Fjallkonan


Fjallkonan - 29.09.1900, Blaðsíða 1

Fjallkonan - 29.09.1900, Blaðsíða 1
Kemur út einu sinni í viku. Verð árg. 4 kr. (erlendis 5 kr. eða V/t doll.) borgist fyrir 1. júlí (erlendia fyrir- fram). TJppsögn (skrifleg)bund- in við áramót, ogild nema komin sé til út- gefanda íyrir 1. októ- ber, enda hati hann þá borgað blaðið. Afgreiðsla: Þing- holtsstrœti 18. BÆNDABLAÐ VERZLUNARBLAÐ XVII. árg. Reykjavík, 29. september 1900. tfr. 38. Landsbankinn er opinn hvern virkan dag kl. 11—2.Banka- stjórnin við kl. 12—1. Landsbókasafnið er opið hvern virkan dag kl. 12—2 og einni stundu lengur til kl. 3 md., mvd. og Id. til útlána. Forngripasafnið er í Landsbankahúsnu, opið á mánud., miðvikudögum og laugardögum kl. 11—12 f. m. Náttúrugripasafnið er i Doktorshúsinu, opið á sunnu- dögum kl. 2—3 e. m. Ókeypis lœkning á spítalanum á þriðjudbgum og löstu dögum kl. 11—1. Ókeypis tannlœkning í Hafnarstræti 16, 1. og 3. mánu- dag hvers mán., kl. 11—1. Dr, Dorv. Thoroddsen og „nýjungar í jarð- fræði íslands". í „Eimr." í vor sagði ég stuttlega frá nýrri uppgötvun í jarðfræði íslands, og var hún þess efnis, að móbergið á blandi væri „að nokkru leyLi, eða ef til vill að miklu leyti, fornar jök- ulurðir" (Eimr. VI e. 52.). Kom þessi „Eim- reiðar"-grein á prent um sama leytí og lengri og greiniiegri ritgerð, er ég hafði samið á ensku um þetta efni1. í næsta hefti „Eimr." hefir svo dr. Thor- oddsen ritað grein „tii skýringar" við nýjung- ar mínar, en hefir þá auðsjáanlega ekki verið búinn að fá ensku ritgerðina, þar sem skýrt er frá athugununum miklu nákvæmar en orðið gat í „Eimr." „Skýringargrein" Dr. Thoroddsens er þess eðlis, að væri hún rétt, þá gæti varla verið að ræða um neina nýjauppgötviiní jarðfræði laads- ins; minn háttvirti andmælandi heldur því nefni- lega fram, að ég hafi að eins bætt nokkrum athugunum á hnullungabergi við þær sem áður voru til, og bregður mér svo í sambandi við það um „skáldskap" „hugmyndafiug, handa- hlaup", og að ég gleymi „að geta um, hvað gert hefir verið í þeasu efni" áður en ég „kom til sögannar" (s. 163). Sannleikurinn er sá, að jökulurðir þær hinar fornu, sem ég hefi fund- ið, hefir alþýða manna — og eins Dr. Thor- oddsen - nefnt móberg og þussaberg, ekkert síður en eldfjallarsóberg það, sem dr. Th. lýsir svo vel í „Eimr."-grein sinni. Þrátt fyrir sinn mikla lærdóm, sem ég ber hina mestu virðingu fyrir, er Dr. Thoroddseu ekki sem bezt fallinn til að vera dómari í þessu máli, og er það vegna þess, að hann hefir ekki tekið eftir móbergsjökulurðunum; hann hefir að víau oftlega horft á þær, en hann hefir ekki séð þær, og skal eg nú færa sðnnur á mitt mál. í yfirliti yfir rannsóknir sinar á íslandi 1881 —98 kemst Dr. Th. svo að orði: „í suðvestur- hluta landsins hefi ég fundið, að dóleríthraun, sem eru ísnúin, hafa runnið niður í dalina; hljóta dalirnir því að vera eldri en hraunin". En ég hefi hvefgi fundið jöklaqrj'ot (moraine débris) eða ísrákir undir hinum ísnúnu hraunum2; af öllu þessu neyddist ég til að álykta, að hraunin hefðu að öllum líkindum runnið fyrir ísöld" (The geogr. Journal f. March & May, 1899, p. 23). Orðin „undir hinum ísnúnu hraunum" þýða 1) The glacial palagonite-formation of Iceland. The scott- ish geogr. Magazine.May 1900, p.265—93. í þessari ritg. hef ég tilfært orðrétt (í þýð.) „konglomeraf-lýsingu Keilhacks, þá er Dr. Th. kemur moð í grein einni; en þýðing hans erekkialveg nákvæm; vantar í hana orðin „im miocæn". 2) Leturbreyt. eru eftir mig þegar ekki er annars getið. H. P. ekki einungis, að Dr. Th. hafi ekkifundið jökla- grjót eða ísrákir þar sem ísnúið hraun beinlín- is lá ofaná, heldur líka, að hann hafi ekki fund- ið slíkt, þar sem likindi eða vissa værí fyrir að það væri eldra en doleríthraunin; hefði hann, t. a. m., fundið iöklagrjótslag í fjallisem var eldra en hin ísnúnu dóleríthraun, þá var fótunum kipt undan þeirri ályktun, sem að of- an er nefnd. Nú mætti raunar af sumuí „Eimr."- grein Dr. Th. ætla, að hann hefði gert athug- aair sem koma mjög í bága við þessa ályktun, ea ég sleppi því fyrst um sian, og held mér við hin önnur rit doktorsins, en þar finn ég ekki getið um slíkar athuganir. En eins og ég hefi bent i í áðumefndum rit- gerðum, þá er til ákaflega mikið af jöklagrjóti sem er eldra en hin ísnúnu dóleríthraun, og má finna það bæði á Suður- og Norðurlandi og það á ýmsum stöðum, þar sem Dr. Th. hefir ekki getað komist hjá að horfa á það, þó að ekki hafi hatíU þekt það, af ritum hans að dæma. Vér skuium t. a. m. sjá hvað Dr. Th. segir um Strútiun hjá Kalmanstunga: „Ofan á basaltiuu er móberg (grá breccia), og er það aðalefni fjallsins" (Andv. XVII, s. 40) og s. st. s. 42: „þá fann eg glöggar ísrákir......á móbergsklöppum" (í Stiútnum). í dönsku rit- gerðinni um Snæfellsnes stendur líkt um Strút- inn; þar er að eins nefnd „breccia", ekki jökla- grjót, ekki einu sinni hnullungaberg. En svo er þessu varið, að efsta strýtan á Strútnum er úr brúnu þussabergi, með hornóttum steinmol- um, og leyfi ég mér ekki að kalla það jökulurð, ea undir þessu brúna bergi eru þykk Iög af gráleitri jökulurð (það sem ég nefni jöklamó- berg), og það er á þessu bergi, sein Dr. Th. fann ísrákirnar. í þessu gráa móbergi, — sem Dr. Th. hefir auðsjáanlega ekki dottið i hug að væri myndað í rennandi vatni — er hægt að finna vel ísrákaða steina, og á ég auðvitað ekki við þá steina, sem eru við yfirborðið á ísnúnu svæðunum og hafa rákast þegar jökull gekk síða8t yflr fjallið; hin ísuúna iökulurð er eins og gefur að skilja eldri en Strúturinn í sinni núverandi mynd. Á einum stað íStrútnum má sjá, að grátt móberg með ísnúnum steinum hvil- ir á ísrákuðum grundvelli, en sá grundvöllur er líka grátt móberg með rákuðum steinum. Af athugunnum hér er ekki hægt að álykta annað, en að þetta gráa móberg, sem um er að ræða sé, jökulurð, en það er í augum uppi, að af þeim athugunum, sem menn ekki gera, verð- ur varla mikið ályktað — nema kannske eitt- hvað um mennina1. Þá sný eg mér aðHreppunum; „jöklamóberg- ið" er þar mjög algengt, og á veginum frá Stóranúpi og að Hruna t. a. m. er það víða á leið manns. Ásinn hjá Hrunalaug er úr því, og eins Högnastaðaás (rétt hjá Grafarbakka-hver- um); þykk lög af jöklamóbergi með greinilega rákuðum steinum eru t. a. m. í Miðfellsfjalli og Berghylsfjalli, og i þvi fjalli má á einum stað sjá, að móbergið liggur á ísnúnum grundvelli. Móbergið er eldra en þær jökulurðir, sem menn höfðu vitneskju af þegar Dr. Thoroddsen lauk ranusóknum sinum 1898, og eldra heldur enhin ísnúnu dóleríthraun á suðurlandsundirlendinu; auk þess má sjá jókulurð með rákuðum stein- 3) Sb. Thoroddsen: „Hér er aðeins að ræða um athug- anirnar sjalfar, hvaða „theoríur" hver hefir spunnið út úr athuganum sinum er auuað mál". Eimr. s. 163. um beinlínis undir ísnúnu dóleríti, bæði austan Hvítár, skamt frá Gullfossi, í Stangarfjalli og víðar. Ég þykist vita, að það séu einhverjar þessar jökulurðir, sem Dr. Th. á við, þar sem hann talar um, að „molarnir i móberginu" séu sum- staðar „núnir af vatsrensli". „Þesskonar lög" — segir hanu — „af núnu grjóti innan um móbergið sjást hér og hvar í fjöllum og fellum á suðurlands-undirlendi, ea eigi anuarsstaðar"; (Audvari, XV. a. 59). Orðið „uugmyudaflug" virðiat hjá Dr. Th. tákna getgátur bygðar á ónógum athugunum, og er hér ekki slæmt dæmi nppá slíkt „hugmyndaflug". Hefði Dr. Th. gáð betur að, þá hefði hann fundið, að þessir núnu steinar í móberginu hafa all-flestir hið einkenni- lega lag, aem steinar fá undir skriðjökli, ogeru jafnvel oft greiuilega rákaðir; enn-fremur hefði haun getað aéð, að innan um núnu steinana er stundum eggjagrjót er brotnað hefir upp úr klöppinni sem jökullinn mjakaðist yfir, og hefði sú athugun verið ærin til að stöðva alt „hug- myndaflug" um vatnsrensli1, en auk þessa hefði hann getað séð, að móbergið með núnu stoin- unum hvílir sumstaðar á íanúnum grundvelli. Ekki er heldur það rétt, að þetta móberg með núuum steinum sé ekki annarastaðar ea á Suð- urlandi. Ég hefi áður minst á Strútinn, en jöklamóberg með rákuðum steinum má auk þess finna t. a. m. í Sellandafjalli, í Laxárdal (Mývatu) (undir ísnúnu dóleríti), við Jökulsá nokkru fyrir neðan Svínadal, einnig undir ís- núnu dóleríti (Dr. Th. talar um „palagonit- breccíu" undir dólerítinu nálægt Svínadal) (Vulk. í d. uöl. Islaud s. 5). Sjávarbjörgin hja Húsavík eru líka á löugu svæði gerð af jökla- móbergi með vel rákuðum steinum; heflr það verið hart berg, þegar jökull gekk þar siðast yfir, eins og sjá má á því, að það er nijög vel ísrákað; á jarðfræðisuppdráttum Thoroddsens er þetta nefnt „tuf og breccie" (móbetg og þussa- berg), og eins jökuiurð sú,sem er undir ísnúnu dóleríti vestanvert við Skagafjörðinn nokkru sunnar en Keta. Jöklamóberg má líka sjá víða á Kjalvegi. Af því sem að íraman er ritað má þá sjá, að athuganir Dr. Th. á jöklamóberginu eru næsta ófullkomnar; í Hreppunum hefir hann ekki orðið var við neitt af því, er sérstaklega einkennir þetta móberg sem jökulurðir, og í Strútnum og norðanlands virðist hann jafnvel ekki hafa tekið eftir „núnum steinum" í mó- berginu, að minsta kosti er ekki eitt orð um slikar athuganir í ritgerðum hans. Að því er snertir hnullungabergið, þá segir Dr. Th.svo („Jarðskjálftar á Suðarl." s. 11): „í anstustu fjöllunum kringum Tindfjallajökul og Eyjafjallajökul eru víða þykk lög afhnullunga- bergi (conglomærat) ofan á móberginu, en á því liggja aftur ísnúin dóleríthraun. Hnull- ungaberg þetta með vel núnumsteinvölum,finst líka hér og hvar í Þjórsárdal; þessi jarðmynd- un hefir myndast af rennandi vatni, og er ekki óliklegt, að hér á landi sem í öðrum löndum hafi úrkoraa verið mjög mikil rétt á undan ís- öldinni.....og þá hafa hnullungalög þessi orðið til". Hnullungalögin í Þjórsárdal eru eftir því samskonar og þau austar, að því er Dr. Th. 1) Enginn misskilji þetta þ6 bvo, að rennaudi vatn eigi als eugau þátt i myuduu jökulurða.

x

Fjallkonan

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Fjallkonan
https://timarit.is/publication/122

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.