Lögberg-Heimskringla - 26.04.1996, Side 8

8 • Lögberg-Heimskringla • Föstudagur 26. apríl 1996
Svipmynd frá hörðu ári
Þóröur Guömundsson hreppstjóri á Neöra Hálsi, Guörún Guömundsdóttir kona hans, sex börn þeirra
og ein fósturdóttir, - öll í sínu finast pússi á vordegi 1882. Tilefniö var ferming í Reynivallakirkju.
rá því Skaftáreldar
og Móðuharðindin
þjörmuðu að þjóð-
inni á síðustu ára-
tugum 18. aldar, eru harð-
indaárin uppúr 1880 að öllum
líkindum einhver skelfilegasti
tími sem landsmenn hafa orðið
að þola. Þessi harðindi náðu
hámarki með fimbulvetri 1881
en gífurleg samfelld harðindi
voru svo að segja í 5 ár eftir
það. Svo rammt kvað að þessu,
að víða fór klaki ekki úr jörð
að sumarlagi og sá litli heyfen-
gur sem náðist var svo
smágerður að oft var
ómögulegt að nota venjulegt
heyband til að koma honum á
klakk. Það er gersamlega óskil-
janlegt nútímafólki, að ekki
skyldi verða búfjárfellir og hun-
gursneyð og sjaldan hefur sú
staðhæfing átt betur við en þá,
að Island sé utan við takmörk
hins byggilega heims.
í þeim íslandssögubókum
sem notaðar eru til kennslu í
skólum hefur furðu lítið verið
vakin athygli á þessu þungbæra
tímabili; áherzlan er yfirleitt á
stjómmálin og sjálfstæðisbarát-
tuna. A það er þó minnst að
allmargir íslendingar hafi flutt
til Vesturheims; einkum Norð-
lendingar. Það voru bæði þeir
sem ekki gátu fengið jarðnæði,
því sveitirnar voru ofsetnar og
möguleikarnir í tómthús-
mennsku á mölinni ekki
uppörvandi. En kannski voru
það framar öðrum þeir
kjarkmestu sem tóku sig upp
og fluttu vestur í óvissuna;
menn sem sáu einfaldlega enga
framtíð eða búskaparskilyrði
við annað eins tíðarfar.
Engin heimild er á við
ljósmyndina
Við eigum enskum ferða-
mönnum mest að þakka þegar
litið er til heimilda í myndum
frá 18. og 19. öld. Með nokk-
rum leiðöngrum voru frábærir
teiknarar og við erum alltaf,
bæði hér í Lesbók og annarss-
taðar, að grípa til þessara
teikninga. Ljósmyndin kemur
ekki til sögunnar hér fyrr en
um miðja síðustu öld; raunar
eru fyrstu Reykjavíkurmynd-
irnar, sem Alfred Des
Cloizeaux tók með Daguerre-
aðferðinni, frá 1846.
Þær 19. aldar ljósmyndir
sem til eru eftir íslendinga eru
flestar teknar eftir 1890, nema
hvað Sigfús Eymundsson var
byrjaður 1866 og á mikinn
heiður skilinn fyrir sitt
brautryðjendastarf. En bæði
hjá honum og öðrum sjást oftar
myndir af fyrir fólki og
hátíðlegum tilefnum en lífs-
baráttu alþýðunnar. í mynd-
abók sem Norðri gaf út 1955
og heitir Gamlar myndir, eru
myndir af fyrirmönnum eins og
t.d. séra Matthíasi framan við
kirkjuna í Odda, Lefolii kaup-
manni á Eyrarbakka eða
Hannesi Hafstein og séra Árna
á Skútustöðum að ganga til
þingsetningar. Það þættu ekki
vönduð vinnubrögð núna,en
ljósmyndara og ártala er ekki
getið í þessari bók.
En þegar kemur aftur til
harðindaáranna uppúr 1880 fer
að verða fátt um fína drætti.
Þessvegna var það eins og hver
annar hvalreki þegar Frank
Ponzi listfræðingur og rithö-
fundur í Mosfellssveit, fann
ljósmyndaalbúm frá íslandi
þessara ára í fombókaverzlun í
London árið 1987. Frank
Ponzi hefur áður gert men-
ningarsögulegar uppgötvanir
fyrir fsland, en þessi fundur
hans er með ólíkindum og mar-
gur hefur fengið fálkaorðuna
fyrir minna.
Það hefði þó í mörgum
tilvikum verið erfitt eða
ómögulegt að vita um staði og
fólk í þessum myndum, éf
annar ennþá ólíklegri fundur
hefði ekki átt sér stað. Tveimur
ámm seinna fannst í einkasafni
í Skotlandi afrit af dagbók úr
íslandsför frá árunum 1883 og
84. Frumritið var týnt en kom
ekki að sök. Sama rithönd var
á dagbókinni og athugasem-
dum í albúminu. Dagbók-
arfærslurnar vísuðu stundum
beint til mynda í albúminu og
nú var Frank Ponzi kominn á
beinu brautina. Árangurinn
birtist fyrir jól í fyrra, þegar út
kom bók hans, ísland fyrir
aldamót. Þótt hún sé stór um
sig og glæsileg er hitt eins víst
að hún hafi orðið undir í
jólabókaflóðinu og því skal
bent á hana hér.
Bretar og Skotar voru
manna ötulastir í ferðalögum á
Viktoríutímanum. Bæði fóru
þeir um sitt eigið heimsveldi,
en einnig til “exótískra”, þ.e.
ævintýralegra og framandi
staða. ísland var tvímælalaust
þar á meðal og þá ekki sízt fyrir
hlunnindi sem brezkir sport-
menn kunnu að meta; nefnile-
ga lax og silungsveiðar í ám og
vötnum.
Meðal skozkra sportveið-
imanna sem vöndu komur
sínar til íslands uppúr 1880
voru tveir “séntilmenn”,
Burnett og Trevelyan. Bæði
ljósmyndirnar frá íslandi, svo
og dagbókin, eru úr fórum
þeirra. Báðir voru stórættaðir
og vel efnum búnir yfirstéttar-
menn; Bumett hafði lært þýzku
og frönsku og ferðast um
Ameríku og Vestur-Indíur. En
mestan part bjó hann í
London. Burnett, klæddur á
mynd í skozkt vaðmál, minnir
talsvert á íslenzkan óðalsbón-
da, til dæmis Böðvar á
Laugavatni. í þrjár fyrstu
Islandsferðirnar tók hann vin
sinn, Walter H. Trevelyan með,
en Walter lézt þá fyrir aldur
fram og eftir það fór Burnett
þrívegis í íslandsferðir, þá ein-
samall.
Ljósmyndavél
ífarteskinu
I byrjun níunda áratugs 19
aldarinnar var ljósmyndavélin
komin á það þróunarstig að
menn gátu tekið hana með í
ferðalög. Ljósmyndir voru þá
teknar á glerplötu með Ijós-
næmri húðun. Um 1880 kom
þurrplatan til sögunnar og
leysti af hólmi votplötuna, sem
verið hafði mun þyngri í vöfum
og varð helzt að hafa framköl-
lunartjald meðferðis á ferðum
til þess að hún nýttist. Þeir
Burnett og Trevelyan höfðu
meðferðis nýjustu “græjur” og
vegna þess hve glerplöturnar
voru stórar, eru myndimar afar
skýrar. Líkt og fleiri erlendir
teiknarar og ljósmyndarar bein-
du þeir Burnett og Trevelyan
sjónum sínum — og linsum —
að húsakosti, lífsstíl og hvers-
dagsstörfum hins venjulega
stritandi manns. Um muninn á
lífskjörum í Bretlandi Victor-
íutímans og á íslandi, svo og
harðindatímabilið á níunda
tugnum segir Frank Ponzi svo í
bókinni:
Ljósmyndirnar úr fórum
Trevelyans og Burnetts sýna
einstaklega glöggt muninn á
lifnaðarháttum Breta og
íslendinga á þeirra dögum.
Auk þess sem þær bera vitni
augljósum menningarlegum og
félagslegum andstæðum skýra
þær þann gífurlega mun sem
var á hag þjóðanna tveggja.
Aldrei verður sá munur jafn
átakanlega augljós og ef saman
er borið það sem allt snýst um
hjá gestum og heimamönnum.
Annars vegar er vel efnaður
ferðalangur, sæll í sinni trú á
hagsældina í Bretlandi, sem er
öruggt með sig og stendur á
hátindi heimsveldissögu sin-
nar, kominn til þess að stunda
áhugamál sín, gera verzlun,
stunda veiðiíþrótt sína og leita
sér dægrastyttingar. Hins vegar
er íslendingurinn, langoftast
lamaður af margra ára
harðindum, áföllum af náttúru-
völdum og útlendri stjórn og
dregur fram lífið á fiskveiðum
og sauðfjárbúskap sem hann
stundar uppá von og óvon,
háður duttlungum veðurs og
árstíða og því smáræði sem
hafðist af viðskiptum við Dani
og Breta.
Hin félagslega og efna-
hagslega gjá sem þarna var til
staðar breikkar jafnvel enn ef
litið er sérstaklega á það tíma-
bil sem hér kemur við sögu.
Veturinn 1881 var einn sá
harðasti í manna minnum og
hafði í för með sér kuldatíð
1882 og hafís sem lagðist upp
að öllu Norðvesturlandi og
hindraði nær alla sjósókn
þaðan. Helkuldinn sem lagði
yfir landið í þrálátri norðanátt
hafði fljótlega sín áhrif í fles-
tum verstöðvum, torveldaði
veiðar og olli því að sama og
engan afla var að hafa. Á
Suðurlandi blés haglendi upp
á geysistórum svæðum í roki,
hríðum og sandbyljum sem
tóku sinn toll af sauðfé og
hrossum, en bar líka býsnin öll
af jarðvegi af túnum bænda á
haf út. Ofan á óttann við hun-
gurvofuna og öll bágindi
almennings bættist svo mislin-
gafaraldur sem bart til landsins
í maímánuði 1882. í Reykjavík
einni lagðist plágan á 1150 af
2600 íbúum bæjarins og lagði
150 þeirra í gröfina. Þegar
veikin breyddist út lögðust
mörg þúsund manns rúmfastir
víða um Iand og dauðsföllum
fjölgaði. Þeir sem lúta urðu í
lægra haldi voru ekki einungis
þeir sem viðkvæmastir voru
fyrir, börn og gamalmenni, hel-
dur líka fólk í blóma lífsins
sem sultur og næringarskortur
hafði dregið þrek úr og var því
ófært um að berjast fyrir lífi
sínu og sinna. Líkt og gerðist á
Islandi á ofanverðum fimmta
tug 19. aldar þegar kartöflu-
brestur olli sultinum mikla og
fólk fluttist hópum saman úr
landi varð fjölda sveitafólks á
íslandi, sem ekki átti í nein
hús að venda að yfirgefa jarðir
sínar til dala og stranda, sem
orðið höfðu fyrir áföllum, og
freista hægara lífs utan land-
steinanna. Þótt jDetta væri ekki
í fyrsta sinn í Islandssögunni
sem ósköp hafa dunið yfir og
þrengt mjög að landsmönnum
urðu brottflutingarnir sem
hremmingar ársins 1882 og
vonleysisáranna þar á eftir
ollu, öllu meiri langvinnari en
dæmi eru til. í stórum stíl
hófust þeir 1883 þegar um það
bil 1215 Islendingar af þeim
69,722 sem í landinu bjuggu
fluttust búferlum til Kanda og
Bandaríkjanna.”
Framhald