Norðanfari - 20.10.1882, Qupperneq 1

I
MAITARI.
21. ár. Akureyri, 20. október 1882. Nr. 31—32.
t
Dr. J<5n Hjaltalín.
Hvað er að ári? hvað er að vori?
Hví er stríð fyrir sumarblíðu?
Hví mun Hengils höfuð pyngja
hungurský með kófi slungin?
Hví mnnu isar ægi læsa,
eitri blandnir Jörmungandar?
Hví mun falla feigur að velli
fénaður ótt, en sjúkna dróttir?
Spyr eg að norðan nísting harðan,
neyð að vestan sögð er mesta,
mistri roðinn röðull í austri,
Eangárland er vorpið sandi.
Hvað er að sunnan? Satt skal inna,
Svarið paðan tekur af skarið:
Heilladísir hníga par allar,
Hjaltalín, yfir kumli pínu!
Er pað kyn pótt megirðu muna,
móðurland, og skrifa með blóði
nafnið hans, sem i öllum efnum
jók pitt gagn og fremdarhagnað,?
Hnipir að von hver dís eg drúpir,
dauðan kveður nú frón í nauðum
hann, sem dýran hélt og kæran
hvern pess stein sem gullið hreina.
Hví skal syngja dapur og drúpa? —
Dýrð Guðs skin yfir leiði pinu,
vinurinn bezti, garpurinn glæsti,
genginn á ping með dáðmæríngum!
prýðir höfuð og herðar breiðar
heilagan flokk með yndispokka;
lækni svásar líknardýsir
leggja sveig yfir hvarmateiga.
Aðalsmann par átti að sönnu
einn vort land á tíma seinni,
®á var frækn í flestum sóknum,
fríður og knár sem Gunnar og Kári;
lund og mál var öllum yndi,
yfirlit bjart, og frómlynt hjarta.
Fræðimál pín heimurinn heiðrar,
hróðmögur snjalli Sæmundar fróða!
Ungur gekkstu vigs á vengi
vopnum búinn sterkrar trúar,
reiður vóðst mót raunum og dauða,
röskur i ferð með brugðnu sverði,
hrukku fyrir pér, hetjan rakka,
heljar sveitir, sem landið kvelja;
álfum kenndirðu vit og vilja,
vikingur andans, fárra líki!
Landið pitt var allt pitt yndi,
enginn gekk pér feti lengra
gegnum eðlis göng og sagna
Garðarseyjar fjallameyju.
Lífgras hvert pú lagðir á hjarta,
lind og hver og paraskerin;
Jyfjabúð og birgðir fæðu
brunnar voru pér náttúrunnar.
Landið pitt var allt pitt yndi,
öud pín fló með vængjum pöndum
allan geim, í guðlegum draumi
glóði land og framtíð pjóða;
gull pér skein í fornu ljalli,
fólginn auður í jörðu snauðri,
undra magn í ám og lindum,
eðalsteinar í foldarbeini.
Landið pitt var allt pitt yndi:
ungur og gamall hönd og tungu,
líf og fjör og langa gæfu
léztú goldið móðurfoldu;
móðurfoldin mun og um aldir
minning pfn með vegsemd krýna,
vinurinn bezti, garpurinn glæsti,
genginn úr praut með Drottins englum!
Sá er munur á sönnu og lýgi:
sannleiksbarn fær líf úr hjarni,
efinn dáð og anda svæfir;
aldrei prífist spekin kalda!
Lifi pín trú á Guð og gæfu,
góði vinur, og framtíð pjóða.
Sjálfur leiðstú heim (en Helja
hrædd sig fól) sem kveðji sólin.
Dafnar aptur land og lifnar, —
lifsins stríð skal manna lýði, —
skrýðast mun, sem skáldin kveða,
skógi dalur með blómstrum nógum.
J»ó að hyljist hvergi deyja
(hlægir pað mig) góðu fræin;
heilladýsir huggi pað allar,
Hjaltalín, yfir kumli pínu!
Matth. Jochumsson.
Verðandi.
Útgefendur:
Bertel E. Ó. J>orleifsson, Einar
Hjðrleifsson, Gestur Pálsson,
Hannes Hafsteinn. Prentað l Kaup-
mannahöfn 8 blaða brot 140 blaðsiður, verð:
1,50 aurar.
(af Guðmnndi Hjaltasyni)
1 blöðum vorum er nú opt talað um
andastefnu nýja, sem menn nefna realisme.
En þar eð jeg hygg, að mörgum lesendum
Norðanfara sje óljóst, hvað meint er með
realisme, þá vil jeg reyna að útskýra það.
Bealisme þýðir verulegleiki,
áþreifanlegleiki o. s. fr. realistisk
heimspeki er þvi hugsun um það, sem menn
hafa sjeð og reynt, og realistiskur skáld-
skapur er pví lýsing eða málverk af tilver-
unni eins og hún er og reynist, eða rjettara,
eins og skáldinu finnst hún vera og reyn-
ast sjer og öðrum.
Gagnstætt realisme nefna menn ideal-
isme. Ideal þyðir hugsjón, hug-
mynd, fyrirmynd, imyndun, o. s. fr.
Idealistisk heimspeki er því hugsun uin það,
sem menn ekki sjá, en sem menn hugsa sjer
að geti verið til og ætti að vera til. Ideal-
istiskur skáldskapur er þvi lýsing eða mynd
af tilverunni eins og skáldið hugsar sjer að
hún gæti verið eða ætti að vera.
Báðar þessar andastefnur i heimspeki,
skáldskap og fögrum lislum birtast til skipt-
is á öllum timum og hjá öllum þjóðum, já
opt hjá hverjum eiustökum manni út af fyrir
sig: Á æskuárunum gjörir maður sjer opt
fegri vonir og glæsilegri hugmyndir um heim-
inn enn hann á skilið. J>á er maður ideal-
isti. En á fullorðins árunum hverfa opt vonir
þessar og gullblæjan, sem æskunnar góða
hugmynd breiddi yfir heiminn, hjaðnar, og
oss finnst hann vera nakinn og fátækur hjá
þvi scm áður. J>á er maður orðinn realisti.
En samt eru þeir menn til, sem eru
idealistar alla æfi sina. J>eir sjá alltaf svo
mikið gott og fagurt i heiminum, en þetta
góða og fagra, seni þeir eigna honum, er
opt ekkert annað en endurskin og mynd af
þvl æðsta og bezta, sem býr i sjálfum þeim.
J»cir eru þá alltaf að hrósa hciminum fyrir
þetta, sem þeir sjálfir hafa lánað honum. En
hann bregzt þeim samt og fyrirlitur hrós
þctta. Hefir þá idealistinn vonað og lirósað
— 6.1
til einkis? Nei, hrósið lendir allt á sjálfum
honum, þó hann viti ekki af því. Hann hefir
aðeins gleymt því, að
I góðri sál er sæluiind
og sifelld Paradís,
hún horfir sjálf á slna mynd
l svölum heimsins is.
Jeg meina hjer þann idealista,
sem er sannur. En það eru lika aðrir,
sem alla æfi sina eru realistar og sjá bæði
gott og illt i heiminum, en þetta getur lika
verið endurskin og mynd af þeirra eigin sál-
arlífi. Og enn eru aðrir, sem ekki sjá ann-
að en eymd og illsku i veröldinni, en þessi
eymd og illska, sem þeir þykjast sjá, er opt
ekkert aunað en endurskin og mynd af ólund
| þeirri, sem alltaf er i sjálfum þeim. J>essa
menn kalla menn pessimista (meinsýnismenn).
Allir þessir menn hver um sig geta haft
nokkuð til síns máls; þeir verða að lýsa til-
verunni í þeirri mynd sem hún birtist þeim i.
En hvorki ídealistar, realistar nje pessimistar
geta sagt hver fyrir sig: „Jeg sje tilveruna
eins og hún e r“. J»ví hvað e r hún ? Ekki
e i n n, heldur allir eiga rjett á að gefa atkvæði
þar til.
Allar þessar áðurnefndu andastefnur hafa
gjört nokkuð vart við sig á landi voru, en
samt ekki eins kröptuglega eða eins óblandað
eins og vlða erlendis. Hjá B. Thórarins-
syni, J. Hallgrimssyni, B. Grön-
dal, M. Jochumssyni, St. Thor-
s t e i n s y n i ber mest á idealistisku anda-
stefnunni, en hjá Kristjáni Jónssyni
ber meira á hinni pessimistisku, jafnvel þótt
jsum af kvæðum hans sje háfleygari og djúpsærri
en flest annað, sem ort hefir verið á islenzka
tungu.
í skáldsögum J. Thoroddsens
bryddir talsvert á realisme, því hann lýsir
hvorki þvi bezta og ekki heldur því versta,
sem finnst i þjóðlífi voru, heldur tekur það
sem er í meðallagi, og ætti það að vera ein-
kenni realistanna að fara meðalveginn i lýs-
ingum sinum á tilverunni.
Hinn mesti realisme, sem hefir komið í
Ijós í islenzkum skáldskap, mun liklegast eiga
að vera l „Yerðandi“, enda munu höfund-
arnir fylgja stefnu þeirra, er nefna sig rcalista.
Jeg vil gefa stutt vfirlit yfir innihald þessarar
bókar.
J>á má fyrst nefna „K æ r 1 e i k s h e i m-
i I i ð“, skáldsögu eptir G. Pálsson. Hús-
móðir „Kærleiksheimilisins“ er J> u r i ð u r,
ein af þessum drambsömu og samvizkulausu
járnsálum, sem einkis svífast til að koma
vilja sinum áfram. J ó n sonur hennar verður
ástfanginn i Ö n n u, hinni góðu og fögru
stúlku, sem er orðin vinnukona J>uriðar. En
J>uriður spillir þvl og kemur syni sínum til
að eiga G u ð r ú n u dóttur sjera E g g e r t s,
vinar J>uriðar. En Önnu fellst svo mjög um
þetta, að hún í hálfgerðu óráði hleypur ofan
að Laxá og steypir sjer i hana og ferst þar,
og þetta skeður einmitt hina sömu nótt, sem
Jón og Guðrún hafa haldið brúðkaup sitt.
Presturinn sjera Eggert heldur likræðú
eptir Önnu, eða rjettara lofræðu yfir J>uríði,
fyrir það, að hún tók barn það, er Jón og
Anna áttu saman i tilhuga lifi þeirra og
ætlaði sjer að ala það upp, og fyrir hina
heiðarlegu útför, sem J>uríður gjörði eptir
Önnu. En á það minnist prestur alls ekki,
að J>uriður tók barnið með valdi frá
Önnu nauðugri og svipti hana þannig
hinni einustu og seinustu ánægju,
sem hún átti í heiminum. Jón er orðinn
alveg tilfinningarlaus fyrir Önnu og „mokar
rösklega ofan í gröfina“ hennar og þar með
er sagan búin.
Mjer þykir höfundurinn hafa lýst per-
sónunum vel, einkum Jrnríði og Önnu; en
mörgum mun þykja sárt, að J>uríður skuli
sigra, ep Anna fara allt af illa. En það er
órjett að lasta skáldið fyrir þetta, þvl það er
svo algengt í heimínum að góðum gengur
ervitt, en illum gengur vel, eða að minnsta
kosti sýnist það vera þannig. Menn hugsi
ekki, að það sje svo sjaldgæft, að eins ilia
sje farið með góðar, barnslegar og viðkvæmar
sálir, eins og Jmríður fer með Önnu, því
þessháttar sálir eru opt þögular og bera
harm sinn i hljóði og fæstir þekkja kvöl
þeirra. Já, það er opt eins og hinum illu
sje sigað á þær, því þeir halda að hjer sje
engra varna nje hefnda von. J>eir halda, að
hið góða framferði þeirra þegjandi heimti,
að þeir skuli verða eins góðir og þær, en
þeir vilja ekki leggja það á sig, en samt
þykir drambi þeirra verra að liggja undir
dyggðarinnar þögula ámæli, og þess vegna
vilja þeir helzt hún ræri ekki til.
Mörgum mun og mislika að skáldið lætur
önnu fyrirfara sjer, og segja, að það sje
sjaldan að menn hjer á landi fari svo langt
t ástarsökum. Já, satt er það, að menn
myrða sig sjaldan likamlega, en
menn gjöra það margopt l andlegu
tilliti. J>egar t. a. m. veikar og viðkvæmar
sálir finna að tilfmningar þeirra eru misskildar
og fyrirlitnar, þá fara þær smásaman að halda
að heimurinn hafi rjett l því, og síðan
fara þær að skammast sín fyrir hið góða,
sem býr i þeim; þær leyna því fyrst, en
kefja það síðan, unz þær verða eins dauðar og
dofnar eins og hin kalda veröld kringum þær#
— Iín hún Anna, sem fýrirfór sjer, var þó
hágöfugri og heljulegri en þær; hún vildi
ekki lifa að látinni ást, heldur standa og
falla með henni og það gjörði hún.
Fullkomnari hefði hún samt orðið, ef
hún hefði getað lifað og þolað eins og píslar-
vottur ástar og manndyggðar. En afhverjum
átti hún að læra að þola, að verða fullkomin ?
Hún hefir aldrei á æfi sinni átt vin með heillri
og fullkominni sál, sem gæti verið henni til
uppörvunar og fyrirmyndar í því, að vera
eins fullkomin í þolgæðinu, eins og hún var
það i ástinni. — En það, að hún þó gat
verið fullkomin i ástinni, sýnir, að hún sjálf
er fyrirmynd (ideal) í mörgu, og þess vegna
verður skáldsagan í sumu miklu fremur
idealistisk enn realistisk.
(Framhald slðar).
GrasanSfn cptiv Moritz H. Friðriksson.
þrátt fyrir þá miklu sögu- og skáld-
skaparfræði og aðrar andlegar menntir. sem
íslendingar hafa stundað, pá hefir náttúru-
fræðin verið fremur lítt iðkuð. J>ess vegna
er það mjög þakkarvert, að menn á seinni
timum hafa gjört nokkrar tilraunir til að
bæta úr því og menn mega ekki dæma mjög
hart, þó að þeim geti orðið áfátt i ýmsu.
M. H. Friðriksson befir nú einnig byrjað
á aó bseta. úr jurtafræðaskortinum möð þvi að
semja naínalista yfir islenzkar jurtir og láta
prenta hann l almanaki hins islenzka þjóð-
vinafjelags.
Hann á J>ökk skilið fyrir góðan vilja
og eins fyrir verkið að miklu leyti.
Jeg held að flest jurtanöfn hans sje
rjett, en þó eru sum af þeim, sem jeg
kann ekki við, og eitt af þeim sem mjer
finnst óhafandi, því það er alvegrangt; það
ernafniðá jurtinni Lychnis alpina, sem
er af 10. liópi jurtanna samkvæmt Línnés
jurta niðurröðun. Hann kallar hana-fliéð
latinska nafninn: Viscar ia alpina; marg-
ir jurtafræðingar gefa henní þetta nafn,