Heimskringla - 21.03.1945, Síða 2

I
2. SlÐA
HEIM SKRINGLA
WINNIPEG, 21. MARZ 1945
FÖLNUÐ BLÖÐ
So many worlds, so much to do,
So little done, such things to be,
How know I what had need of
thee,
For thou wert strong as thou
wert trUe?
A. Tennyson:
• In Memoriam, LXXII, 1.
Nýlega bárust mér í hendur
fölnuð blöð, eftirlátin eign Rögn-
valds sál. Guðmundssonar frá
Bygðarholti í Lóni.
Eg hélt þau löngu glötuð. En
eg vissi, að minningin um þann,
sem lét þau eftir sig, lifði í hug-
um vina hans. Bekkjarbræðurn-
ir á hinni skammvinnu skóla-
göngu hans gátu ekki gleymt
honum, sem dauðinn hreif burt
svo ungan og ástfanginn af líf-
inu.
Á þessum blöðum voru geymd
Ijóð og eitt ófullgert leikrit hans.
Hann fól þetta í umsjá sam-
bekkinga sinna, stjidentanna frá
vorinu 1914.
•
Eftir þrjátíu ára breytileg
æfiskeið hittumst við aftur yfir
þessum fölnuðu blöðum. Víðs-
þegar hefir hópurinn frá 1914
dreifst — og dauðinn hefir kall-
að fleiri en höfund þeirra. Annað
ungt skáld úr hópnum, sem orti
sárbeisk ljóð um eitur og kvöl
lífs og dauða, er horfið héðan. í
byrjun styjaldarinnar, sem nú
stendur, barst okkur lát hans,
stutt, köld tilkyijning á öldum
Ijósvakans — frá höfuðborg her-
numdrar þjóðar, þar sem þriðji
bragsmiðurinn úr hópnum situr
enn og semur ljóð og leikrit í
tómstundunum. Báðir urðu þeir
einskonar útlagar. En þú, sem
lézt eftir þig þessi fölnuðu blöð,
fékst að dvelja þína stuttu æfi
við íslenzkan arin — og síðustu
stundimar áttirðu vist heima í
sveitinni þinni fögru við ástúð
og umönnun góðra ættingaj, sár-
þjáður að vísu, en sterkur og
sannur til síðustu stundar. Þú
hafðir byrjað á guðfræðinámi
við Háskólann, en hlaust að gef-
ast upp á miðjum vetri. Lífs-
gleði þín og lífsþrá fékk ekki
hrundið farginu. Vonir brugð-
ust, sem þyngdu það enn meir.
Þú hvarfst heim til átthaganna.
Þar kvaddirðu þetta líf einn
fagran vordag í maí 1917, tæpra
tuttugu og sex ára að aldri. En
yfir sveitinni þinni var fegurð og
friður vorsins, friður, sem ekk-
ert rauf nema niður Jökulsár í
Lóni, árinnar, sem þú unnir og
ortir um eitt þinna æskuljóða:
Þrótt og þögli,
þungi straumur,
berðu brims í röst.
Aldrei samur
og æ hinn sami:
mynd hins eilífa,
sem aldrei þverr.
Sé eg í norðri
sólar rekkju
búa hin bláu fjöll.
Andar ástblær,
en ungum stráum
heilsar himindögg..
Þannig var brottför þín hafin
mót nýju vori.
•
Rögnvaldur Guðmundsson var
fæddur 20. júlí 1891 að Bygðar-
holti í Lóni, austast í Austur-
Skaftafellssýslu. Foreldrar hans
voru Guðmundur Jónsson, bóndi
og hreppstjóri í Bygðarholti, og
kona hans, Guðrún Antoníusar-
dóttir Sigurðssonar frá Hálsi við
Djúpavog, en móðir Guðrúnar
var Björg Árnadóttir Hjörleifs-
sonar sterka frá Höfn í Borgar-
firði eystra (Hafnarætt). Guð-
mundur Jónsson, faðir Rögn-
valds, af svonefndri Skógaætt,
var sonarsonur Jóns Þorsteins-
sonar prests að Kálfafellsstað, en
Þorsteinn, faðir séra Jóns, var
Benediktsson, prestur á Skorra-
stað í Norðfirði, dáinn 1819. Jón
prófastur Jónsson frá Stafafelli
hefir rakið ætt Rögnvalds aftur
í fornöld til Rögnvalds Eysteins-
sonar, Mærajarls, og ef til vill er
Rögnvaldsnafnið alla leið þaðan
komið. Eftir því sem Jón pró-
fastur segir í ættartölunni, var
Rögnvaldur Guðmundsson tutt-
ugasti og sjöundi maður frá Síðu-
Halli Þorsteinssyni að Þvottá.
Rögnvaldur ólst upp að Bygðar-
hclti, við öll venjuleg sveitastörf,
unz hann fór suður til Reykja-
víkur og settist í 1. bekk Hins al-
menna mentaskóla. Stúdents-
prófi þaðan lauk hann vorið
1914. Hóf síðan guðfræðinám um
haustið og las þessa fræðigrein
vetUrinn 1914—1915 og fram á
veturinn 1915—1916, oft þó með
hvíldum og frátöfum vegna veik-
inda. Lá hann þá stundum rúm-
fastur hér í Reykjavík og varð að
fara austur til heimkynna sinna
í maí 1916 vegna þessara veik-
inda og áður en námstíminn
þann vetur var útrunninn. —
Heima í Bygðarholti dvaldist
hann svo, unz hann lézt hinn 23.
maí 1917.
•
Andlega lífið á íslandi á öðr-
um, tug tuttugustu aldarinnar
var að ýmsu fjölbreytt og sé-r-
kennilegt. Með stofnun Háskóla
íslánds 1911 hófst nýtt menn-
ingartímabil í sögu þjóðarinnar.
Mentaskólinn, þessi gamla og
virðulega stofnun, hélt áfram að
vera aðalmentasetrið, með öllum
göllum sínum og kostum, við
hliðina á hinum nýstofnaða há-
skóla, sem nú tók við miklu fleiri
stúdentanna en áður voru dæmi
til hér heima. IVÍeð Háskólanum
komu nýir kenslukraftar til sög-
unnar og með þeim ýmsar hrær-
ingar í andans heimi, sem ekki
höfðu látið til sín taka áður.
Miðstöð hins æðra mentalífs, sem
svo er kallað, fluttist nú til fulls
frá Kaupmannahöfn til Reykja-
víkur. Eftir að norrænudeild Há-
skólans tekur til starfa, vaknar
nýr áhugi fyrir íslenzkum bók-
mentum og innlendum fræðum.
Á þessum árum var óvenju-
mikil skáldaöld í skóla. Ef til
vill var þessi “skólafaraldur”,
sem sumir kalla, enn meira á-
berandi þá en oft áður og síðar.
Ljóðsvanur íslands, skáldið
Steingrímur Thorstéinsson, var
enn rektor Mentaskólans á fyr-
stu árum þessa annars áratugs
aldarinnar. Ást hans á allri fag-
urfræði kom berlega fram í
kenslu hans og hafði sín áhrif á
pilta. Kensla hans var að mestu
fólgin í lestri og túlkun forn-
grískra skáldrita og goðsagna.
Skáldakynslóðin um og eftir
aldamótin síðustu mun ávalt
gnæfa hátt í heimi íslenzkra
bókmenta að fornu og nýju. —
Matthías Jochumsson, Þorsteinn
Erlingsson, Hannes Hafstein,
Einar Benediktsson og Einar H.
Kvaran, svo nokkrir séu nefndir,
höfðu um þetta leyti allir náð
hátindi frægðar sinnar, og ljóð
þeirra og óbundið mál höfðu
mikil áhrif á ungu kynslóðina í
landinu. í þessu andlega and-
rúmslofti naut Rögnvaldur Guð-
mundsson hins fylsta unaðar, og
það fór ekki hjá því, að jafn hrif-
næmur æskumaður fyrir fögrum
bókmentum og hann var, verði
miklum tíma til að kynnast
þeim, ræða um þær við félaga
sína og vini og iðka sjálfur þessa
sömu list, sem hann vissi feg-
ursta og mest heillandi í heimi
hér. Hann mun hafa byrjað
kornungur að yrkja ljóð, enda
var hagmælska hans svo rík, að
hann átti auðvelt með að mæla
af munni fram í hendingum,
þegar svo bar undir og samræð
ur snerust um efni, sem honum
voru hugleikin. Þessi gáfa hans
naut sín bezt í glöðum hópi —
og skorti þá ekki hnyttin tilsvör
og kímni í frásögn, því hann gat
verið hinn mesti æringi og var
gæddur óvenjulegum hæfileika
til fyndni, þótt ekki gæti þess
mikið í ljóðum hans, þeim sem
til eru í handriti. Munu veik-
indi hans og þreytandi barátta
hans við þau hafa valdið því, að
meira ber á þunglyndi en kímni
í kvæðum hans, þeim er hann
skráði. Þessi undirtónn þung-
lyndisins ymur í flestum ljóðum
bans, hvert sem yrkisefnið ann-
ars er. Um skeið varð hann að
dvelja í heilsuhælinu á Vífils-
stöðum, taka sig upp frá náminu
og út úr glaðværum hópi félaga
sinna, til þess að reyna að safna
kröftum og öðlast heilsuna aft-
ur. Var honum þá oft þungt í
skapi, eins og þegar hann yrkir
eftirfarandi vísur undir fyrir-
sögninni: Á Vífilsstöðum.
Svani leit eg svífa
yfir svellbólgna grund.
Þeir vöktu mér von í hjarta
og vögguðu sorg í blund.
Þeir mintu mig víst á vorið,
er vekur líf í þeim
og dregur úr fjarlægð fugla
til fósturlandsins heim.
Ó, svífið þið, svanir kæru,
j yfir svelli þakta grund —
og vekið mér von í hjarta,
er verður mér þungt í lund.
'
Þó að viðfangsefni þau, sem
hinn ungi höfundur valdi sér,
séu margvísleg, þá er það sveitin
hans og heimáhagarnir, sem tíð-
ast verða honum að yrkisefni.
Hefði honum enst aldur til,
mundi hann hafa orðið baráttu-
skáld og hvatninga. Sum kvæð-
in á blöðum hans eru hetjuljóð
og ádeilur. Hann yrkir ljóð um
íslenzku hetjuna, sem bjargar
heilli skipshöfn af brennandi
skipi framandi þjóðar í brim-
garðinum við sílenzka strönd:
Hann ræðst fram, er brimið til
baka hann hrekur.
Þá brýst hann fram aftur og
stöðu sér tekur,
þar hafaldan brotnar og hlemm-
ist á sand.
Þótt öskrandi brekinn á bring-
unni svelli,
sem bjarggróinn steindrangur
heldur hann velli
og hræðisUei öldunnar ógnandi
grand.
Björgunarlaunin þau eru hon-
um dýrmætust, að hann hlýtur
þakkir og blessun hinna fátæku
farmanna:
Er ekki dýrðleg sú hugstóra
hetja,
er við haflöðrið kappinu þorir að
etja,
en víst ekki til þess að vinna sér
hrós,
hans vegstjarna er æðra og guð-
legra ljós.
Hann hlýtur þó heiðursverðlaun
frá stjórn föðurlands skipbrots-
manna; en hann miklast ekki af,
heldur þakkar guði fyrir að hafa
erðið verkfæri hans til björgun
ar.
Daginn eftir sérðu ei þá sömu
hetju lengur,
að sínum vanastörfum með
hversdagssvip hann gengur.
En samt er þér nú ljóst, hvílíkt
aðalsblóð hann á.
Þannig endar kvæðið, sem er
alllangt og ort í episkum stíl og
anda.
Ádeilan á rógtungur þjóðfé-
lagsins verður hvöss og bitur í
kvæðinu Mannfélagsvargar, eins
og þessar tvær vísur úr því sýna:
Sem hræsoltnir gammar á hel-
særða storð
þeir hvessa’ á áér gogginn, þeir
mannfélagsvargar,
og sætasta krás er þeim sérhvað
það orð,
er sambræðra æruna knýr fyrir
borð
og meiðandi hnífunum mann-
gildið sargar.
Þeir leita að hneykslum og
hlægja þá dátt,
ef hrásbreiddar átyllu grun-
semdin hlýtur,
og óðfluga vex það, er oft var
svo smátt,
að einungis hatursýn greina’
hefði mátt,
en hatrið sem röst á hugsænum
flytur.
Til Hrifningar
Vefðu sígaretturnar þínar úr
Ogden’s Fine Cut eða reyktu
Ogden’s Cut Plug í pípu þinni
Sönn lýsing á of algengu átu-
meini í íslenzku þjóðlífi fyr og
síðar.
En það er náttúran, einkum
eins og hún birtist í átthögunum,
sem er tíðasta yrkisefnið í ljóð-
um Rögnvalds Guðmundssonar.
_ •
Lónssveit eða Bæjarhreppur
er fögur sveit, umlukt mikilfeng-
legum fjöllum á þrjá vegu. —
Fjallgarðarnir, sem lykja um
hana, enda í sæbröttum fjallníp-
um, Vesturhorni vestan sveitar-
innar og Austurhorni að au^tan.
1 faðmi þessara fjallarma hvílir
sveitin, stór skeifumynduð hvilft
inn í hálendið, framundan langt
íbogið sandrif meðfram sjónum,
en innan þess tvö stór lón, Papa-
fjörður og Lón, sem sveitin dreg-
ur nafn af. Bygðarholt er um það
bil í miðri sveit, þar er sam-
komuhús Lónsmanna og þar um
liggja vegir um sveitina. Fjall-
landið upp af Lóni er eitthvert
hrikalegasta, sem til er hér á
landi. Úr Lóni liggja fjallvegir
um Lónsheiði og Álftafjörð og
um Norðlingaveg eða Víðidals-
veg og Hraun til Fljótsdals. Með-
al fjalla, sem sjást frá sumum
stöðum í Lóni, eru Goðatindar í
austurbrún Vatnajökuls, með
Goðaborg, þar sem goðin áttu að
eiga ból og margar sagnir eru
um. Rögnvaldur hefir ort um
stað þenna langt kvæði. Kvæðið
heitir Goðaborg og hefst á þessu
erindi:
Þar stendur hún í storknum
jökulsæ
með stafna háa, sorfna klaka-
hríðum,
á tindaegg í tærum himinblæ
með tinnusvarta'veggi á frera
víðum.
SYKUR TOMATAR
127„ til 147, sykurefni
Fyrstir allra tómata er framleiða
þroskaða ávexti
Hugsið yður marga
sæta tómata ávexti
með meiru en 12%
sykur. Ekkert líkt því
nokkru sinni áður.—
Veitið athygli fegurð
og jafnvefegi 1 i m a
ávaxtarins, oft tvö fet
á lengd. Þær eru
smærri en vanalega,
en útlitið og sætleik-
inn er svo mikill, að
ekkert líkt því hefii
áður sézt. Þær halda
sér vel og eru fjarska
góðar í fína rétti, sal-
at, sósur og juice o.s.
frv. —ómótstæðileg;
Verið fyrstir að ná >
þær. Pantið nú. Pkt.
af 100 fræum 15c; 2
pk. 25c, Vi, oz. 65c.
(Póstgjald greitt.)
FRÍ—Vor stórt útsœðisbók fyrir 1945
Aldrei fullkomnari en nú
DOMINION SEED HOUSE
Georgetown, Ontario
Þar syngur aldrei fugl um sum-
arstund,
þótt sólin hiti vegginn, ísinn
bræði.
Þar réttir eilífð augnabliki
mund,
því alt er sofið, þar er helsins
næði.
í þetta “helsins næði” hafa hin
norrænu goð flúið fyrir Hvíta-
Kristi, og þar dvelja þau í höllu
hins dapra dauða, sofa þar fast
og rótt, og svefnsins fjötur fellur
^ aldrei af þeim nema aðeins ör-
stutta stund hverja Jónsmessu-
nótt, “er jörðin hvílir sæl í dagg'
ar baði”. En sú lausn er skamm-
, vinn, því áður en varir hefir sól'
gullinn hamraveggurinn, sem
opnast hafði fyrir ofurveldi sól-
ar, lokast aftur og “heilt sem fyr
er klettaþilið svarta.” 1 kvæði
ÍSHAFSNÆÐINGUR Á FLUGVÖLLUM BELGIU
Myndin er tekin af einum þessum flugvelli þar í landi,
sem er þakin snjó og klaka. Óvenju kuldar hafa tafið fram-
gang landhersins, en sprengingar á hervörnum óvinanna
linnir ekki.