Þjóðólfur - 08.01.1909, Blaðsíða 1

Þjóðólfur - 08.01.1909, Blaðsíða 1
ÞJÓDÓLFUR. 61. árg. Reykjavík, föstudaginn 8. janúar 1909. JS2. Bókmenntir. „Oftxrefli". Þessisaga Einars Hjörieifssonar, er út kom síðastliðið haust, virðist ekki hafa samsvarað vonum þeim, er menn gerðu sér um hana. Blóðin hafa verið furðu fátöluð um hana, jafnstóra bók og eptir jafnkunnan skáldsagnahöfund, sem Einar Hjörleitsson. Það er enginn vafi á því, að bókinni hefði verið hossað hærra, ef mönnum hefði fundizt, að sagan vaeri snilldarverk. Það hefur verið sagt áður, að höf. hafi reist sér hurðarás um öxl með sögu þessari, að hún hafi orðið hon- um »ofurefli«, og efnið dottið í mola i höndunum á honum. En sama finnst mér mega segja um ritdómara þá, er um söguna hafa dæmt, þeir hafa leyst verk- efni sitt nauðalélega af hendi, annað- hvort af því, að þeir hafa aldrei nennt að lesa söguna rækilega ofan í kjölinn, eða ekki skilið til fulls efni hennar, og talað þá í almennum orðum úti á þekju, um að bókin sé ágætlega rituð, það geti ekki öðruvísi verið, úr því að Einar sé höfundurinn o. s. frv., þessi venjulegu ó- rökstuddu »slagorð«, sem að einservarp- að fram til að segja eitthvað og breiða yfir skilningsleysi og andleysi þeirra sjálfra, er hreykja sér í dómarasessinn um fagur- fræði og skáldskap hér á landi. En til þess þykjast margir «útvaldir« nú á tím- um, þótt þá skorti öll skilyrði til þess, að leysa það skammlaust og hneykslis- laust at hendi. Þess vegna er svo algengt, að sjá hrúgað heimskulegu oflofi á miðl- ungs rit, en góðra bóka að litlu getið, eða þá til hnjóðs, allt eptir því, hvort dómaranum er vel við höfundinn eða ekki. Eg hef hvorki ætlað mér að skrifa lang- an né ítarlegan ritdóm um »Ofurefli«, en eg vil láta Einar njóta sannmælis, því að mér gremst yfirborðsfleipur þessara græn- jaxla, sem dæma eins og blindir um lit, jafnvel án þess að hafa lesið bókina, að því er virðist. Hverjum, sem les bókina með athygli og sæmilegri dómgreind, get- ur ekki dulizt, að þrátt fyrir ýmsa smellna kafla og lipUrt orðfæri, hefur sagan mis- tekizt sem heild. Hún er langt frá því, að vera sarnsteypt listaverk, þar sem hver þáttar, hver hlekkur fellur svo vel saman "við heildina, að mönnum finnst að ekkert megi missast, ekkert atriði burtu falla. Hér er þessu ekki þannig háttað, hér mætti margt burtu falla, sem kemur sjálfu aðalefni sögunnar Iítt eða ekki við. Þetta kemur af því, að höfundurinn hefur sniðið sér of breiðan ramma fyrir söguna, byggt hana a 0f víðtækum grundvelli. Hann hefur ætlað sér að flétta inn í söguna lýs- •ingar t ýmsum hliðum Reykjavíkurlffsins (sumir hyggja að höf. hafi ákveðna menn fyrir augum), svo að hún yrði einskon- ar skuggSja Reykjavíkur-menningarinnar og Reykjavíkur-hugsunarháttarins nú á •tfmum. En til þess hefur höf. tekið of- •fátt til greina, en hins vegar þó ofmargt, til þess að gera söguna að einni sam- felldri heild. þess vegna verður hún imtklu frernur lausleg heimsádeila og hug- leiðingar höf. um hitt og þetta, heldur en regluleg skáldsaga, byggð á veruleika, eða því sem gæti átt sér stað, þvf að þótt mörgu f sögu þessari sé lýst svo, að menn kannast við það úr daglega lffinu, þá er hitt þó fleira, sem ekki stendur nokkrum fótum f veruleikanum, en er eintóm hug- smfð höfundarins. En vitanlega hefur skáldið fullt leyfi til þess, og sagan getur verið eins góð í sjálfu sér fyrir það. En sannur spegill af lífinu verður hún þá ekki. Um hinar einstöku persónur ma segja, að þó presturinn sé aðalmaðurinn, þá liggur við, að hann verði einna þokukenndastur fyrir lesandanum, sem ef til vill kemur af því, að höf. tekst ekki að vekja hjá lesandanum jafnmikla samhyggð með hon- um, eins og höf. sjálfur hefur, þvf að enginn vafi er á því, að presturinn er honum hjartfólgnastur, meira að segja prestgerfið mun dulargerfi höf. sjálfs. Það er sagt um prestinn, að hann hafi snúizt til guðstrúarinnar einn dag f Lundúnum, þá er hann var að lesa frásagnir frá Sálna- rannsóknarfélaginu brezka og föður- og móðurlaus drengur kom inn til hans, drengur, sem sagði að guð væri pabbi sinn og mamma. Þá rann upp yfir prest- inum úrslitastund æfinnar. »Þá vissi hann, að frá þeirri stund ætlaði hann að vera guðs meginn, réttlætisins meginn, kær- leikans meginn alla sína æfi. Hann vissi, að þeirri götu ætlaði hann að halúa, þó að hún yrði »via dolorosa« (þyrnibraut, krossganga)«, Og svo lætur höf. prestinn verða fyrir ofsóknum og hatri, vegna þess, að hann vill þræða braut sannleikans, réttlætisins og kærleikans. Hann verður fyrir hinum hrottalegustu blaðaofsóknum, hver skammagreinin rituð um hann á fætur annari, og loks er skorað á hann á almennum safnaðarfundi, að leggja nið- ur prestsembætti. Allt ofsóknir, hatur og rógur. Manni hlýtur að detta ósjálfrátt í hug, að höfundurinn sé í meira lagi ná- tengdur þessum pfslarvætti sannleikans og réttlætisins. Og kemur það þá einmitt fram, sem almenningur er farinn að veita eptirtekt og einmitt spillir hinu skáldlega gildi í sögum Einars á síðustu árum, að þær verða að einskonar persónttlegri vörn fyrir sjálfan hann, einhliða málflutningi á einhverju efni fyrir sjálfan hann persónu- lega, Það er að vísu eðlilegt, að hverj- um sé það hugstæðast, er til hans tekur, en skáldsagnahöfundar mega sérstaklega fara variega í því, að Iáta ekkí stjórnast um of af persónulegum ástæðum, því að sllkt hnekkir optast nær hinu skáldlega gildi, Þótt hér hafi heldur verið vikið að því, er höf. hefur miður tekizt í byggingu sógunnar, sem heild, þá verður því alls ekki neitað, að sumar mannlýsingarnar f bókinni eru ágætar, og snmir kaflarnir mjög vel ritaðir. Einna bezt yfirleitt er lýsingin á Þoibirni kaupmanni, og kafl- inn: »Við sjáum nú hvað setur, prestur minn«, einkum lýsingin á Sigurlaugu.semer einhver hin bezta í allri bókinni. En höf. ferst ekki vel við þá stúlku. Fall henn- ar verður meira og dýpra, heldur en bú- ast má við eptir lýsingu höf. á henni, þegar hvtn er ráðskona hjá Þorbirni. Mér virðist að höf. taki þar óþarflega hörðum tökum, og ekki tyllilega réttmætum. Það er eins og hann hafi þurft að gera hana að svona miklum ræfli, til að gera misk- unarverk prestsins á henni því átakan- legra, þetta dæmalausa miskunarverk, er hann hittir . hana blindfulla, steinsofandi í fónninni, og lætur hana hátta í rúminu sínu, en sefur sjálfur vitanlega annar- staðar. En þetta »hneyksli« verður einmitt eitt af aðalvopnum gegn prestinum, verður til þess að fella hann. Eg felli migekki við þessa »gildru« höf. Hann hefði naum- ast þurft hennar, til þess að gera prestinn að píslarvotti. Og mér finnst hún fremur ófimlega valin, ekki bera vott um skáld- legt ímyndunarafl. Og þetta er þó einn af máttarþáttum sögunnar. Myndin af Ragnhildi yfirdómaradóttur er hvergi nærri eins vel dregin hjá höf. eða eins skýrt, eins og af Sigríði kennslu- konu, vinstúlku hennar, og þó er henni lýst með miklu færri dráttum. Höf. tekst mjög vel að sýna harm Sigríðar, er Ragn- hildur segir henni trúlofun sína og prests- ins (en Sigrfður unni prestinum án þess hin vissi). Það er snilld f þeim kafla, ekki vegna orðanna, sem svo mikið hefur verið látið af, »og það er annars alltaf einhver að gráta«, pví að þau eru ekki svo ýkja frumleg eða átakanleg, heldur vegna alls andans í frásögninni, vegna þess sem lesa má á milli lfnanna. Og sfðustu orðin í þessum kafla: »og vinn- an lagði yfir hana lfknarhendur sfnar«, þau met eg meira en hin tilvitnuðu orð um grátinn. Enn átakanlegra í sjálfu sér, en gráturinn, er þó dauðinn, við- skilnaðurinn við líflð, að það sé ávallt einhver að deyja, á hverju augnabliki sé mannslíf að slokkna. Þess vegna féll eg ekkert < stafi yfir þessu snilliyrði Ein- ars um grátinn. Gráthijóðin eru enn- fremur svo margskonar, og þurfa ekki að standa f sambandi við sérstakan hugar- harm. Eg get ekki neitað því, að eg hafði gert mér meiri vonir um sögu þessa frá Einars hendi, ekki svo að skilja, að hún sé »ómerkilegt slúður«, því að það skrif- ar Einar ekki, heldur þetta, að hún hef- ur ekki þokað Einari upp sem sagna- skaldi. Hinar smærri sögur hans eru betri. Á þeim hefur hann fullt vald. Og þar sem hann snfður sér stakk eptír vexti, þar nær hann sér niðri, svo að aðrir gera ekki betur, enda er maðurinn ritfær vel, þótt sumstaðar bregði fyrir óviðkunnanlegri tilgerð. Þorgnýf. Um aðflutningsbannið. [Höf. sá, er reit um þetta mál í I'jóðólf í fyrra vetur, hefur óskað epttr rúmi hér í blaðinu til að svara nokkru sumum þeim, er mótmæltu honum, og þykir sjálfsagt að leyfa honum það, ekki sizt vegna þess, að hann er eindreginn góðtemplari, og getur honum því travtðla otðið brugðið um hlut- drægni í þesstt máli eða blint fylgi við liakkus sem „brennivínsmanni", eins og góðtemplarar nefna flesta þá, sem ekki ertt í algerðtt bindindi. Mál það. sem hér um ræðir, er svo þýðingarmikið, að það m á ekki ræðast einhliða, en svo hefur optast verið hingað tíl. Það er því ekki til ann- ars en að lífga góðtemplara ofurlftið í bar- áttu þeirra fyrir aðflutningsbanninu, að veita þeim tækifæri til að heyra skoðanir eins mikilsmetins félagsbróður þeirra um það mál, enda sjálfsögð skylda allra frjáls- lyndra blaða, að Iofa andmælum gegn að- flutningsbanni að sjást á prenti. Blint of- stæki sæmir hvarvetna illa, og engin mál- staður græðir á þvf til lengdar. Það verð- ur aðflutningsbannsmönnum að skiljast, ekki sfður en öðrum, enda vitum vér, að ýmsir í þeirra hóp viðurkenna, að á þann hátt sé málinu bezt borgið, að engri sannfær- ingarkúgan sé í því beitt, til að knýja það fram]. Þá hef eg nú séð nokkur mótmæli gegn aðflutningsbannsgreininni, sem eg skrifaði í Þjóðólf í vetur sem leið. Reyndar ætla eg ekki að fara út 1 neitt þref út af mót- mælunum, því þau eru á alls engum rök- um byggð á nokkrum stöðum, sem eg ætla aD tilfæra. Einmitt eru þeir allir mér sammála um það, sem ritað hafa á móti mér, að áfengistollurinn verði lagð- ur á nauðsynjavöru, einmitt þá vöru, sem við allir verðum að kaupa að meira og minna leyti. Þetta vilja þeir. En því mótmæli eg alveg sem fyr. Með því vilja þeir að vínneytendur skapi skatta á sak- lausa menn, sem þeir sjálfir bera þegj- andi, og leggja sjálfir á sig skattinn. Þetta er ranglát hugsunarvilla. Borgi þeir sem borga vilja áfengið, en lögin láti það ekki til sín taka, ef einhverjir hnekkja frelsi sfnu eða annara með nautn áfengisins, og set eg hér orðrétta setningu eptir Stuart Mill: »En sala áfengra drykkja er samt verzlun, sem vér höfum á móti, er ekki Ihlutun í frelsi seljandans og neytandans, þvf að ríkið gæti allt eins vel bannað honum að drekka vín, eins og með ásetningi fyrirgirt að hann gæti fengið það«. Mill heldur því fram, að hegning liggi við, ef of- drykkjan misbýður eða brýtur á móti mannsins eigin frelsi, ef áfengið er mis- brúkað gegn þjóðfélagsréttinum og frelsinu. Aldrei hef eg heyrt, að Gladstone gamli né Mill hafi stungið upp á aðflutnings- banni á áfengi í brezka rfkinu, þrátt fyrir að þeim var vel kunnugt um, hvaða tjón vínið gerir, þar sem það er vanbrúkað. Net, þeir voru á hærra stigi með hugs- anir sínar en svo, að þeir vildu keyra niður frelsi manna. Hvað er annað en ófrelsi, ef að eg ekki má hafa það á borð- inu hjá mér, hvort heldur að er matur eða drykkur, sem eg víl hafa, og get haft með frjálsu móti, ef að mér er fyrirboðið að hafa það með lagavaldi ? Eg er efaður i að nokkur lög hati nokkurt vald til þess að fyrirskipa mér að hafa ekki þetta á borðinu. Lögin gætu þá bannað mér allt, og um leið að lifa! H. Jónsson heldur því fram, að per- sónulegt frelsi manna sé ekki kúgað með aðflutningsbanninu gegn áfengi, ef að eins meiri hluti þjóðarinnar, sem kýs til alþingis, sé með banninu, og geri það 1 hvorki til né frá, þótt sá meiri hluti sé fenginn með fortölum bindindissmala, þá sé alþingi skylt að lögleiða bannið. Þetta kallar hann þjóðfrelsi. Hann útlistar þetta ekki nákvæmlega, svo menn erujafn nær um skoðanir hans að þvf leyti, er snerta takmörkin milli myndttgleika löggjafar- valdsins og persón»legra réttinda manna. Er hann þá þeirrar skoðunar, að löggjaf- arvaldtö geti leitt í lög hvað eina, sem meiri hluti kjósenda heimtar? Það er ekki þjóðin sjálf, sem býr til lóg, eða

x

Þjóðólfur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðólfur
https://timarit.is/publication/72

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.