Morgunblaðið - 19.06.1998, Qupperneq 58

MORGUNBLAÐIÐ
.,58 FÖSTUDAGUR 19. JÚNÍ 1998
BREF
TIL BLAÐSINS
Kringlan 1 103 Reykjavík • Sími 569 1100 • Símbréf 569 1329
Ofvirkni og
athyglisbrestur
Ferdinand
5EE7THERE 5HE 15,
CHARLIE 6R0WN..
wú
THERE'5 THE LITTLE
REP-HAIREP 6IRL
JUST UIAITINS FOR
VOU TO ASK HER
TO PANCE...
I LJISH
I UERE
50PHISTICATEP
LIKE 6UH5
YOU REAPABOUT
IN 5T0RIE5..
HERE S THE 5COTT
FITZ6ERALP HERO
5TANDIN6 BVTHEPUNCH
B0U)L*TRYIN6 TO LOOK
CA5UAL ANP UNINTERESTEP
IN THE DANCER5"
''DON'T öIVE IT
ANOTHER
TH0U6HT, OLP
5PORT"
B"
Sjáðu, þarna er hún, Þarna er litla rauð- Ég vildi að ég Hérna stendur sögu-
Kalli Bjarna. hærða stelpan og bíður væri veraldar- helja Scortt Fitzgerald
eftir því að þú bjéðir vanur eins og við púnsskálina og
henni upp. náungarnir sem „reynir að líta kæru-
maður les um í leysislega út og án
bókunum. áhuga án dönsurun-
„Ekki leiða hug-
ann að því, gamli
minn.“
i
um“.
Vanrækt heilsufarsvandamál
meðal barna og unglinga
SÍÐUSTU áratugi hefur vaxandi
athygli beinst að hegðunar- og að-
lögunarerfiðleikum bama og ung-
linga. Verulegur hluti þessara erf-
iðleika á sér líffræðilegar rætur og
tengist erfiðleikum við nám,
skynúrvinnslu og samhæfingu
hreyfinga. A íslensku hafa erfið-
leikar af þessu taki verið nefndir
„misþroski“ (ójafnvægi eða mis-
ræmi milli þroskaþátta innan eðli-
legs þroskaferlis). Hegðunarerfið-
leikar bamanna einkennist af
hreyfiókyiTð, skapsveiflum, hvat-
vísi og erfiðleikum við aðlögun að
nýjum aðstæðum. Þessi þáttur er
oft nefndur ofvirkni, en samfara of-
virkninni em oft einbeitingarörð-
ugleikar, svo bamið á erfitt með að
halda athyglinni óskertri að ein-
stöku verkefni lengur en skamma
stund í einu (athyglisbrestur). Of-
virkni er oftast afleiðing mis-
þroska, en ofvirkniseinkenni geta
einnig komið fram af ytri ástæðum
s.s. hjá börnum sem eiga í tilfínn-
ingalegum eða félagslegum erfið-
leikum. Við greiningu ofvirkni er
stuðst við alþjóðlegar viðurkennd-
ar skilgreiningar sem bæði er að
finna í ICD 10 og DSM IV (grein-
ingarhandbækur Alþjóða heil-
brigðismálastofnunarinnar WHO
og bandarísku geðlæknasamtak-
anna).
Rannsóknir benda til að 2-5%
bama eigi við ofvirkni að stríða og
ýmislegt bendir til að athyglis-
brestur með ofvirkni sé ein algeng-
asta orsök hegðunar- og aðlögun-
arerfiðleika og fíkniefnamisnotk-
unar síðar á ævinni. Samkvæmt at-
hugun hér á Islandi virðist tíðnin
vera 1% meðal 6-12 ára bama.
Fjórðungur af þeim virðist eiga
foreldra sem em eða hafa verið of-
virk. Undanfarið hefur hópur
lækna sem mest afskipti hafa haft
af ofannefndum vandamálum hist á
vegum Landlæknisembættisins til
að ræða málefni þessara barna.
Rætt hefur verið um umfang
vandamálsins, skipulag á greiningu
og mikilvægi samvinnu heilbrigðis-
kerfis, menntakerfis og félags-
málakerfis við greiningu og með-
ferð bamanna, en einnig um lækn-
ismeðferð, þar á meðal um lyfja-
meðferð.
Helstu niðurstöður hópsins em
eftirfarandi:
Líklegt er að algengi ofvirkni
með athyglisbresti sé svipað hér og
í nágrannalöndunum og áhrif þess
séu svipuð á íslensk börn og fjöl-
skyldur og þar. Líklega er ofvirkni
með athyglisbresti vangreint
ástand á meðal íslenskra bama og
unglinga.
Stór hluti ofvirkra barna á við
námsvanda að stríða, bæði vegna
kjarnaeinkenna en einnig vegna
aukinnar tíðni sértækra námsörð-
ugleika („lesblindu, „skrifblindu"
o.s.frv.) meðal ofvirkra baraa í
samanburði við önnur börn. Lögð
er áhersla á mikilvægi þess að
menntakerfið og sérfræðingar inn-
an þess (sérkennarar og sálfræð-
ingar) vinni náið með læknum og
öðram fagaðilum að greiningu og
meðferð þessara barna, en nokkur
misbrestur hefur verið á að skóla-
kerfið hafi sinnt skyldum sínum að
þessu leyti. Það á ekki síst við eftir
flutning gmnnskólans til sveitarfé-
laganna.
Lögð er rík áhersla á þörfina á
miðlun upplýsinga um ofvirkni og
önnur misþroskavandamál til yfír-
valda og annarra stjómenda í heil-
brigðis-, mennta- og félagsmála-
kerfinu en ekki síður til starfs-
manna heilsugæslunnar, kennara
og félagsmálastarfsfólks. Starfs-
hópur á vegum Landlæknisemb-
ættisins vinnur nú að tillögum að
því hvemig ungbamavemd og
skólaheilsugæsla geti best komið
að málefnum ofvirkra bama.
Lögð er áhersla á mikilvægi
læknisfræðilegrar hliðar málsins.
Ofvirkni er í langflestum tilvikum
afleiðing vefrænna traflana í heila-
stöðvum, en getur einnig stafað af
röskunum í ytra umhverfi bams-
ins. Enn hefur ekki tekist að stað-
setja eða skilgreina vefrænar for-
sendur vandans en sýnt hefur verið
fram á að erfðir eiga stærstan hlut
að orsökunum. Lyf era mikilsverð-
ur hluti meðferðarinnar og era oft
forsenda þess að hægt sé að beita
öðram meðferðaraðferðum. Al-
gengast er að nota örvandi lyf svo
sem ritalín, en önnur lyf koma
einnig tO greina svo sem þunglynd-
islyf. Þekking og reynsla af notkun
þessara lyfja hjá börnum er orðin
veruleg.
Greining og meðferð barna með
ofvirkni með athyglisbrest kallar á
samvinnu margra fagstétta svo
sem lækna, sálfræðinga, sérkenn-
ara, félagsráðgjafa, sjúkra-, iðju-
og talþjálfa, svo einhverjir séu
nefndir. Landlæknisembættið vill
hafa framkvæði að því að fá þessa
aðila til samstarfs um úrlausn fyrir
ofvirk böm.
PÉTUR LÚÐVÍGSSON
ÓLAFUR Ó. GUÐMUNDSSON
HELGA HANNESDÓTTIR
STEFÁN HREIÐARSSON
PÁLL TRYGGVASON
STEINGERÐUR
SIGURBJÖRNSDÓTTIR
Allt efni sem birtist í Morgunblaðinu og Lesbók er varðveitt í upplýsinga-
safni þess. Morgunblaðið áskilur sér rétt til að ráðstafa efninu þaðan, hvort
sem er með endurbirtingu eða á annan hátt. Þeir sem afhenda blaðinu efni
til birtingar teljast samþykkja þetta, ef ekki fylgir fyrirvari hér að lútandi.