Morgunblaðið - 19.06.1998, Page 13

MORGUNBLAÐIÐ
FÖSTUDAGUR 19. JÚNÍ 1998 13
FRÉTTIR
Heimsókn Bjarna Tryggvasonar
Mikið vísindastarf
unnið í tengslum
við geimferðir
Spurningar um líf úti í geimnum, mengun
á jörðinni og hættu sem stafar af loftstein-
um voru meðal þess sem gestir lögðu fyrir
Bjarna Tryggvason geimfara á fundi opn-
um almenningi sem var haldinn í gær og
---------------7------------------
Þjóðræknifélag Islendinga stóð fyrir.
„ÉG SÉ ekkert sem mælir gegn
Iífí í öðrum stjarnkerfum,“ svar-
aði Bjarni Tryggvason áhuga-
sömum spyrli sem mættur vær
til að fylgjast með fyrirlestri
Bjarna Tryggvasonar geimfara,
sem haldinn var á vegum Þjóð-
ræknifélags íslendinga á Hótel
Loftleiðum í gær. Bjarni lýsti í
fyrirlestrinum för sinni út í
geiminn og undirbúningi henn-
ar. Hann útlistaði þá þjálfun
sem geimfarar þurfa að ganga í
gegnum áður en raunveruleik-
inn tekur við og geimskutlunni
er virkilega skotið út í loftið. í
máli Bjarna kom fram að undir-
búningurinn hafi skilað sér vel
en það hafí samt verið hálf ótrú-
legt að vera loks skotið á loft.
„Alagið á likamann er gífurlegt
frá því að okkur er skotið á loft
og þar til við komumst á braut
umhverfís jörðu.“
Bjarni fjallaði í fyrirlestrinum
einnig um þá vinnu sem innt er
af hendi um borð og hvernig af-
rakstur hennar mun nýtast við
áframhaldandi rannsóknir á
jörðu niðri. Með fyrirlestrinum
sýndi Bjarni myndir sem voru
teknar úti í geimnum af jörð-
inni, m.a. af íslandi, og sagði
Bjarni við það tækifæri að hann
væri líklega sá sem hefði séð
mest af íslandi af þeim sem
væru á staðnum, þrátt fyrir að
þetta væri fyrsta ferð hans til
landsins í fjörutiu ár. „Við geim-
farar höfum tækifæri til að sjá
jörðina frá sjónarhóli sem eng-
inn annar á kost á að sjá. Það er
líka mjög sérstakt að fara svona
hratt í kringum jörðina en
hringferðin tók um níutíu mínút-
ur. Þvi' missti ég oft af því að sjá
heimaslóðir mínar í Kanada áð-
ur en ég áttaði mig á því að ég
þurfti að fara frá rannsóknar-
vinnunni hér um bil þegar við
vorum yfír Hawaii til að missa
ekki af Kanada."
Að loknum fyrirlestri gafst
tækifæri til spurninga og voru
fjölmargir sem nýttu sér það.
M.a. var Bjarni spurður álits á
hættu þeirri sem stafar af loft-
steinum og sagði Bjarni að verið
væri að vinna í því að fínna leið-
ir til að stýra þeim frá jörðu.
Bjarni áréttaði raunar í umræð-
unum þau fjölmörgu verkefni og
rannsóknir í tengslum við geim-
ferðir sem verið væri að vinna
að. „Maðurinn hefur haft ótrú-
leg áhrif á jörðina og það sér
maður hvergi betur en úr
geimnum, við höfðum m.a. þau
verkefni að taka myndir af
svæðum eins og Kína og
Indónesíu en þau lönd voru yfir-
leitt hulin mengunarskýi," sagði
Bjarni.
„Möguleikar sem geimferðir
gefa vísindum og rannsóknum á
jörðinni eru gífurlega miklir,"
Morgunblaðið/Jón Svavarsson
BJARNI Tryggvason og fjölskylda hans fylgdust
með hátíðahöldum vegna þjóðhátíðardagsins á
Austurvelli.
Morgunblaðið/Þorkell
FJÖLSKYLDAN á Þingvöllum að kvöldi þjóðhátíð-
ardags ásamt Heimi Steinssyni þjóðgarðsverði á
Þingvöllum og Davíð Oddssyni forsætisráðherra.
BJARNI og börn hans færðu Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur borgar-
stjóra Reykjavíkur myndir sem tengjast fór Bjarna út í geiminn.
sagði Bjarni einnig í umræðun-
um. Þá lýsti hann yfir áhuga á að
taka upp samstarf við Háskóla
íslands og sagði að þjóðir hefðu í
dag það val að taka annaðhvort
þátt í rannsóknum sem fara fram
í tengslum við geimferðir eða að
standa hjá og missa af tækifær-
inu.
Þéttskipuð dagskrá
á þjóðhátíðardegi
Auk fyrirlestursins fyrir al-
mennning hélt Bjarni fræðileg-
an fyrirlestur í Háskóla Islands
í gær. Bjarni hélt heldur ekki
kyrru fyrir á þjóðhátíðardaginn
en hann og fjölskylda hans fóru
víða 17. júní. Þau fylgdust með
hátíðahöldum á Austurvelli fyr-
ir hádegi. Klukkan tólf tók Ingi-
björg Sólrún Gísladóttir á móti
þeim í Ráðhúsinu og bauð vel-
komin til landsins. Margir
Reykvíkingar notuðu tækifærið
til að sjá Bjarna og hlusta á
ávarp hans. Um kvöldið hélt
fjölskyldan til kvöldverðar á
Þingvöllum í boði forsætisráð-
herra.
Stefna Dana og Bandarfkjamanna í málum frumbyggja
Báðar þjóðir byggðu á
svipuðum hugmyndum
Ráðstefna
um sögu
norðurslóða
sett í gær
RÁÐSTEFNA um sögu norður-
slóða á vegum Sagnfræðistofn-
unar Háskóla íslands, utanríkis-
ráðuneytisins og Stofnunar Vil-
hjálms Stefánssonar var sett í
gær í hátíðarsal Háskólans.
Ráðstefnan mun standa í þrjá
daga og munu fyrirlesarar frá
ellefu löndum ræða margvísleg
málefni sem tengjast byggð á
norðurslóðum.
Helgi Þorláksson, prófessor
og forstöðumaður Sagnfræði-
stofnunar, setti ráðstefnuna og
bauð gesti velkomna. Meðal
annarra ræðumanna var Hall-
dór Ásgrímsson utanríkisráð-
herra sem ræddi um mikilvægi
þess að fræðimenn frá löndum á
norðurslóðum bæra saman
bækur sínar. Á tímum kalda
stríðsins hefði hemaðarlegt
mikilvægi heimskautasvæðisins
aukist til mikilla muna og nú
væri auðveldara en áður fyrir
fræðimenn að skiptast á upplýs-
ingum og vinna að sameiginleg-
um rannsóknum.
Ingi Sigurðsson prófessor
undirbjó ráðstefnuna ásamt
fulltrúum utanríkisráðuneytis-
ins.
INDÍÁNAR í Bandaríkjunum hafa á
undanfómum ámm kvartað mjög yf-
ir stefnu bandarískra stjórnvalda í
sinn garð, viskídrykkja og aðrir mis-
hollir fylgifiskar vestrænnar menn-
ingar sem indíánar tóku upp eftir að
þeir kynntust siðum hvíta mannsins
eru til marks um hversu vel tókst að
fylgja eftir þeirri stefnu bandarískra
stjórnvalda að innlima frumbyggj-
ana í hina bandarísku þjóð. Að sögn
Ole Marquardts, sem kennir við há-
skólann í Nuuk á Grænlandi, líta
eskimóar á Grænlandi danska
stjórnarherra allt öðrum augum og
kunna þeim nokkrar þakkir fyrir að
hafa kynnt fyrir sér ýmsan nútíma-
munað, svo sem sjónvarpið, timbur-
hús, kaffi og sykur og annað þess
háttar.
I fyrirlestri sínum á ráðstefnunni í
Reykjavík ber Marquardt stefnu
bandarískra stjórnvalda saman við
stefnu danskra stjórnvalda í málefn-
um eskimóa á Grænlandi á nítjándu
öld. Segir hann að í upphafi þess
tímabils sem um ræðir hafi stjórn-
völd bæði í Danmörku og Bandaríkj-
unum haft uppi svipaðar hugmyndir
um nauðsyn þess að fá frumbyggja
til að taka opnum örmum siðum
hvíta mannsins.
Eftir aldamótin 1800 segir
Marquardt að bandarísk stjórnvöld
undir leiðsögn Thomas Jeffersons
hafi sæst á stefnu sem fól í sér að
indíánar yrðu með tíð og tíma að-
lagaðir vestrænum háttum, ekki
yrði reynt að þrengja aðlögun uppá
þá í einni svipan. Hins vegar segir
Marquardt að engum vafa hafi ver-
ið undirorpið að indíánar yrðu að
aðlagast hinum nýju siðum. Sú
stefna átti ekki rætur í illkvittni, að
mati Marquardts.
„Mikilvægt er að átta sig á að
bandarísk stjórnvöld mótuðu stefnu
sína í málefnum indíána í góðri trú.
Þau töldu að með því að láta indíána
taka upp vestræna siði og menningu
væru þau í raun að bjarga þeim frá
glötun.“ Einnig töldu stjórnvöld að
indíánar myndu verða fyrir vestræn-
um áhrifum hvort eð væri og að
betra væri því að miðstýra þeirri
þróun.
Stjórn Dana mannúðleg
Stefna danski-a stjómvalda í garð
eskimóa tók stakkaskiptum um
miðja nítjándu öldina, að sögn
Marquardts en hún var reyndar
alltaf fremur varkár því Danir óttuð-
ust að of mikil vestræn áhrif myndu
fjarlægja „styrk“ eskimóa þ.e. þá
eiginleika sem þeir þörfnuðust til að
elta seli í kajökum o.s.frv. „En þrátt
fyrir óttann um að eskimóar „linuð-
ust“ trúðu Danir þvi að þá mætti sið-
væða.“
Frá um 1850 reyndu Bandaríkja-
menn mjög að „ameríkanisera"
indíána, færa þá úr teppum í buxur
ef svo mætti að orði komast, „og
buxurnar urðu að hafa vasa og
vasamir urðu að innihalda banda-
ríska dollara". Á sama tíma snera
Danir alveg baki við slíkum mai'k-
miðum á Grænlandi. „Danir reyndu
þá að vernda menningu eskimóa og
jafnvel snúa við hjólum siðvæðingar
á Grænlandi. Ein ástæða þessa voru
áhrif tiltekinna manna, þ.e. Dana,
sem búsettir vora á Grænlandi og
voru meðal fárra heimildarmanna
danskra stjórnvalda um aðstæður á
Grænlandi. Þessir menn töldu hættu
á að hættir eskimóanna hyrfu alfarið
ef um frekari menningaráhrif yrði að
ræða.“
Aðspurður sagði Marquardt Dani
hafa litið á Færeyinga og Islend-
inga sem „siðaðar“ þjóðir en annað
hafi gegnt um eskimóa. Hitt væri
staðreynd að dönsk stjórnvöld
reyndu frá því um miðja nítjándu
öld ekki að kæfa menningu eskimó-
anna, ekki fremur en þjóðernis-
vakningu íslendinga á sama tíma-
bili, heldur einkenndust stjórnar-
hættir þeirra af mannúð. Eftir
seinni heimsstyrjöld tóku þeir þó að
reyna að laga Grænlendinga að
háttum Dana á meðan Bandaríkja-
menn fóru í fyrsta sinn eftir 1930 að
viðurkenna rétt indíána til að eiga
sína menningu og siði í friði,“ sagði
Marquardt að lokum.