Morgunblaðið - 01.07.1998, Qupperneq 29

28 MIÐVIKUDAGUR 1. JÚLÍ 1998
+
MORGUNBLAÐIÐ
MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 1. JÚLÍ 1998 29

STOFNAÐ 1913
UTGEFANDI
FRAMKVÆMDASTJÓRI
RITSTJÓRAR
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
NAM OG SKOP-
UNARKRAFTUR
OFT HEFUR VERIÐ bent á mikilvægi þess hér í Morg-
unblaðinu og annars staðar að virkja sköpunarkraft
nemenda í skólastarfi, að kennarar líti ekki á nemendur sína
sem tóm ker sem þurfi einungis að fylla af staðreyndum
heldur að þeir séu hugsandi einstaklingar sem þurfi að
virkja til sköpunar á einhverju nýju, sem þurfi að þroska og
gera víðsýnni.
Eins og bent hefur verið á er ein leið til að gera þetta að
leggja meiri áherslu á listmenntun í skólum en hingað til
hefur verið gert. Bandaríski kennslufræðingurinn Elliot W.
Eisner sagði í viðtali við Morgunblaðið fyrir skömmu að gildi
listkennslu og raunar verkgreinakennslu einnig fælist í því
að hún þroskaði ýmis hugsanaferli, yki skynjunarnæmi og
gæfi aukna möguleika á breytilegum upplifunum sem ekki
væru mögulegar að öðrum kosti.
Eisner hefur einnig lagt áherslu á að efla listræna sýn á
skólastarf í heiminum en í því felst meðal annars að litið sé á
kennslu sem list, eða jafnvel listsýningu. Með þessu vill
Eisner vinna gegn þeirri hugmynd að einhverjar kennslu-
uppskriftir séu til og að kennsla verði að vana; kennarar
þurfa umfram allt að vera sveigjanlegir og skapandi í
kennslu sinni.
Trúin á utanbókarlærdómi og ýmiskonar ítroðslu hefur
verið mikil í íslenskum skólum og kemur ekki aðeins fram í
stærðfræði-, stafsetningar-, landafræði- og sagnfræði-
kennslu heldur einnig í bókmenntakennslu. Vert væri að
taka þessar aðferðir til gagngerrar endurskoðunar í ljósi
nýrra hugmynda.
BEIZLA ÞARF GÓÐÆRIÐ
GÓÐÆRISBYLGJAN er að ná hámarki og ýmis viðvör-
unarljós eru tekin að blikka. Viðskiptahallinn eykst með
auknu góðæri og til þess að minnka hann verða stjórnvöld að
grípa til ráðstafana, sem vinna gegn hallanum. Að mati for-
stjóra Þjóðhagsstofnunar þarf að grípa til sparnaðaraðgerða
bæði í rekstri hins opinbera og eins í einkaneyzlu. Með því
er unnt að koma í veg fyrir að verðbólga aukist og hagvöxtur
minnki.
Brýnast af öllu er að takist að auka þjóðhagslegan sparn-
að, m.a. með því að draga úr útgjöldum hins opinbera, greiða
niður skuldir ríkis og sveitarfélaga og hraða einkavæðingu
ríkisfyrirtækja. Ríkisvaldið verður og að forðast allar þær
aðgerðir, sem auka peningamagn í umferð. Þetta er nauð-
synlegt, þegar sjávarafurðaverð á erlendum mörkuðum
hækkar gífurlega samhliða auknum veiðiheimildum, sem
verða til þess að mun meiri verðmæti koma inn í hagkerfið.
Það er einnig umhugsunarefni fyrir ríkisvaldið hvort end-
urreisa eigi hvetjandi kerfi til sparnaðar meðal almennings,
sem sett var á fót fyrir nokkrum árum. Þá var stofnað til af-
sláttarhvata í skattakerfinu, styddu menn við íslenzka at-
vinnuvegi og keyptu hlutabréf í íslenzkum fyrirtækjum.
Ennfremur með sparnaði til húsnæðiskaupa og kaupum á
ríkisskuldabréfum. Slíkur frádráttur hefur farið dvínandi
undanfarið, þar sem ákvörðun var tekin fyrir nokkrum árum
um að honum skyldi hætt stig af stigi. Það kann hins vegar
að vera tilefni til að auka hann á ný, þótt með öðrum hætti
væri.
OPNUN í KÍNA
ATHYGLISVERT hefur verið að fylgjast með heimsókn
Bills Clinton, forseta Bandaríkjanna, til Kína. Með
beinni sjónvarpsútsendingu frá umræðum á blaðamanna-
fundi Clintons og Jiangs Zemins, forseta Kína, og frá ávarpi
Clintons í Pekingháskóla hefur það gerzt í fyrsta sinn að
mannréttindamál hafa verið rædd með opinskáum hætti í
landinu. Þótt ekki væri nema vegna þessara atburða hefur
heimsókn Clintons skilað árangri.
Hins vegar má spyrja hvað búi að baki þeirri ákvörðun
kínverskra stjórnvalda að leyfa almenningi að hlýða á boð-
skap Clintons. Hún kann að bera vott um aukið sjálfstraust
stjórnarinnar í Peking, sem telur sig halda styrkri hendi um
stjórnvölinn. Sömuleiðis kann að vera úthugsað af hálfu Kín-
verja að stuðla að því að Clinton styrki stöðu sína heima fyr-
ir og eigi þar af leiðandi auðveldara með að fá þingið til að
samþykkja beztu viðskiptakjör til handa Kína. En hvernig
sem á málið er litið hljóta sjónvarpssendingarnar nú að
stuðla að opnari umræðum í Kína og vera hluti af þeirri
hægfara lýðræðisþróun, sem átt hefur sér stað í þessu fjöl-
mennasta ríki heims.
Ný dómstólalög, sem taka gildi í dag, marka hluta lokaáfanga endurskoðunar íslensks réttarfars
Megintilgangur að auka
sjálfstæði dómstólanna
Ný lög um dómstóla
voru samþykkt á Alþingi
í vetur og taka þau
gildi í dag. Lögin hafa
að geyma í einum bálki
samfelldar reglur um
skipan dómstóla,
skilyrði fyrir veitingu
dómaraembætta,
réttindi og skyldur
dómenda og fleira.
Gréta Ingþórsdóttir
kynnti sér helstu breyt-
ingar sem gildistaka lag-
anna hefur í för með sér.
ÞORSTEINN Pálsson dóms-
málaráðherra flutti frum-
varp til dómstólalaga sl. vet-
ur. Frumvarpið var samið að
tilhlutan hans en unnið að því í nánu
samstarfi við réttarfarsnefnd og í
samráði við Dómarafélag Islands og
Lögmannafélag Islands. Lögin koma í
stað reglna um dómstóla og dómendur
sem voru annars vegar í lögum um
Hæstarétt nr. 75/1973, sem falla niður
í heild, og I. kafla laga um aðskilnað
dómsvalds og umboðsvalds í héraði nr.
92/1989 en sá kafli fellur einnig niður.
Við samningu laganna var sérstaklega
stefnt að því að styrkja stöðu og sjálf-
stæði dómstóla gagnvart öðrum stoð-
um ríkisvaldsins og ákvörðunarvald
þeirra um innri málefni. I þeirri vinnu
var hugað að þróun sambærilegrar
löggjafar í öðrum ríkjum Evrópu, en
sú viðmiðun er í sumum tilvikum óhjá-
kvæmileg, einkum á þeim sviðum er
taka til viðskipta og mannréttinda.
Morgunblaðið/Kristinn
STARFSAÐSTAÐA dómara hefur batnað til muna á síðustu árum og hefur það haft góð áhrif, t.d. á málahraða.
„Sérstakir dómsalir og dómhús og önnur ytri aðstaða stuðlar að betri og skilvirkari vinnubrögðum," segir Garðar
Gíslason, formaður Dómarafélags íslands. Aðstaða starfsfólks Hæstaréttar hefur gjörbreyst með nýju húsi.
Aflvaki nýbreytni
Til að ná þessum markmiðum eru
gerðar þær breytingar helstar að innri
stjórnsýsla héraðsdómstólanna er að
verulegu leyti falin dómstólai’áði. Því
er ætlað að vera aflvaki hvers kyns
nýbreytni í starfsemi héraðsdómstól-
anna, eins og segir í athugasemdum
með þessu frumvarpi til laga. Að öðru
leyti er gerð grein fyi'ir hlutverki
dómstólaráðs í samtali við formann
þess, Sigurð Tómas Magnússon hér-
aðsdómslögmann.
Önnur meginbreyting með lögunum
felst í skipan nefndar um dómarastörf.
Valdsvið hennar tekur bæði til hæsta-
réttardómara og héraðsdómara. Hún
á að vera algjörlega óháð í störfum
sínum og vera æðsta stjórnvald í þeim
málum sem henni eru falin. Hún setur
almennar reglur um hvers konar
aukastörf geti samrýmst embættis-
störfum dómara og reglur um að
hvaða marki samrýmanlegt sé emb-
ætti dómara að hann eigi hlut í félagi
eða atvinnufyrirtæki. Nefndin tekm'
við kvörtunum þeirra, sem telja að
dómari hafi gert á hlut þeirra með
störfum sínum, og taki nefndin slíka
kvörfun til meðferðar skilar hún rök-
studdu áliti um málið. Nefndin getur
fundið að störfum viðkomandi dómara
eða veitt honum áminningu.
I nefndinni sitja Gunnlaugur Claes-
sen hæstaréttardómari, tilnefndur af
ráðheira, formaður, Helgi I. Jónsson
héraðsdómari, tilnefndur af Dómara-
félagi íslands, og Sigurður Líndal pró-
fessor, tilnefndur af lagadeild Háskóla
íslands.
Sú breyting verður með lögunum að
héraðsdómarar verða ekki lengur
skipaðir til starfa við tiltekinn dóm-
stól, heldur geta þeir færst á milli
þein-a samkvæmt ákvörðun dómstóla-
ráðs og skipt þannig um starfsvett-
vang. I framsöguræðu dómsmálaráð-
heiTa, þegai' hann mælti með frum-
varpinu, kom fram að með þessu fyrir-
komulagi yrði unnt að koma við breyt-
ingum á starfsvettvangi dómara í
styttri eða lengri tíma. Hægt væri að
bregðast við auknu álagi á einstaka
dómstóla, auk þess sem unnt væri að
styrkja stöðu minni dómstóla með því
að manna þá með reyndum dómurum.
Stöður dómarafulltrúa eru lagðar
niður með lögunum og í þeirra stað
teknai' upp stöður löglærðra aðstoðar-
manna. Þeir eiga að vera héraðsdóm-
urum til aðstoðar við undh'búning og
framkvæmd þinghalda og meðferð ein-
stakra mála.
Staifssvið dómstjóra breytist nokk-
uð frá því sem verið hefur. Sum störf
þeirra færast til dómstólaráðs, t.d. um-
sjón með fjárreiðum dómstólanna, en
önnur ný verða til, svo sem öll sam-
skipti við dómstólaráð. Þeir hafa með
höndum stjórn héraðsdómstóla, bera
ábyrgð á störfum þeirra og koma fram
fyrir hönd þeÚTa út á við. Þeir skipta
verkum á milli dómara og annarra
starfsmanna og úthluta málum. Þeh'
ráða og reka starfsmenn við dómstól-
ana, aðra en héraðsdómai'a, og þeim
ber að fylgjast með störfum dómara og
annarra starfsmanna og gæta aga
gagnvart þeim svo nokkuð sé nefnt.
Embættisskilyrðum
hæstaréttardómara breytt
Ekki verða miklar breytingar á
starfsemi Hæstaréttar með nýju lög-
unum. Helstar má nefna þær að staða
hæstaréttarritara er lögð niður og í
staðinn tekin upp staða skrifstofu-
stjóra Hæstaréttar. Þá er breytt
nokkuð þeim skilyrðum sem menn
þurfa að uppfylla til að þá megi skipa í
embætti hæstaréttardómara. Nú er
t.d. lágmarksaldur hæstaréttardóm-
ara 35 ár í stað 30 ára áður. Þess er að
auki krafist að bú umsækjanda megi
ekki hafa verið tekið til gjaldþrota-
skipta. Umsækjandi má ekki hafa
gerst sekur um refsivert athæfi sem
telja megi svívirðilegt að almennings-
áliti eða sýnt af sér háttsemi sem geti
rýrt það traust sem dómarar verði al-
mennt að njóta.
I athugasemdum með frumvarpinu
segir að þessum fyrirmælum sé ætlað
að koma í stað skilyi'ðis, sem gildir um
héraðsdómara og umsækjendur um
embætti hæstaréttardómara þurftu að
uppfylla, um að þeir hafi óflekkað
mannorð. „Áskilnaður um óflekkað
mannorð hefur reynst mjög vandmeð-
farið í framkvæmd, enda er inntak
þess hugtaks nokkuð á reiki,“ segir í
athugasemdunum. Þá gera nýju lögin
ekki áskilnað um að dómari við Hæsta-
rétt hafi lokið lögfræðiprófi með fyrstu
einkunn. Gert er ráð fyrir að rýmka
nokkuð reglur um hvers konar starfs-
reynslu dómaraefni við Hæstarétt
þurfi að hafa öðlast til að fullnægja
skilyrðum til að fá skipun í embætti. I
eldri lögum var tæmandi upptalning á
þeim störfum sem dómarar þurftu að
hafa gegnt. Þetta taldist óheppilegt
með tillití til þess að það kynni að úti-
loka umsækjendur sem hafa haldgóða
starfsreynslu á öðrum sviðum en
greind eru í upptalningunni.
Getur verið fyrirmynd
Þorsteinn
Pálsson
Með þeim
á skipan
ÞORSTEINN Pálsson
dómsmálaráðherra segir
að með þeirri endm’skoð-
un réttarfarslöggjafar
sem staðið hefur í nær
áratug og nú er að ljúka
standist gildandi lög um
réttarfar fyllilega saman-
burð við hliðstæða löggjöf
þeh’ra landa sem við eig-
um helst samleið með og
geti verið öðrum þjóðum
til fyrh’myndar.
Þorsteinn byrjar á að
rekja upphaf þess að lög-
um um réttarfar var
breytt hér á landi. „Hinn
1. júlí 1992 tóku gildi lög
um aðskilnað dómsvalds
og umboðsvalds í héraði.
varð gi'undvallarbreyting
dómstóla á lægra dómstigi, en kjarni
þeirra breytinga var sá að algerlega
var skilið á milli starfa sem handhafar
framkvæmdavalds og dómsvalds hafa
með höndum. I kjölfar þessarar laga-
setningar fór fram heildarendurskoð-
un á réttarfarslögum og við umræddan
aðskilnað dómsvalds og framkvæmda-
valds tóku gildi lög um aðfór; lög um
kyrrsetningu, lögbann o.fl.; lög um
meðferð opinberra mála; lög um opin-
ber skipti á dánarbúum o.fl.; lög um
gjaldþrotaskipti og lög um meðferð
einkamála,“ segh’ hann.
Samræmdist ekki
mannréttindaviðhorfum
„Fram að aðskilnaði dómsvalds og
framkvæmdavalds höfðu sýslumenn og
bæjarfógetar utan Reykjavíkur farið
með dómsvald og umboðsvald ríkisins í
héraði. Þannig má nefna að í gildistíð
eldri réttarfarslaga hafði sami emb-
ættismaður bæði afskipti af sakamál-
um sem lögreglustjóri og dómari og
jafnframt dæmdi hann um réttmæti
opinberra gjalda samhliða því að inn-
heimta þan. Að baki þessu fyrirkomu-
lagi bjuggu eldri sjónarmið um hag-
kvæmni vegna fámennis. Á hinn bóg-
inn samrýmdist þessi skipan dóms-
valds engan veginn seinni tíma við-
horfum um mannréttindi og afdráttai’-
lausri ki’öfu um að mönnum væri
tryggð réttlát málsmeðferð fyrir hlut-
lausum dómara. Einnig braut hún
gegn þjóðréttarlegum skuldbindingum
landsins. Aðskilnaður dómsvalds og
framkvæmdavalds hafði það megin-
markmið að ráða bót á þessum ann-
mörkum eldri réttar-
farslaga."
ísland stendur við al-
þjóðaskuldbindingar
Þorsteinn segist ekki
telja vafa undiroi-pið að
þessu markmiði nýrra
réttarfarslaga hafí _ verið
náð þannig að ísland
standi að fullu við skuld-
bindingar landsins á al-
þjóðavettvangi um að
tryggja réttaröryggi fyrir
dómstólum. „Einnig hef-
ur reynslan af nýjum
réttarfarslögum orðið sú
að rekstur dómsmála
gengur mun hraðar fyrir
sig en áður en skilvirkni við meðferð
dómsmála er einnig nauðsynlegur liður
í því að tryggja réttaröryggi. Þá tel ég
það hafa styrkt stöðu dómsvaldsins að
við umræddan aðskilnað vai’ komið á
fót sérstökum héraðsdómstólum í
hverju umdæmi landsins og þeim falið
það verkefni að fara eingöngu með
dómsvald. Við þetta hafa dómstólar orð-
ið almenningi sýnilegri og má ráða af
aukinni umfjöllun um dómsmál að áhugi
á störfum þeirra hafi aukist. Þannig má
gera ráð fyi-h’ að dómstólar búi nú við
virkara aðhald með aukinni réttarviL
und almennings," segir Þorsteinn.
Margar ástæður liggja að baki þess-
um góða árangri af nýjum réttarfars-
lögum, að sögn Þorsteins. „Ég vil þó
helst nefna að lögin eru afar vel úr
garði gerð, enda áttu hlut að máli fær-
ustu sérfræðingar landsins á þessu
sviði. Einnig er mikilvægt að allir
þættir réttarfars voru endurskoðaðir
samhliða, þannig að innbyrðis sam-
ræmis var gætt í lagasetningu. Þá
skipth’ máli að allur aðbúnaður dóm-
stóla hefur verið stórlega bættur. Loks
vil ég nefna að þessi árangur verður að
miklu leyti þakkaður dómurum og lög-
mönnum sem hafa lagst á eitt um að
tryggja að framkvæmdin gangi vel og
snurðulaust fyrir sig.“
í kjölfar breytinga á skipan lægra
dómstigs frá árinu 1992 var ráðist í
endurskoðun á löggjöf um æðra dóm-
stig. Var svo komið undir lok þess árs
að mikill fjöldi mála beið dóms Hæsta-
réttar. Einkum var um að ræða einka-
mál og gátu liðið allt að þrjú til fjögur
ár frá því máli var áfrýjað þar til end-
anlegur dómur gekk. Þorsteinn segir
að reynslan af þessari endurskoðun á
lögum um æðra dómstig hafi orðið sú
að málsmeðferðin fyi-h’ Hæstarétti sé
mun hraðari.
„Ég vil einnig minna á að 1. júlí 1997
var skipulagi og stjórn lögreglu breytt
í veigamiklum ati’iðum en þá tók th
starfa nýtt embætti ríkislögreglu-
stjóra, sem fer með æðstu stjórn lög-
reglu í landinu í umboði dómsmálaráð-
heiTa. Á sama tíma tóku einnig gildi
breyttai’ reglur um meðferð ákæru-
valds, þar sem ákæruvald lögi’eglu-
stjóra í hverju umdæmi var rýmkað,
þannig að allur þorri sakamála er nú
rannsakaður undir stjórn þess lög-
reglustjóra, sem semur ákæru í máli
og sækir það fýrir héraðsdómi. Mark-
mið þessara breytinga er að einfalda
feril mála á rannsóknar- og ákæru-
stigi, svo meðferð þeirra veðri einfald-
ari og skilvirkari."
Þorsteinn minnir á að tilgangm-inn
með dómstólalögunum sé að ti’yggja
enn frekar réttaröryggi með því að
dómstólai’ verði í ríkum mæli sjálf-
stæðir um stjórn innri málefna sinna.
Það sé m.a. gert með dómstólaráði.
„Ekki er nægjanlegt að sjálfstæði
dómstólanna sé tryggt í raun, heldur
verður sjálfstæðið og trúverðugleikinn
sem því fylgir að vera öllum sýnilegur.
Þá miða dómstólalögin einnig að því að
koma í veg fyrir að sú aðstaða skapist
að trúverðugleiki dómai’a verði al-
mennt dreginn í efa.“
Endurskoðun löngu tímabær
„í vor voru einnig afgi-eidd frá Al-
þingi ný lög um lögmenn en þau lög
eru einnig hluti af réttarfarslöggjöf-
inni. Fyrri lög voru frá árinu 1942 og
var því endurskoðun þeirra orðin
löngu tímabær. Með þessum lögum er
leitast við að setja ítarlegri reglur um
réttindi og skyldur og tryggja að
sanngjarnai’ reglur giltu gagnvart
þeim og almenningi sem þarf að eiga
viðskipti við lögmenn.
Segja má að ný lög um dómstóla og
lögmenn marki lokaáfanga í heildar-
endurskoðun réttarfarslaga hér á
landi. Sú endm-skoðun hefur nú staðið
í hartnær áratug sem er skammur
tími þegar litið er til umfangs réttar-
farslaga. Það er einnig mat mitt að
gildandi lög um réttarfar standist fylli-
lega samanburð við hliðstæða löggjöf
þeirra landa sem við eigum helst sam-
leið með og geti verið öðrum þjóðum
til fyrirmvndar," segir Þorsteinn Páls-
son dómsmálaráðherra.
GARÐAR GÍSLASON, FORMAÐUR DÓMARAFÉLAGS ÍSLANDS
Breytingarnar hafa skilað árangri
GARÐAR Gíslason,
formaður Dómarafé-
lags Islands, segir
breytingarnar frá 1992
hafa verið niiklar og
góðar fyrir dómara og
nefnir sérstaklega auk-
ið sjálfstæði þeirra og
dómstólanna. „Mikil
breyting varð þegar
dómarar hættu að
rannsaka mál, dómstól-
arnir voru teknir frá
sýslumönnunum og til
urðu 8 sjálfstæðir hér-
aðsdómstólar í stað
þeirra 29 sem voru áð-
ur. Þá skipti líka miklu
máli að sérstakir sak-
sóknarar fóru að sækja opinber
mál. Þetta varð til að efla sjálfstæði
dómstólanna og dómaranna, sjálfs-
vitund þeirra og starfsanda og hef-
ur haft margt fleira gott í för með
sér.“
Stóraukinn málahraði
„Sérstaklega ber að nefna hrað-
ari afgreiðslu mála en það er ekki
síst að þakka því að eftir breyting-
una gátu dómarar einbeitt sér að
dómstörfum og þurftu ekki að
sinna öðru. Þá hefur stórbætt
starfsaðstaða haft sitt að segja, sér-
stakir dómsalir og dómhús og önn-
ur ytri aðstaða stuðlar að betri og
skilvirkari vinnubrögðum," segir
Garðar.
Garðar
Gfslason
Hann segir dómara
hafa fundið fyrir nei-
kvæðu viðhorfi almenn-
ings til stéttarinnar og
oft sé talað um að mál
gangi illa. Það sé hins
vegar oftar á rannsókn-
ar- og saksóknarstigi
sem mál teíjist en ekki
á dómstigi. „Það hefur
ekki skilað sér nægi-
lega vel hve málahrað-
inn hefur aukist mikið.
Fyrir héraðsdómi er
nánast engin bið í opin-
berum málutn og einka-
málin klárast yfh’Ieitt á
um það bil hálfu ári.
Þessi tími var áður um
eitt ár.“
Garðar bendir á að hér á landi
séu aðeins tvö dómstig, þ.e. héraðs-
dómar og eitt áfrýjunarstig í stað
tveg-gja í flestum löndum. Hæsti-
réttur taki við öllum áfrýjuðum
málum sem þýði mikinn málafjölda.
Samt sem áður hafi tekist að stytta
málatíma í Hæstarétti verulega.
Hann er kominn í einn til tvo mán-
uði í opinberum málum og úr
tveimur til þremur árum í þijá til
fimm mánuði í einkamálum en
Garðar segir svo stuttan tíma
óþekkt fyrirbæri í öðrum löndum.
„Styttri málatími í Hæstarétti er
líka því að þakka að dómurum var
fjölgað og dómstólnum er skipt nið-
ur í deildir, fimm og þriggja
manna. Þannig næst betri nýting og
skipulagðari vinna. Þá hefur í góðri
samvinnu við lögmenn tekist að
stytta ræðutíma auk þess sem þeir
gefa upp ræðutíma sinn fyrirfram
og skila inn gögnum. Þessi hnitmið-
uðu vinnubrögð skila sér í hraðari
málsmeðferð og dómarar leggja
metnað sinn í að vinna betur og
hraðar."
Þriðja stoð ríkis-
valdsins styrkt
„Stjórnarskráin gerir ráð fyrir
þrískiptingu rfkisvaldsins en frá
því aðskilnaðarlögin og nýju rétt-
arfarslögin voru sett hefur ekkert
sérstakt verið gert til að styrkja
það vald sem dómstólarnir fara
með, þar til nú. Nýju dómstólalög-
in gera ráð fyrir að héraðsdóm-
stólar fái stjórn sinna mála. Hún
flyst með lögunum úr dómsmála-
ráðuneytinu, þ.e. frá fram-
kvæmdavaldinu, til sérstaks dóm-
síójaráðs."
Onnur nýjung sem gert er ráð
fyrir í lögunum er sú að dómarar
flytjist á milli héraðsdómstóla en
Garðar segir slíkt fyrirkomulag vel
þekkt í öðrum löndum. Hér sé slíkt
ekki óeðlilegt, enda landið að
minnka með tækniframförum og
bættum samgöngum. Aðspurður
um hvort þetta hafi mætt andstöðu
dómara segir Garðar að þeir fáist
við að setja niður deilur annarra og
reyni að forðast þær sín í milli.
FORMAÐUR LÖGMANNAFÉLAGS ÍSLANDS, JAKOB R. MÖLLER
Lög’gjöfín meistaraverk
JAKOB R. Möller, for-
maður Lögmannafélags
Islands, minnir á að setn-
ing nýrra lögmannalaga
sé, ásamt nýjum dóm-
stólalögum, síðasti liður-
inn í heildarendurskoðun
réttarfarslöggjafar. Lög-
mannalögin taka gildi um
næstu áramót. „Lögin
um málflytjendur eru að
stofni til frá 1942 og eru
orðin úrelt. Þeim vai' að
vísu breytt árið 1995 til
að bregðast við breyttum
þörfum en þá var komið
á skyldu til starfsábyrgð-
artryggingar lögmanna
og skyldu þeirra til að
stofna fjárvörslureikninga íyrir um-
bjóðendur sína,“ segir Jakob.
I ferlinu við setningu lögmannalag-
anna hafa verið uppi álitamál um það
hvort skylda eigi alla lögmenn til að-
ildar að Lögmannafélagi íslands og
hvernig fara eigi með agavald yfir og
eftirlit með lögmönnum. „Þessu var
þannig háttað að stjórn lögmannafé-
lagsins fór með hvort tveggja en við
heildarendurskoðun réttarfarsins var
þetta tekið til athugunar. Um tíma
gerði frumvarpið ráð fyrir frjálsri að-
ild og að dómsmálaráðuneytið skipaði
sérstaka nefnd sem færi með aga- og
eftirlitshlutverk. Margir lögmenn voru
hlynntú’ því að félagsaðild væri ekki
skylda en lítill stuðningur var við ráðu-
neytisskipaða aga- og eftirlitsnefnd."
Jakob R.
Möller
„Frumvarpið varð ekki
útrætt í þeirri mynd og í
meðförum síðasta þings
tók það miklum breyting-
um sem fólust m.a. í því
að lögmenn eru skyldaðir
til að vera í lögmannafé-
laginu sem sinni ákveðn-
um lögbundnum störfum.
Aga- og eftirlitshlutverk
verður í höndum fimm
manna úrskurðarnefndar
lögmanna sem verður í
tengslum við lögmanna-
félagið. Allsherjarnefnd
gerði breytingarnar að
frumkvæði lögmannafé-
lagsins í samstarfí við
réttarfarsnefnd og dóms-
málaráðuneytið," segir Jakob.
Fyrir utan ákvæði um skylduaðild
og úrskurðarnefnd segir Jakob að
mikilvægt nýmæli séu reglur um það
hverjir geti átt félög sem eiga lög-
mannsstofur en hingað til hafa engar
sérstakar reglur um það gilt. Sam-
kvæmt nýju lögunum geta aðeins lög-
menn átt slíkar stofur. Undantekning-
ar má þó veitta að uppfylltum sérstök-
um skilyrðum.
Lögmenn ánægðir með vandaða
og heilsteypta löggjöf
Lögin gera ráð fyrir breytingum á
öflun málflutningsréttinda, aðallega
fyrir héraðsdómi, en gert er ráð fyrir
að prófmálakei’fið leggist af og efnt
verði til sérstakra númskeiða.
„Með setningu aðskilnaðarlaganna,
nýrra laga um meðferð einkamála,
meðferð opinberra mála, aðfarargerð-
ir, nauðungarsölur og gjaldþrotaskipti
var kominn nýr lagarammi fyrir dóm-
stólana og þá sem önnuðust opinberar
gerðir. Þá var þó enn eftir að setja
heildarlög um dómstólana. Áður voru
sérstök lög um Hæstarétt en eftir að
lögum um meðferð einkamála var
breytt árið 1994 voru flest ákvæði um
málsmeðferð fyrir Hæstarétti færð
inn í þau og þá var lítið eftir af þeim
lögum. Nú eru þessi heildarlög komin,
dómstólalög nr. 15/1998.“
Jakob segir löggjöfina mikið þrek-
virki. „Það er mikilvægt að gera sér
grein fyi-ir því að setning þessarar
löggjafar krafðist mikillar samræm-
ingarvinnu sem hefur tekist mjög vel.
Ef við tökum t.d. einkamál þá er þetta
ein samstæð hugsun frá því krafa
verður til og þar til fullnustu hennar
er lokið. Algjör samfella er í lagabúlk-
unum og ekki hafa komið í ljós neinar
misfellur. Lögmenn eru almennt sam-
mála um að frá lagatæknilegu sjónar-
miði sé þessi löggjöf meistaraverk."
„Starfinu lýkur hins vegar aldrei og
lögum um meðferð opinbeiTa mála
hefur verið bi’eytt frá gildistöku þeirra
1991, m.a. með lögreglulögum frá síð-
asta ári. Nú er verkið allt komið með
dómstólalögum og frá sjónai-miði lög-
manna er mikill kostur að lagarammi
um starfsemi dómstóla skuli í fyrsta
lagi vera orðinn til og svo að hann
skuli nú allur vera á einum stað.“
4-
SIGURÐUR TÓMAS MAGNÚSSON, FORMADUR DÓMSTÓLARÁÐS
Samræming og fyrirsvar
DÓMSTÓLARÁÐ var
skipað í vor fímm mönn-
um og kom það fyrst
saman 19. maí sl. Ráðið
er skipað þeim Sigurði
Tómasi Magnússyni for-
manni, Frey Ófeigssyni
varaformanni, Valtý
Sigurðssyni, Friðgeir
Björnssyni og Snjólaugu
Olafsdóttur.
Ráðið fjallar um starf-
semi héraðsdómstól-
anna. „Markmið lag-
anna er klárlega að
auka sjálfstæði dómstól-
anna. Það er gert með
því að færa verkefni að
hluta til frá dómsmála-
Sigurður Tómas
Magnússon
málshraða og skilvirku
dómstólakerfi. Þegar
lögin voni sett var
ekki búið að tryggja
fjárveitingu til dóm-
stólaráðs þ.a. um
næstu áramót fæst úr
því skorið hvort fjár-
veitingavaldið hefur
skilning á þessari íjár-
þörf.
Verkefni ráðsins eru
skilgreind í lögunum.
Sigurður Tóinas segir
þau helstu vera að
gera tillögur um fjár-
veitingar til héraðs-
dómstólanna og skipta
fé á milli þeirra, end-
ráðuneyti og að hluta frá héraðs-
dómstólunum sjálfum. Með dóm-
stólaráði skapast tækifæri til að
sinna betur verkefnum sem lítið
vægi hafa haft eins og t.d. símennt-
unarmálum. Sjálfstæði íslenskra
dómstóla hefur í reynd verið mikið
og vel virt af handhöfum annarra
þátta ríkisvaldsins. Það sem helst
hefur skort á er að gera þetta sjálf-
stæði sýnilegt en það breytist með
lögunum, m.a. með dómstólaráði,"
segir Sigurður Tómas Magnússon.
Tryggja þarf fjái-veitingar
Sigurður Tómas segir sjálfstæði
dómstólanna að miklu leyti komið
undir því að þeim verði tryggt hæfi-
legt rekstrarfé til að halda uppi
urmenntunarmál og önnur starfs-
mannamál, m.a. hversu margir
starfsmenn verði við hvern dóinstól
og hvar héraðsdómarar skuli
starfa. Þá á ráðið að hafa umsjón
með upplýsingakerfum, sjá um
samantekt tölulegra upplýsinga,
eftirlit með skilvirkni og hraða við
rekstur dómsmála, útgáfumál, fara
ineð sameiginlegt fyrirsvar héraðs-
dómstólanna, setja samræmdar
reglur um vinnubrögð hjá dómstól-
unum og fleira. Hann segir fjár-
málin vera aðalverkefni ráðsins á
næstunni og síðan starfsmannamál.
Nú sé verið að ráða aðstoðarmenn
í staðinn fyrir löglærða fulltrúa en
þeirra stöður hafa verið lagðar
niður með gildistöku laganna.