Morgunblaðið - 01.07.1998, Qupperneq 32

32 MIÐVIKUDAGUR 1. JÚLÍ 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Hvað kostar
leiklistin?
_ Það erþví reginmisskilningur að kægt
sé að halda úti sama stigi atvinnuleik-
listar í landinu fyrir minni peninga en
nú er gert, eða það sem væri enn fá-
ránlegra; að stilla dæminu upþ á
þann hátt að setja mœtti upp fleiri sýn-
ingar fyrir peningana.
S
Ivetur kom út skýrsla á veg-
um menntamálaráðuneytis-
ins um samkeppnisstöðu
frjálsra leikhópa gagnvart
opinberu leikhúsunum.
Skýrslan staðfestir það sem vitað
var að leikhópamir hafa minni
fjármuni á milli handa en opinberu
leikhúsin. Tilefni skýrslugerðar-
innar var að Alþingi samþykkti
beiðni þessa efnis til ráðuneytisins.
Til verksins var fenginn Magnús
Ámi Skúlason hagfræðingur og
framkvæmdastjóri íslenska dans-
flokksins.
Meðal þess sem skýrsluhöfundi
var falið að svara var hver væru
sundurliðuð
VIDHORF
Eftir Hávar
Sigurjónsson
fjárframlög ríkis
og sveitarfélaga
tímabilið
1995-1997 til
leikhúsa og leik-
hópa. Hver fengi hvað og frá
hverjum? Auðvelt er að sjá hver
framlög ríkisins eru, þau eru sund-
frliðuð og nafngreind í fjárlögum
og/eða áætlunum ráðuneytis en
þegar reynt er að ráða í fjárveit>
ingar sveitarfélaganna til lista og
menningar vandast málið. Að
Reykjavikurborg undanskilinni er
tæpast nokkur vegur að finna
áreiðanlegar tölur frá sveitarfélög-
unum og Magnús Ami bendir
reyndar á í skýrslu sinni að með
nútíma upplýsingatækni ætti að
vera hægur vandinn að gera töl-
umar aðgengflegar og skýrar. í
skýrslunni er fundin niðurstöðu-
tala um opinberan stuðning við
leiklist og reynist hún vera um 660
milljónir samanlagt frá rfld og
sveitarfélögum. Helmingur þessar-
ar fjárhæðar er framlag rfldsins til
Þjóðleikhússins, u.þ.b. 330 milljón-
ir, Leikfélag Reykjavíkur fær tæp-
an fjórðung með firamlagi Reykja-
víkurborgar, (160 milijónir), Is-
lenska óperan fær um 54 mifljónir
frá ríkinu og Leikfélag Akureyrar
rúman helming þeirrar upphæðar
frá ríkinu, 23 milljónir. Þess ber að
gæta að rfldð styrkir ekki LR
nema með málamyndaframlagi en
hefur í staðinn séð um íslensku
ópemna samkvæmt samkomulagi
sem menntamálaráðuneytið gerði
við Reykjavíkurborg fyrir fáeinum
árum. Þar tók ráðuneytið að sér
íslensku óperuna en Iieykjavíkur-
borg Leikfélag Reykjavíkur. Leik-
félagsfólk var mjög ósátt við þessa
niðurstöðu og taldi það hneisu að
með einu pennastriki væri lagður
af nær aldarlangur stuðningur rík-
isins við eina elstu menningar-
stofnun landsins.
Um Leikfélag Akureyrar er í
gildi þríhliða samningur milli ríkis,
Akureyrarbæjar og LA og slaga
samanlagðar fjárveitingar til þess
hátt í íslensku ópei'una þegar allt
er lagt saman.
Til allra sjálfstæðu leikhópanna
og leikhúsanna renna um 36-40
milljónir frá opinberum aðflum.
Tuttugu og sex eru frá ríkinu, þar
af 16 mifljónfr frá menntamála-
ráðuneytinu í formi styrkja (Leik-
listarráð) og 10 milljónir frá Lista-
sjóði (starfslaunasjóði listamanna)
í formi starfslauna. Til viðbótar
leggur Reykjavíkurborg fram 5
milljónir og Hafnarfjarðarbær hef-
ur styrkt Hafnarfjarðarleikhúsið
með 4 milljónum árlega. Önnur
sveitarfélög leggja lítið af mörkum
en þó er ástæðulaust að afskrifa
þau með öllu. Þá er einnig Ijóst að
atvinnuleikhópamir sækja
nokkurn stuðning til atvinnufyrir-
tækja en hversu mikinn er ógjöm-
ingur að segja til um. Þannig hafa
atvinnuleikhópamfr varlega áætl-
að allt að 45-50 milljónir til ráð-
stöfunar árlega og fyrir þær setja
þeir og sjálfstæðu atvinnuleikhúsin
ái'lega upp með einum eða öðmm
hætti um 30 leiksýningar. Með ein-
faldri deilingu er þetta um ein og
hálf milljón á hverja sýningu og
þykir víst engum mikið.
Sams konar deiling leiðir í ljós
að Þjóðleikhúsið hefur um 27 millj-
ónir til ráðstöfunar pr. sýningu (12
verkefni), Leikfélag Reykjavíkur
um 20 milljónir (8 verkefni), Is-
lenska óperan 18-27 milljónir (2-3
verkefni), Leikfélag Akureyrar
10-15 milljónir (3-5 verkefni).
Auðvitað er hroðalega ósanngjamt
að stilla dæminu upp svona en
þetta er þó það sem máhð snýst
um á endanum, hversu miklir pen-
ingar era til ráðstöfunar við upp-
setningu leiksýninga. Vissulega er
munur á því hvort hópur ungra
leikara kemur saman og æfir leik-
rit án nokkurra málalenginga eða
hvort lagt er upp með viðamikla
sýningu í Þjóðleikhúsinu. Segja má
að kostnaður Þjóðleikhússins sé
raunhæfur, þar er vafalaust reynt
að gæta aðhalds á sem flestum
sviðum, en að sjálfsögðu er fylgt
umsömdum kjarasamningum og
fólki greitt fyrir vinnu sína. Vinnu-
launin eru sá póstur sem atvinnu-
leikhópamir skera fyrst niður,
listamennimfr gefa vinnu sína því
peningamir sem handbærir eru
fara allir til að greiða útlagðan
kostnað. Framlag listamannanna
sjálfra í gefnum vinnulaunum
nemur tugmilljónum sé litið tfl síð-
ustu tíu ára eða svo. Það er því
reginmisskilningur að hægt sé að
halda úti sama stigi atvinnuleiklist-
ar í landinu fyrir minni peninga en
nú er gert, eða það sem væri enn
fáránlegra; að stilla dæminu upp á
þann hátt að setja mætti upp fieiri
sýningar fyrir peningana. Mun
fremur væri hægt að segja að hið
blómlega leikhúslíf utan opinberu
leikhúsanna blómstri þrátt fyrir
allt og aukinn stuðningur virkai' á
þann hátt að hópunum fjölgar svo
ekki verður meira til ráðstöfunar
en áður fyrir hvem og einn.
Ástæðan er einfaldlega sú að með
auknum stuðningi eykst fólki
bjartsýni og þor.
Fyrir einum 8 árum skiluðu full-
trúar leikhópanna til menntamála-
ráðuneytisins styrkjum sem þeim
hafði verið úthlutað, með þeim
rökstuðningi að lágmarkskostnað-
ur við eina litla leiksýningu væri
ekki undir 3 milljónum. Ekki hefur
orðið ódýrara að setja upp leiksýn-
ingar síðan nema síður sé, en þessi
uppreisnarhvöt sem þama gerði
vart við sig var rækilega kæfð í
fæðingu. Aldrei hefur leikhópi ver-
ið úthlutað meira en 3 milljónum
til einstaks verkefnis síðan, enda
virðist beinlínis gert ráð fyifr að
leikhópamir leiti einnig annarra
leiða til fjármögnunar. Fyrirtæki
virðast einnig sjá sér aukinn hag í
því að styrkja starf leikhópanna og
einstök fyrirtæki hafa jafnvel
gengið svo langt að fjármagna ein-
stakar sýningar að talsverðum
hluta ef efni þeirra fellur að stefnu
fyrirtækisins. Tryggingafélögin
hafa t.d. styrkt sýningar sem fjalla
um umferðaimál eða vímuefna-
neyslu og vafalaust mætti finna
fleii'i fleti á slíku.
Drífa
Snædal
Svanhildur
Kaaber
Tryggvi
Friðjónsson
Ögmundur
Jónasson
Yinstri
stefna
EINS og fram kom í fjölmiðlum á
sínum tíma var stjórnmálafélagið
Stefna - félag vinstrimanna stofn-
að um miðjan maímánuð. Enda
þótt félagið hafi lítið verið kynnt
enn sem komið er hefur fjöldi
fólks engu að síður þegar látið
skrá sig í það og enn fleiri hafa
óskað eftir upplýsingum. Þeir sem
að félaginu standa eru staðráðnir í
að rasa ekki um ráð fram, vinna
alla undirbúningsvinnu vel, enda
ekki í ráði að tjalda til einnar næt-
ur.
En hvers vegna Stefna? Fæstir
deila um það að tíðarandinn í þjóð-
félaginu einkennist mjög af póli-
tískum doða. Markaðshyggja hefur
náð að grafa um sig í stjórnmálalífi
þjóðarinnar og á öll gagnrýnin
hugsun erfitt uppdráttar nú um
stundir. A félagshyggjuvæng
stjómmálanna er stofnanahyggja
ráðandi og telja margir allra meina
bót ef tekst að ná meirihlutafylgi
og er engu líkara en menn séu
reiðubúnir að fórna hugsjónum sín-
um og baráttumarkmiðum til að ná
völdum. Þessarar þróunar gætir nú
víða um lönd.
Reyndar er það svo að félags-
hyggjuflokkar svonefndir á Vest-
urlöndum hafa færst mjög til
hægri á liðnum árum og nægir þar
að nefna Verkamannaflokkinn
breska sem siglir hraðbyri upp að
bandarískum demókrötum sem
seint verða kenndir við jöfnuð og
vinstrisinnaða félagshyggju.
Einnig má nefna jafnaðarmanna-
flokka Norðurlanda sem fylgja
mun hægrisinnaðri stefnu en þeir
gerðu fyrir aðeins áratug eða svo.
Þessarar viðhorfsbreytingar verð-
ur einnig rækilega vart hér á landi,
eins og dæmin sanna varðandi af-
stöðu til markaðshyggju og fjár-
málavalds, samfélagsþjónustunnar,
kjarasamninga og verkalýðshreyf-
ingar.
I Bretlandi er gengið svo langt
að staðhæfa að hinn „nútíma-
væddi“ Verkamannaflokkur Tonys
Blairs, sem hann sjálfur jafnan
skírskotar til sem Nýja Verka-
mannaflokksins, hafi í raun tekið
frjálshyggjuna upp á sína arma og
framfylgi hægristefnu á ýmsum
sviðum sem jafnvel eindregnustu
frjálshyggjumenn hefðu ekki látið
sig dreyma um. Á sama hátt setti
margan félagshyggjumanninn
hljóðan þegar R-listinn í Reykjavík
fékk sérstök viðurkenningarorð frá
Viðskiptablaðinu fyrir árangur í
einkavæðingu og ekki ráku menn
síður upp stór augu þegar félags-
legt íbúðarhúsnæði í borginni var
gert að hlutafélagi og húsaleigan
keyrð upp úr öllu valdi. Þannig
Innan félagsins er það
ríkjandi viðhorf að
stuðla að samstarfi á
félagshyggjuvæng
stjórnmálanna, segja
Drífa Snædal,
Svanhiidur Kaaber,
Tryggvi Friðjónsson
og Ogmundur Jónas-
son. Þau telja hins veg-
ar ekki sama hvernig
að því samstarfi er
staðið.
mætti áfram telja, að ekki sé
minnst á afrek Alþýðuflokksins á
sviði heilbrigðismála og í skatta- og
efnahagsmálum á síðasta kjörtíma-
bil - á sama tíma og hann tók upp
heitið Jafnaðarmannaflokkur ís-
lands. Framsóknarflokkurinn bæt-
ir nú gráu ofan á svart í samstarfi
við Sjálfstæðisflokkinn.
Stefna verður til
Við erum þeirrar skoðunar að
allir þeir sem vilja kenna sig við fé-
lagshyggju eigi að starfa saman
þrátt fyrir mismunandi áherslur,
skoðanir á einstökum málaflokkum
og pólitíska fortíð. Hins vegar telj-
um við forsendu fyrir því að slíkt
samstarf skili árangri fyrir al-
mennt launafólk og lýðræðið í land-
inu að til staðar sé kröftug stjórn-
málaumræða sem beinist að því að
veita aðhald frá vinstri. Þess vegna
varð Stefna til.
Stefna er félag vinstrimanna
sem grundvallast m.a. á þeim meg-
inmarkmiðum að efla samfélagsvit-
und og treysta samfélagsþjónust-
una, reka framsækna umhverfis-
stefnu og tryggja að auðlindir
lands og sjávar verði sameign þjóð-
arinnar.
I greinargerð með stofnskrá fé-
lagsins segir: „Á undanförnum ár-
um hefur samfélagsþjónustan verið
skert ár frá ári og leynt og ljóst
grafið undan þeim meginmarkmið-
um sem hingað til hafa verið hom-
steinar samfélagsins. Áhersla hef-
ur verið aukin á einkavæðingu og
markaðsvæðingu, áhrif fjármagns
og peningaafla. Þannig hefur fjár-
magn verið flutt frá fólki til fyrir-
tækja. Þannig hefur völdum verið
safnað á fárra manna hendur og
þaggað niður í þeim sem hafa leyft
sér að gera athugasemdir eða efast
um ágæti slíkra vinnubragða.
Þannig hefur verið gi-afið undan
samningsrétti stéttarfélaga og
launagreiðslur gerðar að leyndar-
máli. Þessar áherslur eru sagðar
gera samfélagið nútímalegi'a og að
það sé íhaldssamt og gamaldags að
tala fyrir öðrum gildum.
Ef félagsleg umbótaöfl spyrna
ekki við fótum og hefja gagnsókn
hið bráðasta er sýnt að stjórnmála-
þróun hér á landi mun sveigjast til
hægri með tilheyrandi áhrifum
peninga- og markaðsafla.“
Pólitískt átaksverkefni
Stefna er þannig hugsuð sem
eins konar pólitískt átaksverkefni
til að stuðla að samfélagslega
ábyrgri stefnu, ekki síður þegar
flokkar sem kenna sig við félags-
hyggju og afla sér fylgis i nafni
hennar fara með völdin en hinir
sem standa til hægri og hafa sér
það eitt til ágætis að reyna ekki að
villa á sér heimildir.
Innan félagsins er það ríkjandi
viðhorf að stuðla að samstarfi á fé-
lagshyggjuvæng stjórnmálanna.
Við teljum hins vegar ekki sama
hvernig að því samstarfí er staðið.
Tvennt viljum við að hér sé haft að
leiðarljósi: I fyrsta lagi að efla
vinstriviðhorf og stuðla að kraft-
mikilli og gagnrýninni stjórnmála-
umræðu og í öðru lagi, og með hlið-
sjón af hinu fyrra, viljum við leita
skynsamlegra leiða og þeirra sem
líklegastar eru til að færa félags-
hyggjumönnum meirihluta í stjóm
landsmála. Við teljum lausbeislað
bandalag vel til þessa fallið - þar
sem einstökum flokkum og fylking-
um gefst kostur á að treysta fylgi
sitt og kjósendum að sama skapi að
hafa áhrif á styrkleikahlutfóll inn-
an væntanlegrar ríkisstjórnar. Það
eitt á að vera tryggt fyrir kosning-
ar að viðkomandi flokkar ætli að
starfa saman á grundvelli megin-
sjónarmiða sem hafi verið fastmæl-
um bundin. Sé hins vegar allt nið-
urnjörvað fyrir kosningar er eitt
deginum ljósara, baráttan verður
máttlaus og sneydd pólitískri hug-
sjón.
Og hvort skyldi vera líklegi'a til
árangurs, að einblína á samstarf
Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og
Kvennalista eins og nú er gert eða
bjóða Framsókn, eða þeim flokkum
öðrum sem vilja hafa það á stefnu-
skrá sinni að rækta félagslega
þætti, til samstarfs? Eðlilegt væri
að sá flokkur sem mest fylgi fengi í
kosningum af þessum væng stjórn-
málanna hefði verkstjórnina á
hendi.
Við viljum með öðrum orðum
tryggja framgang vinstristefnu og
tryggja félagshyggjufólki meiri-
hlutavald í landsstjórninni. í sam-
ræmi við þetta segir í niðurlagi
stofnplaggs Stefnu sem áður er
vitnað til:
- í stjórnmálum þurfa mismun-
andi skoðanahópar að hafa svig-
rúm til að vinna málstað sínum
fyigi-
- Þegar efnt er til samvinnu
eiga málamiðlanir að vera skýrar
og sýnilegar... og í framhaldinu
segir: „Við viljum kraftmikla og
lýðræðislega stjórnmálabaráttu
sem grundvallast á virðingu fyrir
mismunandi skoðunum.“
Höfundar eru félagar í stýrihópi
sem nefnir sig Stefnu.