. Reyndin varð þó sú að bókhlaðan fékk ekki
nema hluta þessa skatts, álagning hans umrædd
ár nam 684 milljónum króna en af honum hafði
innheimts 501 milljón og fékk bókhlaðan þessi
ár tæpan heiming þess fjár, eða 244 milljónir
króna.
Vorið 1989 voru samþykkt á Alþingi lög um
Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygg-
inga, í þeim var ákvæði til bráðabirgða þess efnis
að skatturinn skyldi renna til framkvæmda við
Þjóðarbókhlöðu eftir því sem þörf krefði. En hér
fór á sömu leið og áður, bókhlaðan fékk einungis
hluta skattsins, sett voru í landsfjárlög árið 1990
og 1991 ákvæði er hrundu ákvæðinu um forgang
bókhlöðunnar og stórfé gekk nú til framkvæmda
við Þjóðleikhús og á Bessastöðum.
Léttir þegar úr raknar
Framkvæmdum var þó að nokkru haldið áfram
við Þjóðarbókhlöðu, en það var fyrst við tilkomu
núverandi ríkisstjórnar að eignarskattsaukinn var,
fyrir atbeina Ólafs G. Einarssonar menntamála-
ráðherra, látinn ganga óskiptur til Þjóðarbókhlöð-
unnar. Þá hefur á þessu ári fengist nokkurt for-
skot á eignarskattsauka næsta árs, svo að unnt
verði að Ijúka bókhlöðusmíðinni á yfírstandandi
ári og greiða fyrir þann hluta búnaðarins sem
ekki reynist unnt að koma fyrir í bókhlöðunni nú
fyrir opnun hennar.
Að lokum þetta: „Þeir sem unnið hafa lengi að
málefnum Þjóðarbókhlöðu, finna best, hver léttir
það er, þegar úr raknar eftir langan barning og
óvissu um framgang þessa þjóðnytjamáls.
Við stöndum í Þakkarskuld við alla þá, er greitt
hafa götu bókhlöðumálsins allt frá upphafi, og
við þjóðina í heild, sem kostar miklu til, að sem
best verið búið um bækur og handrit Landsbóka-
safnsins og Háskólabókasafns í hinni nýju bygg-
ingu og öllum þeim er til bókhlöðunnar munu leita
fengin góð aðstaða til fróðleiksleitar og fræðaiðk-
ana.“
í stuttum kafla í forsögninni um Þjóðarbók-
hlöðu 1971 segir svo undir fyrirsögninni Þjóðar-
bókhlaða og byggingarafmæli: „Þjóðarbókhlaðan
er reist í tilefni af ellefu alda afmæli íslandsbyggð-
ar 1974, en minnisvarði verður hún því aðeins,
að hún fullnægi þeim kröfum, sem gera verður
til fullkomins rannsóknarbókasafs á vorum dög-
um.“