Heimskringla - 02.02.1944, Qupperneq 2

2. SÍÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 2. FEBRÚAR 1944
VILHJÁLMUR STEFÁNS-
SON OG ULTIMA THULE
Eftir Jón Dúason
Vilhjálmur Stefánsson er ein-
hver frægasti landkönnuður
vorra daga. Þrjár ferðir fór
hann norður á ísana norður af
Ameríku og ferðaðist um þá
samanlagt nálægt þriðjung úr.
svokallaðri mannsæfi.
Vilhjálmur tók upp nýja far-|
arháttu um heimskautalönd, þá,!
að ferðast á eða með hundasleð-1
um með létt æki og fæðast og
klæðast af því, sem hægt var að
afla á ísnum og landinu. Ferðalög
sín leysti Vilhjálmur af hendi á
þenna hátt með þvílíkum ágæt- j
um, að honum reyndist það leik- j
ur, er öllum hafði áður reynst
harðasta erfiði, kvöl og þraut,
blandin manntjóni, vonbrigðum j
og barlómi. En enginn mun enn
hafa orðið til þess að leika þetta j
eftir Vilhjálmi. Heiglum mundi
ekki hent að feta í fótspor Vil-
hjálms, en svo komu líka flugvél-
arnar, og þær voru hægasta far-
artækið.
Vilhjálmur er ekki aðeins
landkönnuður, heldur og land-
finnandi, því í síðustu ferðinni
fann hann 3 ný lönd norður af
Ameríku. Landfinnendur eru
nú Orðnir fámenn stétt á meðal
vor!
Ferðir Vilhjálms hafa stórum
aukið vísindalega og hagnýta
þekkingu á norðurlöndum Ame-
ríku. Merkasti vísinda-árangur-
inn var þó það, að á 2. ferðinni
rakst Vilhjálmur á stórvaxna,
hvíta menn á norðurströnd Ame-
ríku, er mæltu á tungu Skræl-.
ingja og klæddust, störfuðu og
höguðu sér í öllu sem Eskimóar.
Taldi Valhjálmur, að fólk þetta
mundi vera afkomendur íslend-
inga á Grænlandi og sýndi fram
á, að ekkert væri því til fyrir-j
stöðu, að svo gæti verið. Kom
þetta af stað mjög hörðum árás- j
um á Vilhjálm, og eg held, að svo
að kalla enginn hafi viljað fall-j
ast á skoðanir hans á þessu. Var
ekki laust við, að þessi réttsýni |
drægi heldur úr áliti Vilhjálms^
eins og drengileg sjómenska;
Bjarna Herjólfssonar úr heiðri;
hans forðum. Voru sumir (t. d. j
Danir) að vona, að Vilhjálmurj
mundi draga eitthvað úr eða
falla alveg frá þessum skoðunum
sínum, er hann fyndi, hversu
köldu andaði “að handan”. En
þeir höfðu vissulega farið viltir
vegar, er bjuggust við, að Vil-
hjálmur Stefánsson lagaði álits-
gerðir sína eftir því, hvað aðrir
vildu heyra. Ekki varð Vil-
hjálmi þokað um eitt fótmál, og
ekki er eg sannfærðari um nokk-
urn hlut en þann, að álit Vil-
hjálms á þessu er rétt.
Stórkostlega athygli vöktu um
allan heim kenningar Vilhjálms'
um kosti og auðæfi hinna norð-
lægu landa. Þóttu þetta tákn
og stórmerki og var varla hik-
laust trúað af öllum. En nú mun
enginn mæla því í gegn. Rússar
hafa hagnýtt sér þessar kenning-
ar Vilhjálms með mjög góðum
árangri, og hið mikla álit, sem
Vilhjálmur er í með Rússum,
bendir ekki á, að þá hafi kalið af
ráðum hans.
Vilhjálmur benti á það fyrstur
manna, að höfuðflugleiðir milli
stærstu staða á norðurhveli jarð->
ar mundu í framtíðinni liggja
um norðurheimskautið eða ná-
grenni þess, og að erfiðleikar við
að fljúga þessar leiðir væru
hvorki miklir né óyfirstíganleg-
ir. Flestir munu nú orðnir sam-
mála iionum um þetta.
Vilhjálmur Stefánsson hefir
verið öflugur málsvari hinna
norðlægu landa og þeirra manna,
er þau byggja. Hefir hann geng-
ið svo langt í því, að fyrir það
eitt mundi nafn hans vera uppi
og í miklum heiðri haft, meðan
lönd þessi verða bygð.
Vilhjálmur velur sér oftast
það hæga og góða hlutskifti að
koma fram sem heimsborgari, en
oftast annars sem Bandaríkja-
maður. Hann er Bandaríkja-
þegn, og skyldurækni hans og
fórnfýsi fyrir Bandaríkin virð-
ist takmarkalaus.
Sem rithöfundur ber Vil-
hjálmur Stefánsson ægishjálm
yfir alla aðra norðurfara, enda
er hann skáld gott, en ekki mun
það títt um slíka menn, síðan ís-
lendingar hættu norðurferðum.
Hugkvæmni Vilhjálms er ó-
þrjótandi og stíll hans hinn
glæsilegasti.
Er Fjölnismenn eru nefndir,
blaktir hvít-blái fáninn fyrir
hugskotssjónum vorum, og
hrifni vor og þakklætiskend til
þessara framherja blossar upp.
Vilhjálmur Stefánsson er syst-
ursonur eins þeirra Fjölnis-
manna, séra Gísla Jóhannesson-
ar. Þau heiðurskonan Hólm-
fríður Gísladóttir og Vilhjálmur
eru systkinabörn. Svo nærri er
Fjölnir oss. — Séra Gísli var og
meðútgefandi Nýrra félagsrita.
II.
Hið merkilegasta við bækur
Vilhjálms Stefánssonar er mynd
sú, sem þær gefa oss af höfund-
inum. Hann kann ekkert að
hræðast. Hann óttast ekki háska
ísanna, illviðranna né bjargar-
skortinn. Hann óttast ekki að
segja afdráttarlaust satt og
ganga hlífðarlaust í herhögg við
rótgrónar erfikenningar og það
jafnvel þótt svæsnustu árásir og
fordæming vofðu yfir. En sann-
leikurinn hefir reynst Vilhjálmi
sigursæll.
Altaf erum vér við lesturinn
að rekast á hreinskilni Vilhjálms
og viljaleysi hans til að bera blak
af sér. Minnisstæð mun flestum
BREZKIR VEGABÓTAMENN BÆTA BRAUTINA
TIL RÓMABORGAR
Tveir verkfræðingar tilheyrandi fimtu herdeildinni eru
sýndir hér við vegabætur. Við veginn stendur auglýsinga-
spjald sem vísar veg til Róm.
vera saga hans um síðustu stund-1
irnar á Karluk. Karluk stefnir
austur með Alaska í blíðu veðri'
og auðum sjó. Skipstjórinn, *
reyndur selveiðagarpur frá Ný-:
fundnalandi, hafði alla leiðina
rækt starf sitt með svo miklum
dugnaði og sjálfstæði, að Vil- j
hjálmur hafði varla komið nærri
stjórn skipsins og næstum verið
j fyrirmunað það af þessum sjálf-j
stæða og góða skipstjóra. Þess-
um skipstjóra, er uppfæddur var
á ísaströnd og- hlaut að hafa
buslað í ís frá ungum aldri, hlaut
að vera í blóðið borin meðvitund
um, hvaða þýðingu það hefði, að
skip þræddi strendur í íshafi,
þar sem búast mætti Við ís. En
af Vilhjálmi, er fæddur var upp
mitt inni á meginlandi Ameríku
og aldrei hafði tekið á stýrisveli,
var einskis hægt að vænta í
þessum efnum. Nú hvíslar freist-
arinn því að skipstjóranum að
sigla beint á Banksland. Skip-
stjórinn veit, að Vilhjálmur get-
ur ekki verið nægilega skynbær
á þetta. Hann hlýtur því að
hafa verið búinn að ráða það við
sig að sigla beint, er hann kom
til Vilhjálms, aldrei þessu vant,
til að fá samþykki hans um það.
Af svip, látbragði og rómi skip-
stjórans hlaut Vilhjálmur að sjá,
hverra svara hann vænti sér, en
Vilhjálmi ekki fundist, að hann
gæti tekið ráð af honum, og gaf
því samþykki sitt. Manni virð-
ist sem skipstjórinn hafi aðeins
viljað tryggja sér, að ábyrgðin á
þessu félli á Vilhjálm, ef illa
færi. En Vilhjálmur á ekkert
ásökunarorð til skip^tjórans, tek-
ur alla ábyrgðina á sig. — Áður
en varir er Hvítur kominn alt í
kringum Karluk, vakirnar fyll-
ast, og brátt er ein hella eins
langt og auga eygir frá skipinu
í allar áttir. Fatalaus, matar-
laus og peningalaus bregður Vil-
hjálmur sér í land við 3. mann
til að sækja aksturshunda. Um
kvöldið tjalda þeir á ísnum. En
er þeir líta ^ til veðurs næsta
morgun, sjá þeir, að los er komið
á ísinn, og að Karluk siglir með
fullri ferð í vestur og skilur for-
ingja leiðangursins eftir. Frá
Vilhjálmi heyrist ekkert ásökun-
arorð! Þannig útbúinn hóf Vil-
hjálmur 3. norðurför sína. Rob-
inson Crusoe og allur annar slík-
ur skáldskapur eru í rauninni
smámunir einir hjá því, sem
gerðist í þessari norðurför.
Takmarkalaus ósérhlífni,
skyldurækni, þrautseigja og
sjálfsagi mæta oss við lesturinn
á svo að segja annari hverri síðu.
Fyrsta norðurferðin hans hefst
með átakanlegu dæmi af því tæi.
Sem glæsilegur ungur háskóla-
maður kemur Vilhjálmur að
haustlagi norður að ósum Mac-
kenzie-fljóts. —* Leiðangurinn,
sem hann á að taka þátt í, kemur
ekki. Vilhjálmur notar tæki-
færið til að búa sig undir hið
kaldranalega starf sitt sem norð-
urfari: Hann kemur sér fyrir til
veturvistar meðal Eskimóa, þar
sem morgunkaffið var hrár, fros -
inn fiskur og annað eftir þvi,
leggur sig í þá raun að læra hina
torlærðu tungu Eskimóa og all-
ar þeirra listir, veiðiaðferðir,
húsagerð, ferðamensku og sitt-
hvað annað. Þetta mun hafa
verið harður skóli, og ekki þekki
eg þess dæmi, að NorðurálfU-
maður hafi áður óneyddur lagt
sig í slíkt. En frá Vilhjalmi
hafa ekki heyrst nokkur orð um
erfiðleika! Um vorið var hann
hinn langfærasti norðurfari, er
nokkru sinni hafði stigið fæti á
ís.
Allir viðurkenna skarpskygni,
rannsóknargáfu og glögga dóm-
greind þessa landa vors. *Vber-
andi er drenglyndi hans og vilji
til að rétta hlut þeirra, er verða
fyrir röngu aðkasti eða röngurn
dómum. Það er áberandi, hversu
ant honum er um að láta alt og
alla njóta sannmælis og útiloka
hleypidóma. Ekki gerir hann
gys að Eskimóum eins og fyrir-
rennarar hans, heldur greinir
rétt og slétt frá hinum ágætu
mannkostum þeirra og fmnur
rétt mat á menningu þeirra.
Mannkostir Vilhjálms hafa
ekki síður aflað honum virðing-
ar og frægðar en verk hans. Oft
hef eg heyrt talað um “the sterl-
ing value of Stefánsson”,
hann væri gull af manni.
var líklega þilskip með rásegli,
þremur áraröðum og ca. 400—
500 smálesta burðarmagni, á-
gætt sjóskip og vegna áranna ó-
háð vindi. Á svona skipi sigldi
Pyþeas út um Njörvastund og
norður til Bretlandseyja. Lýsir
að i hann íbúnunum þar, atvinnu-
I rekstri þeirra og lifnaðarháttum ,
j fyrir ca. 2200 árum síðan. Er:
III. ! það skrítið að geta lesið slíka j
Trúað gæti eg því að mestu ^s^nSu nu- * ,
frægð sína eigi Vilhjálmur eftir Til þess að Pyþeas hafi siglt |
að hljóta og það fyrir fræðistörf.' frá Skotlandi til íslands, er næst-
Svo virðist sem Vilhjálmur hafi um óhjákvæmilegt að ætla, að'
snúið baki við norðurferðum. [ hann hafi fengið spurnir af því
Kunnugt er, að hann hefir um Bretlandi. Hverjar líkur eru
nokkur ár haft með höndum stór-' íyrir því? Til þess að svara
brotin rannsónarstörf. líin síð- þessu tekur Vilhjálmur til at-
ari árin hefir hann gefið út áll-|hugunar skipakost og siglingar
margar fræðibækur, svo sem: steinaldarmanna í Vestur-Ev-
útgáfu á “Ferðum Frobishers”, I rópu um tugi þúsunda ára fyrir
“Island”, “Óleystar ráðgátur j norðurför Þyþeasar. Lífsaf-
norðursins”, “Grænland” og“Ul- j koma steinaldarmanna var
AFRÁÐIÐ STRAX AÐ SA MIKLU
Takið yður í vakt að panta út-
sœðið snemma meðan nóg er til.
Garðræktuð Huckleber
Hinn gagnlegasti,
íegursti og vinsœl-
asti garðávöxtur
sem til er.
Þessi fögru ber
spretta upp af fræi
á fyrsta ári. Óvið-
jafnanleg í pæ og
sýltu. Ávaxtasöm,
berin stærri en
vanaleg Huckleber
eða Bláber. Soðin
með eplum, límón-
um eða súrualdini gera fínasta ald-
inahlaup. Spretta í öllum jarðvegi.
Þessi garðávöxtur mun gleðja yður.
Pakkinn 10ó, 3 pakkar 25ý, Únza
$1.25, póstgjald 30.
FRÍ—Hin stóra 1944 útsœðis og
rœktunarbók. Betri en nokkru
sinni fyr. Skrifið í dag.
DOMINION SEED HOUSE
GEORGETOWN, ONTARIO
time Thule”. Þessa síðustu bók
hefir Ársæll Árnason nú þýtt og
gefið út á íslenzku*) þannig, að
hann hefir felt úr kaflann:
“Höfðu Pyþeas og Kólumbus rétt
fyrir sér um veðurfar í kulda-
beltinu?” og tekið í staðinn úr
“Óleystum ráðgátum norðurs-
ins” kaflan, “Hvernig eyddist
bygð íslendinga á Grænlandi?”
Á Ársæll miklar þakkir skilið
fyrir útgáfu þessarar bókar.
Ferðabækúr Vilhjálms gáfu
mikinn fróðleik um norður-
strendur. Ameríku, er hinir fyrri
íslendingar námu og oss er því
skylt að vita deili á. Ultima
Thule fjallar um merkilegustu
atriðin í sögu vors eigin lands,
áéð frá sjónarmiði umheimsins.
Fyrsti kapítulinn þeitir “Py-
þeas og Ultima Thule”. Þar er
rökrætt, hvort Pyþeas hafi kom-
ið til íslands ca. 330 árum fyrir
Krists burð. Heldur Vilhjálmur
Pyþeasi mjög á lofti sem miklum
landkönnuði, sjógarpi og vís-
indamanni og jafnar honum við
Kólumbus. Mun hann réttdæm-
ur á það, sem oftar.
Fyrst gerir Vilhjálmur grein
fyrir hinum heimspekilegu land-
fræðikenningum Grikkja og ó-
samræmi þeirra við raunveru-
leikann. Þá segir af Massilíu
(Marseilles) sem púnverskri og
síðar grískri nýlendu, af veldi
hennar, menningu, verzlunar-
samböndum hennar langt norð-
ur í Norðurálfu ca. 300 f. Kr. og
af hömlum þeim, sem Kartagó-
borgarmenn lögðu á siglingar um j
Njörvasund. Svo segir af Py-
þeasi. Hann var mjög mikils-
virtur borgari í Massilíu ca. 300
f. Kr., stórlærður maður í landa-
fræði, stjörnufræði og stærð-
fræði og svo mikill hagleiksmað-
ur, að hann smíðaði sjálfur hin
hnattfræðilegu mælingatæki sín.
Haldið er, að hann hafi fyrstur
manna mælt nákvæmt fjarlægð
staða frá jafndægrabaug. Harm
mældi nákvæmlega breiddarstig
miklu háðari afla úr vötnum og
sjó en var á síðari járnöld, er
betri tæki fengust til ruðnings
og ræktunar. Steinaldarmenn
hafa líklega verið sjómenn góðir
og farkostir þeirra líklega hreint
ekki afleitir, sumir þeirra að
minsta kosti að því leyti, að þeir
hafa flotið vel. Því Vilhjálmur
bendir réttilega á, að nálega öil
eylönd og eyjar heimsins, sem
byggileg eru mönnum, hafa
fundist og bygst á steinöld. Lönd
þessi og eyjar munu venjulega
hafa fundist þannig, að farkosti
hafi hrakið þangað. En til þess
urðu þeir að geta flotið lengi
ofan sjávar. Steinaldarmenn
munu jafnan hafa haft öngla
og önnur veiðarfæri á farkostum
sínum og getað veitt til matar
sér. Stundum munu lönd þó
hafa fundist þannig, að þau hefir
hilt upp. Vilhjálmur heldur því
íram, að á steinöld hafi skifst á
framfara- og hnignunartímabil.
Hví skyldi það ekki hafa verið
svo! Ekki hefði t. d. þurft
meira til en að einhver af skæð-
ustu pestum þétthýsissvæða í
Asíu hefði breiðst út yfir Ev-
rópu, strádrepið fólkið, gerst
landlæg um stund og hindrað
fólksf jölgun um skeið, svo hnign-
unartímabil væri komið yfir. —
Umíak Eskimóa er, að því er eg
fæ skynjað, íslenzki byrðingur-
inn og ágætt sjóskip, meðan
skinnið heldur. En skinnbátur
Ira virðist, eftir mynduha að
dæma, vera mjög ótrygt sjóskip.
Ekki trúi eg heldur á sjóferð
Molduns, Navigatio Brandani
eða annan þvílíkan írskan skáld- j
skap. Skinnbátar munu og hald-
litlir til langrar útivistar á hafi,
því þótt nokkur vörn gegn rotn-
un sé í seltu sjávarins, hljóta
skinnin að rotna fyrir áhrifurn
vætu, regns, lofts og hita, ogl
skinnin hljóta að þvælast ogl
slitna sundur fyrir átökum sjáv-j
arins. Og þar sem ekkert flot-
magn er í bátnum sjálfum, mun I
Massilíu, og hann fann nákvæm- j h°num og auðhvolft eða auð-
lega réttan stað norðurheim- {sokt af innföllnum sjó. Út-
skautsins á himni. Pyþeas varð holaðir og vel umbundnir eikar-
og frægur fyrir að hafa farið bolir eru miklu álitlegri farkost-
rannsóknarför á skipi lengst ir fil fijóta vel og lengi. Og
norður í Atlantshaf og ritaði um Þeir munu vera langtum eldri
það eina bók að minsta kosti. — uppfinning en húðkeipar. Lík-
Hún er löngu glötuð, og brot úr le§a bafa flestöll lönd og eyjarj
henni höfum vér aðeins frá 2., 3. j verið fundin, áður en farið var
eða 4. hönd og stundum svo, að ,3® gera húðkeipa. Ekkert virð-,
sannsögli Pyþeasar er tætt í isi mór sennilegra en það, að
sundur. Svo virðist sem Py-' Island hafi, út frá þessum fors-
þeasi hafi verið trúað, er hann endum skoðað, hlotið að vera
kom heim úr þessari för, en síð-jfundið mörgum hundruðum, ef
ari menn hafi ráðist á sannsögli ekki þúsundum — ára fyrir daga
bókar hans, af því að hún var í Pyþeasar. Hið helzta, er mælir
ósamræmi við grísku heimspek- þessari ályktun í gegn, er fjar-
ina. Pyþeas var svo, er frá leið,
stimplaður sem erkilygari og
hefir orðið að liggja undir því
ámæli fram til síðustu tíma, að
vísindaleg rannsókn hefir leitt
hið sanna í ljós og veitt honum
verðskuldaða uppreisn sem stór-
menni.
För Pyþeasar var líklega kost-
uð af Massilíuborg. Skip hans
*) Vilhjálmur Stefánsson:
Ultima Thule. Torráðnar gátur
úr norðurvegi, með myndum og
kortum. Rvk. 1942.
lægð þess frá öðrum bygðum
löndum, og að það liggur á móti
ríkjandi vindátt og straumi. En
eftir að menn fóru að fara til
Færeyja, hlaut Island fljótt að
finnast. Að það bygðist ekki,
stafaði aðeins af því, að það hefir
þá verið talið óbyggilegt.
Vilhjálmur hallast eindregið
að þeirri skoðun, að Pyþeas hafi
fengið upplýíingar um ísland á
Bretlandi og siglt til Islands og
frá Islandi norðvestur að ísrönd-
inni. Því verður ekki móti mælt,
að lýsingin á Thule Pyþeasar,
hnattstaða þess og afstaða þess
til íssins hæfir engu öðru landi
en íslandi, en kemur vel heim
við það. Ef vér vissum, hversu
mikil vegarlengd ein grísk dæg-
urssigling var, mundum vér hafa
enn eina upplýsingu um, hvar
Thule Pyþeasar var. Hefði gríska
dægurssiglingin á svona hafskip-
um verið jöfn íslenzkum dæg-
urssiglingum, þá var vegalengd-
in frá Skotlandi til Islands 6
dægurssiglingar, eins og Pyþeas
segir vera frá Bretlandi til
^Thule. Og frá Rifstanga er trú-
legt, að seint í júní eða í byrjun
júlí hafa verið ein íslenzk dæg-
urssigling norðvestur að ísrönd-
J inni, en Þyþeas telur það gríska
dægurssiglingu. Ekki mun
i f jarri því, að fjarlægð Eystra-
j Horns frá norðvesturtöngum
| Skotlands sé sexföld þessi síð-
^ asta vegarlengd, en fjarlægð iss-
ins er þó allmjög mismunandi
! frá ári til árs.
Vilhjálmur rekur svo skrif um
ferðir til íslands eftir daga Py-
þeasar og virðist ekki trúa neinu
! af því, nema sögu Dicuils munks.
Ekki minnist eg heldur, að neinn
hafi rerigt hana. En nú vil eg
gera það. Það getur ekki verið
satt, að Munkar hafi lagt upp í
ferðalag'til íslands í febrúar á
tvíþóftuðum báti, jafnvel ekki í
skáldlegum írskum húðkeip, því
í lok 13. aldar telur höfundur
Konungsskuggsjár norrænum
sægörpum ófært að vera í ferð-
um á höfum úti frá byrjun októ-
ber og fram í apríl. Og jafnvel
þótt menn séu írskir garpar, þá
velja menn sér ekki allraversta
og veðurharðasta mánuð ársins
til íslandsferðar, ef ferðina á að
fara á sjónum, en ekki á pappírn-
um, og það þótt þeir hafi tveggja
manna skel, til að fljóta á. Það
er og ósatt, að munkar þessir
hafi siglt dagssiglingu (eða róið)
norður að hafísröndinni, því hún
hlýtur að hafa verið miklu fjær
en eins dags ferð á slíkum báti.
— Skáldsaga þessi sýnir þar á
móti þekkingu á íslandi, og hún
sýnir aftur , að farið hefir verið
á milli.
Irskar heimildir kunna ekki
að segja af írskri bygð á íslandi.
Islenzkar heimildir geta hér að-
eins írskra einsetumanna (rnein-
lætingamanna), er forfeður vorir
nefndu Papa. Þessir írsku mein-
lætingamenn geta ekki hafa
byrjað að leita hingað, fyr en eft-
ír að Irland var orðið vel kristið,
en hingað virðast þeir komnir
fyrir 825. Þess er hvergi getið,
og þess er ekki að vænta, að
slíkir meinlætingamenn hafi
gert hér kirkjur né sjálfum sér
vegleg hús. Ókunnugt er mér
um það, að hér finnist fornminj-
ar eftir Papa. I Papey er getið
um Papatóftir, en auðvitað er
slíkt nafn ekki sönnun þess, að
þar hafi Papar búið. Að hér hafi
búið írskar fjölskyldur er aló-
kunnugt, og að Irar hafi notað
Island líkt og Grænlendingar
Norðursetu, er fullkominn ó-
möguleiki og hrein fjarstæða.
En þótt íradekrið sé jafnvel
enn viðbjóðslegra en Norð-
mannadekrið, er þjóð vorri ekki
sú vanræksla samboðin að rann-
saka ekki til fulls þær minjar,
sem hér kynnu að vera eftir
menn frá eldri tíð en 850 og gera