Lögberg - 27.04.1944, Blaðsíða 2

2
LÖGBERG. FIMTUDAGINN 27. APRÍL, 1944
Hákon Bjarnason:
Hugleiðingar um Þjórsárdal
ævintýra- hrekja marga þá bændur af býl-
um sínum, er næst bjuggu.
Þegar farið er upp með Þjórs-
á vestanverðri og kornið er fvr-
ir Hagafjall er talið að komið
sé í Þjórsárdal. Mynni dalsins
er milli Hagafjalls og Búrfells,
sem er 1 háaustur af Hagafjalli.
Eru um 12 km. af tindi á tind.
Þjórsárdalur gengur langt inn
í landið, og eru hlíðar Ásólfs-
staðafjalls, Skriðufells, Dímons,
Geldingadalsfjalla og Heljar-
kinnar vesturmörk hans, en að
austan eru Stangarfjall, Skelja-
fell, Sámsstaðamúli og Búrfell.
Fyrir botni Þjórsárdals er Foss-
alda, en inn á milli Fossöldu og
Stangarfjalls skerst um ' 3 km.
langur dalur, sem nefnist Foss-
árdalur. Innst í Fossárdal fellur
Háifoss fram af þverhníptu
bergi. Frá Háafossi, út Fossár-
dal og Þjórsárdal, skemmstu
ieið í Þjórsá er um um 18 km.
vegur. Breidd Þjórsárdals er frá
3 km. upp í rúma 7 km. Dalbotn-
inn er um 50 ferkm. að stærð,
og er það land allt milli 100 og
200 metra hæðar yfir sjó. Víðast
er landið slétt eða smáöldótt og
er það víða mjög greiðfært yfir-
ferðar. Yzt í miðjum dal er dálítið
fell, sem Sölmundarholt nefnist,
og annað lægra þar beint norður
af, er Þórðarholt heitir. Innan
við miðjan dal rís Reykholt upp
af jafnsléttu, en norðan við það
hefjast Rauðukambar, litfögur
líparítfjöll, er ná upp í miðja
Fossöldu.
“Undra fram fram á
eyðilöndum”.
Ævintýraljómi hefir um langt
skeið hvílt yfir Þjórsárdal. Þetta
undurfagra hérað hefir áður
verið skógi vaxið og grasi gróið.
og á landnámsöld hefir verið
þar all fjölmenn byggð. Nú er
héraðið næstum öreytt að gróðri
en rústir hinna gömlu bænda-
býla eru 'orpin sandi og vikri.
Huliðsbræja sú, sem hvílt hefir
yfir örlögum hinna fornu
Þjórsdæla, hefir dregið margan
ferðalanginn þangað, en auk
þess hefir náttúrufegurðin heill-
að marga til þess að vitja þess-
ara stöðva aftur og aftur. Er
líkast því, sem hinar miklu and-
stæður milli auðnar og víðáttu
annars vegar, og skjólsælla
fagurra staða hins vegar, geri
fegurðina enn skærari og auðn-
ina enn tómlegri.
Munnmæli herma, að jarð-
eldur úr Rauðukömbum hafi
eytt byggðina í dalnum. Hafa
menn til skamms tíma haldið að
byggðin hafi eyðst á 14. öld, en
ekki hefir það haft við neitt að
styðjast. Munnmæli eru sjaldan
talin góð söguleg heimild, en oft
mun þó einhver fótur fyrir
þeim, því að sjaldan munu þau
einber uppspuni frá rótum. Mun
bráðlega að því vikið.
Tilgátur um eyðingu dalsins.
Ólafur prófessor Lárusson
sýnir fram á það í ýtarlegri rit-
gerð í Skírni árið 1940, að líkur
bendi til, að byggð á flestum
bæjum í Þjórsárdal hafi lagzt
niður á 11. öld. Styðst hann við
fornleifagröftinn á Stöng árið
1939 og eldri rannsóknir. Virð-
ast mér ályktanir hans mjög
sennilegar enda þótt menn geti
nokkuð greint á um, hvort byggð
in hefir eyðst seint eða snemma
á öldinni.
Eftir því, sem eg hefi getað
lesið mér til, og séð með eigin
augum á hinum gömlu bæjar-
stæðum, ef ekki allir hinir efri
bæja í Þjórsárdal, nema kann-
ske Skeljastaðir, munu hafa
verið yfirgefnir um mjög svip-
að leyti. Hér getur verið um 10
til 15 bæi að ræða, er allir hafi
lagzt í eyði í sama mund. Hafi
svo verið getur ástæðan til þess
vart hafa verið önnur en eldgos
með óhemju vikurfalli eða aðr-
ar hamfarir náttúrunnar.
Annálar telja hið fyrsta
Heklugos árið 1104, en það er
alls ekki loku fyrir það skotið,
að Hekla kunni að hafa gosið
fyrr á tímum, án þess að annálar
hermi eða aðrar skrifaðar heim-
ildir. Annars voru gos úr Heklu
mjög tíð eftir þetta fyrsta gos,
og sum þeirra voru mjög mikil.
Af Heklutindi að miðjum Þjórs-
árdal eru innan við 20 km., svo
að geta má nærri, að þetta
bygðarlag hafi ekki farið var-
hluta af gosum þaðan.
En svo að. vikið sé aftur að
munnmælunum, þá hljóða þau
svo í Biskupsannálum Jóns Eg-
ilssonar: “Það skeði og hér hjá
oss á fyrri tímum mjög
snemma, eg þenki í tíð þessara
biskupa, að eldur kom upp í
Rauðukömbum, þ. e. fyrir fram-
an Fossá, en fyrir norðan Skriðu-
fell. Þá var Hagi í miðri sveit
og þeirra þingstaður. Sá eldur
brenndi allan Forsárdal, bæði
skóga og bæi; það voru alls
XI bæir;” o. s. frv.
Sumarið 1941 dvöldum við
Steind. Steindórss. frá Hlöðum
við gróðurrannsóknir í Þjórsár-
dal. Dag einn lögðum við leið
okkar frá brún Háafoss niður
skriðurnar vestan megin Fossár-
dals. Þar hefir fjallsbrúnin á
Fossöldu einhvern tíma sprungið
fram með ógurlegum krafti, og
gætir þessa skriðuhlaups suður
undir Rauðukamba, enda þótt
það sé lang mest innst í daln-
um. Þetta grjóthraun er eitt með
því stórkostlegasta og tröllsleg-
asta, er eg hefi séð af því tæi hér
á landi. Og eftir öllum verks-
ummerkjum að dæma getur
hraun þetta ekki verið mjög
gamalt á mælikvarða jarðsög-
unnar. Virðist hreint ekkert til
fyrirstöðu því, að hraun þetta
hafi getað átt sér stað á ofan
veðri tíð Islands byggðar, því
að grjóthólarnir og bergveggur-
inn eru sízt lúðari eða ellilegri
heldur en t. d. mikla skriðan úr
Lómagnúpi, sem féll í Skaftár-
eldum. Mér er ómögulegt að
lýsa landslagi þarna svo að
nokkur mynd sé á, en þetta er
eitt hið einkennilegasta land,
þar sem hver grjóthóllinn rís
við annan af öllum stærðum og
öllum litum, því að hér gætir
mjög líparíts eins og í Rauðu-
kömbum. Háir þverhníptir
klettar rísa þar á rönd og líkjast
mest húsum og turnum í stór-
bæ, og finnst mér liggja næst að
líkja landinu þarna við ein-
hverja hina stórbrotnustu álf-
heima þjóðsagnanna.
Þegar við Steindór höfðum
gerigið um þessar
heima nokkra stund hrutu hon-
um orð af vörum í þessa átt:
“Skyldi þetta ekki vera Rauðu-
kambagosið, sem munnmælin
herma.”
Mér finnst nú ekki ólíklega til
getið, að samfara einhverju
hinna fyrstu Heklugosa hafi
orðið þær jarðhræringar, sem
sprengdu vesturbrún Fossárdals
fram, og að þær jarðhrærmgar
hafi komið á stað munnmælun-
um um gos úr Rauðukömbum,
sem eru þarna í næsta námunda.
Samfara þessu hrauni hefir
Fossá stíflast upp um stundar-
sakir en brotizt síðan fram með
feikna afli og vaðið yfir og
skemmt gróðurlendi á láglendi
dalsins. Lnadskjálftar hljóta að
hafa verið ógurlegir í sambandi
við hraun þetta, og hafi mikið
vikurfall verið þessu samfara.
mundi það hafa nægt til þess að
Þetta er nú ekki nema tilgáta
og að nokkuru út í bláinn, en
hún hefir nokkura stoð í munn-
mælum.
Ólafur Lárusson getur þess til
í grein sinni, að hið mikla vetr-
arríki uppi í Þjórsárdal hafi ver-
ið ein aðalorsökin til þess að
byggð lagðist svo snemma niður,
sem raun varð á. Eg get ekki
fallist á þá skoðun, því að þarna
er vetrarríki sízt meira en í
mörgum öðrum uppsveitum, og
þá kemur það mjög undarlega
fyrir sjónir að á flestum bæjar-
stæðanna virðist aðeins hafa
staðið ein bygging. Hefðu menn
flúið vetraríkið mundu sumir
hafa dokað lengur við en aðr-
ir, og þess mundu sennilega
sjást merki á bæjarstæðunum.
Líklegt þykir mér, að ein-
hverjar náttúruhamfarir, sem
Hvernig sérhver Canadamaður, sem kaupir
veðbréf getur einnig orðið
veðbréfasali
SérKvert sigurlán hefir eigi aðeins náð settu marki, heldur hafa fleiri
og fleiri veðbréfakaupendur komið á vettvang. Nú er farið fram á
þaðj a ný, að þér lánið af sparifé yðar og tekjum. Sérhver mánuður
sannfærir oss um það að eina tryggingin fyrir sigri og friði. sé fólgin í
því, að leggja fram í stórum stíl þær byrgðir, sem nauðsynlegar eru til
sigurs.
Enn er í landinu fólk, er keypt getur veðbréf, sem ekki hefir keypt eitt
einaáta.
Þessvegna kemur fram ný kvöð til alþjóðlegrar þjónuátu.
Látum oss veðbréfakaupendur vora skipa oss í fylkingu veðbréfasala.
Er sérhver af oss hefir keypt veðbréf, skulum vér GERA ÞETTA
ÞRENNT:
Að segja vinum vorum frá, að vér höfum keypt annað veðbréf.
2 Segið þeim ástæðuna (vegna að vér eigum ástvin í fjarlægð, sem
vér viljum ekki bregðast—vegna þess að frelsi vort er þess virði að
barist sé fyrir því—vegna þess að vér höfum trauát á framtíð Canada)
^ Segið þeim hvernig. (Vinur yðar hefir ef til vill ekki keypt
veðbréf, og veit ekki hvernig það skuli gert. Skýrið honum frá
að hann geti keypt veðbréf hjá Sigurlánsumboðsmanni, banka,
trúnaðarfélagi eða á aðalskrifstofu Sigurlánsins. Segið honum að
Sigurlánsbréf megi kaupa fyrir peninga út í hönd. með mánaðar
afborgun eða frádrætti kaups. Leggið áherzlu á, að peningar þessir
eru aðeins lánaðir, og að veðbréf eru ávalt seljanleg.)
Látum sigurlánsveðbréf ávalt beraát fyrát í tal. Styðjum kaup vor og
trauát með söluhrifningu. Látum þetta verða átórfenglegaáta sigur-
lánið, ekki einungis hvað upphæð snertir, heldur einnig viðvíkjandi
tölu þátttakenda.
LATIÐ SIGURINN GANGA FYRIR
Kaupið Sigurlánsveðbréf nú þegar
NATIONAL WAR FINANCE COMMITTEE
6-34