Lögberg-Heimskringla - 10.09.1977, Side 4

4
LOGBERG-HEIMSKRINGLA. LAUGARDAGINN 10. SEPTEMBER 1977
LÖGBERG-HEIMSKRINGLÁ
Published every Thursday by
LÖGBERG-HEIMSKRINGLA PUBLISHING Co. Ltd.
67 st. Anne’s Road, Winnipeg, Manitoba R2M 2Y4 Canada
Telephone 247-7798
GUEST EDITOR: Jón Ásgeirsson
PRESIDENT: T. K. Arnason
SECRETARY: Emily Benjaminson ,
TREASURER: Gordon A. Gislason
ADV’T MANAGER: S. Aleck Thorarinson
Subscription $15.00 per year — PAYABLE IN ADVANCE
— Second class mailing registration number 1667 —
Printed by GARDAR PRINTING LIMITED, Winnipeg
HUNDRAÐ ÁR FRÁ ÚTGÁFU FYRSTA
ÍSLENSKA
BLAÐSINS f KANADA
DAGURINN í DAG, 10. september 1977, er merkisdagur í
sögu Islendinga. 1 dag eru liðin nákvæmlega eitt hundrað
ár frá því fyrst var gefið út biað á íslensku í Vesturheimi
Framfari, 1. árgangur, 1. töiublað kom út þennan dag árið
1877.
Blaðið var i allstóru broti, fjórar blaðsíður, prentað i
þremur dálkum. Eigandi blaðsins var Prentfélag Nýja Is-
lands, og blaðið var prentað í prentsmiðju félagsins, Lundi,
Keewatin, Canada. 1 stjórn félagsins voru Sigtryggur Jónas-
son, Friðjón Friðriksson og Jóhann Briem. Prentari var
Jónas Jónasson.
Á forsíðunni er grein, sem heitir „Til kaupenda og les-
enda Framfara”, og þar eru einnig birt bráðabirgðalög
Prentfélags Nýja Islands. 1 upphafi greinarinnar segir svo:
„Um leið og Prentfélag Nýja-íslands sendir yður hið
fyrsta númer af hinu fyrsta tímariti, sem gefið er út í Ame-
ríku á hinni forn-norrænu, eða íslensku tungu, viljum vjer
ávarpa yður með nokkrum inngangsorðum.
Strax og Islendingar fóru að flytja til heimsálfu þess-
arar að mun, fór að hreyfa sjer meðal þeirra ótti fyrir því,
að þeir mundu týna tungu sinni og þjóðemi hjer, nema þeir
gjörðu eitthvað sjerstakt til að viðhalda því. Hefir þeim
ætíð komið saman um, að tvent væri nauðsynlegt til að við-
halda þessu dýrmæta erfða fje sínu. Annað var að Islend-
ingar mynduðu nýlendu út q.f fyrir sig, en hitt að hjer í
Ameríku væri gefið út tímarit á íslenzku. Þetta tvent stend-
ur nú í svo nánu sambandi hvað við annað, að varla var
hugsandi að annað gæti án hins þrifist. Margt hefir verið
rætt um að stofna íslenzkar nýlendur, og jafnvel gjörðar
talsverðar tilraunir til þess i ýmsum hjeruðum þessa lands,
en ekkert verulegt orðið úr því þar til nýlenda þessi veu-
stofnuð. Þar á móti hafa engar tilraunir verið gjörðar til að
gefa út blað, en það mun þó hafa verið meðal annars, augna-
mið Islendingafjelags í Vesturheimi, er myndaðist á þjóð-
hátíð Islendinga (1874) í Milwaukee að stuðla til þess”.
Síðan er rakið hvernig Prentfélag Nýja-Islands varð til
og einnig greint frá ýmsum byrjunarörðugleikum, sem með-
al annars urðu til þess að blaðið kom út nokkru seinna en
ráð hafði í upphafi verið fyrir gert.
Svo segir: „Eins og menn geta sjeð af bráðabyrgðalög-
um fjelagsins sem birtast í þessu blaði, er það aðaltilgangur
fjelagsins, að gefa út tímarit, sem sje Islendingum í Ame-
rík'u til mentunar, fróðleiks og skemtunar og til að viðhalda
þjóðerni þeirra og tungu. Með öðrum orðum, það á að stuðla
að framförum þeirra i andlegum og líkamlegum efnum. Þar
eð fjelagið þannig á að vera framfarafjelag, og tímarit þess
framfara blað, álitum vjer einkar vel til fallið, að nefna rit-
ið Framfara.”
Loks er þess getið i greininni, hvers konar efni muni
vera í blaðinu, og er þar fyrst getið frétta, bæði af Islend-
ingum í Ameríku, og eins fréttir af Islandi. Þá á ennfremur
að geta vísindalegra og iðnaðarlegra uppgötvana, og mönn-
um til skemmtunar “viljum vjer láta blaðið hafa meðferðis
smásögur og skrítlur, en þó munum vjer láta hið nauðsyn-
legra sytja í fyrirrúmi”.
Sagt er frá því, að þess verði getið, sem hrósvert er í
fari landanna, og “eptirbreytnisvert”, en það er tekið fram,
að „svo munum vjer og hlýfðarlaust geta alls þess sem er
illt og hneyxlanlegt, mönnum til aðvörunar.”
I opnu þessa fyrsta tölublaðs Framfara eru birtar frétt-
ir af íslandi, og taka þær einna mest rúm í blaðinu. Þar eru
einnig fréttir úr Kanada. — Á baksíðunni eru svo fréttir úr
Bandaríkjunum, þar er orðsending til kaupenda blaðsins,
þrjár skrítlur, ráðgáta, kvæði og ýmsar upplýsingar um
blaðið.
Lögberg-Heimskringla er i dag að sjálfsögðu helgað
aldarafmælinu. Frumherjanna er minnst með þakklæti og
virðingu, og um leið og litið er um öxl, er nauðsynlegt að
skyggnst sé fram á veginn, í framfara átt. já
í DAG, á aldarafmæli Framfara, kemur hann út á ný. öll
tölublöðin, 75 alls hafa verið „offsettprentuð” á, Islandi, og
eru útgefendur þeir Árni Bjarnarson og Heimir Br. Jóhanns
son. Tvö hundruð eintök eru prentuð á handritapappír, tölu-
sett og árituð og bundin í alskinn. Er frágangur allur hinn
vandaðasti. Margar myndir prýða bókina. Árni Bjamarson
skrifar formála, sem er bæði á íslensku og ensku, og hefur
Lögberg-Heimskringla fengið leyfi hans til þess að birta
formála.nn í heild í þessu blaði, en þar rekur Ámi söguna
í stómm dráttum. Formálinn fer hér á eftir.
bókvitið yrði ekki látið í ask
óma.”
Ávöxtur þessara umbrota
var hið nýja blað, hið fyrsta
sem prentað var á íslensku
vestan hafs og hlaut nafnið
Framfari. Nafnið sjálft seg-
ir ótrúlega mikið um hver
hugur stóð þar að baki. —
Fyrsta tölublað Framfara
kom út 10. september 1877.
Það er því á þessum degi
liðin öld frá fæðingu þess. I
tilefni aldarafmælis þessa
merkilega menningarfram-
taks Vestur-íslendinga hafa
nú hinir tveir árgangar þess
sem sáu dagsins ljós verið
gefnir út „offsetprentaðir”.
Af afmælisútgáfunni eru 200
eintök prentuð á handrita-
pappír, tölusett og árituð og
bundin í alskinn. Er það
gert í sérstöku virðingar-
skyni við hið merkilega
framtak og þá menn,' sem
með þvi hófu íslenska menn
ingarbaráttu í Vesturheimi.
Við hljötum að spyrja: Hefir
nokkurt jafn fámennt og fá-
tækt þjóðarbrot leyst slíkt af
rek af hendi í upphafi land-
náms síns í Ameríku? Eg
hygg ekki. Og er það ekki
enn eitt dæmi þess áhuga,
sem Islendingar hafa alið á
bókmenntum og bókagerð,
allt frá því þeir fyrir nær 9
öldum tóku að skrá orð á
bókfell?
Það þykir hlýða að fylgja
þessari útgáfu úr hlaði með
nokkrum formálsorðum.
Fyrsta hugmyndin um út-
gáfu blaðs meðal Islendinga
í Vesturheimi kom fram á
þjóðhátíðarfundi Islendinga
félagsins svonefnda í Vestur
heimi í borginni Milwaukee
í Bandaríkjunum 2. ágúst
1874. Ekkert varð þó úr;
framkvæmdum næstu tvö ár
in enda þótt „andinn frá Mil
waukee” lifði áfram og hefði
sýnilega veruleg áhrif á það
sem síðar gerðist í þjóðrækn
is- og menningarmálum Vest
ur-Islendinga. Og þegar ný-
lendan Nýja-Island er stofn-
uð er blaðaútgáfuþráðurinn
aftur upp tekinn á fyrsta ári
nýlendunnar, og þá var gef-
ið þar út. handritað blað sem
hét Nýi Þjóðólfur. Ritstjóri
var Jón Guðmundsson frá
Hjalthúsum í Þingeyjarsýslu
Komu út af honum þrjú blöð
sem vafalaust eru löngu glöt
uð, en gaman væri að sjá
þau ef til væru.
Það var af ýmsum ástæð-
um að útgáfumálunum seink
Aml Bjaraarson
FYLGT ÚR HLAÐI
EITT af mörgu markverðu
í sögu íslenskra útflytjenda
til Ameríku á sl. öld var á-
hugi þeirra á því að varð-
veita þjóðleg menningarverð
mæti, sem þeir höfðu flutt
með sér að heiman og halda
þjóðernislegu sjálfstæði eins
og auðið væri. Þetta kom
þegar fram í stofnun hinnar
íslensku nýlendu, Nýja Is-
lands, við Winnipegvatn,
með sérstakri löggjöf og
sjálfstjóm. En brátt varð
forystumönnum nýlendunn-
ar Ijóst, að til þess að halda
fólkinu saman, ekki aðeins
þar, heldur einnig annars
staðar i Ameríku, og jafn-
framt að gera almenningi
kleift að fylgjast með því,
sem gerðist jafnt heima á Is-
landi og i hinum enskumæl-
andi heimi, var lífsnauðsyn
að halda úti íslensku bláði
eða tímariti. Og þeir taka
þegar á fyrsta ári nýlendunn
ar að undirbúa útgáfu slíks
blaðs. Þetta menningarfram
tak er þvi aðdáunarverðara
sem landnemana skorti flest
þeirra hluta, sem nauðsyn-
‘legastir voru í lífsbaráttunni.
Þeir voru flestir sárfátækir
og fákunnandi um margt,
sem þeim var nauðsynlegast
í daglegum störfum í nýju
'og ókunnu landi. Drepsótt
hafði herjað á þá, og þeir
hlutu að berjast hörðum
höndum langan vinnudag, til
að framfleyta sér og sínum.
En allt um það fara þeir að
brjótast í að gefa út blað,
enda þótt þeir vafalaust hafi
þekkt hið fornkveðna „að
aði. Menn áttu annríkt við
að koma sér fyrir í hinum
nýju bústörfum og vafalaust
hefir hinn ægilegi bólufarald
ur, sem geisaði í nýlendunni
veturinn 1876-77 átt sinn
þátt, en veikin varð 102
mönnum, ungum og gömlum
að aldurtila. En naumast var
þeim hörmungum aflétt, er
menn taka að ræða blaðaút-
gáfu á ný af fullri alvöru. —
Málið var fyrst rætt á fundi
að Gimli 22. janúar 1877, og
þar var samþykkt að stofna
hlutafélag til kaupa á prent-
smiðju og nauðsynlegum
tækjum. Tóku nokkrir menn
að sér að safna hlutafé, en
sjálfsagt má telja, að málið
hafi þá verið nokkuð undir-
búið manna á meðal. Tveim-
ur vikum síðar var fundur
haldinn á sama stað eða 5.
febrúar. Hafði málið hlotið
góðar undirtektir, og var
helmingur hlutafjárins, sem
var ákveðið 1.000 dalir, gold
inn þegar í stað. Var nú þeg
ar hafist handa um útvegun
prentsmiðju og annaðist síra
Jón Bjamason, sem þá var í
Minneapolis pöntun á pressu
letri og öðru því, sem til
þurfti. Nokkrar tafir urðu
þó á, að prentsmiðjan gæti
tekið til starfa, en með haust
inu hófst útgáfa blaðsins. —
Ýmislegt skorti þó enn, t. d.
var letur af vanefnum, sem
sjá má á fyrstu blöðum
Framfara.
Enginn vafi leikur á þvi,
að áhugi á blaðaúgáfu hafi
verið almennur, og að flestir
forystumenn i Nýja Islandi
hafi staðið samhuga að stofn
un prentsmiðjunnar og blaðs
ins, en félagið hlaut nafnið
Prentfélag Nýja-Islands. En
jafnvíst er það, að þrjá
menn ber þó miklu hæst í
öllum þessum atgerðum.
Fyrstan má þar nefna Sig
trygg Jónasson frá Möðru-
völlum í Hörgárdal, hinn
mikla athafna- og hugsjóna-
mann, sem svo mjög kemur
við sögu Vestur-íslendinga
fyrstu áratugina. Hinir voru
Jóhann Briem frá Grund í
Eyjafirði, mágur Sigtryggs
og Friðjón Friðriksson frá
Harðbak á Melrakkasléttu,
en þeir voru lengstum í far-
arbroddi meðal Ný-Islend-
inga, meðan kraftar entust.
Voru þeir allir í stjórn Prent
félagsins meðan það starf-
aði.
Eins og fyrr getur kom
fyrsta blað Framfara út 10.
sepember 1877. Hófst það á
ávarpi til kaupenda og les-
enda þar sem gerð er grein
fyrir verkefni blaðsins og
stefnu. Segir þar svo meðal
annars:
„Stra,x og Islendingar fóru
að flytja til heimsálfu þe$sar
ar að mun, fór að hreyfa
sjer meðal þeirra ótti fyrir
því, að þeir mundu týna
tungu sinni og þjóðerni hjer,
nema þeir gjörðu eitthvað
sjerstakt til að viðhalda því.
Hefir þeim ætíð komið sam-