Lögrétta - 20.05.1908, Side 1

LOGRJETTA
= Ritsljóri: PORSTEINN GlSLASON, Þingholtsstræti 17.
M 31-
Reykiavík 20. iimí 1908.
III. árg.
HThAThomsen^^
HAFNARSTR-17-18 192O2l'22-K0US|-2aÆKJAKTIZ
•• REYKJAVIK*
Nú er ekki dýrt nð reykja,
því pundid af ágætu
■Reyktóbaki
kostar aðeins
1 krónu
Arinbj. Sveinbjarnarsonar
heíur til sölu:
Ljóðabækur.
Söngbækur.
Fræðslubækur.
Sögubækur.
Barnabækur.
Pappír og ritföng af ýmsum tegundum
með ágætu verði.
io aura brjefsefnin góðu o. fl.
dæmt í erlendum blöðum.
Blaðskeytasambandið fjekk í fyrra
kvöld (l8. þ. m.) svohljóðandi sím-
skeyti frá Khöfn, og hefur það áður
verið birt með fregnmiða frá „Lögr.“
og „Rvík":
„Flest dönsku blöðin eru með nefnd-
arfrumvarpinu.
„VortLand" (hægrimanna-blað, sem
er á móti, segir): „Mellem disse to
Synsmaader (Dana og íslendinga) har
Kommissions-betænkningen opnaaet
Enighed paa den simple Maade, at
den islandske Betragtning paa alle
Punkter er trængt i gennem. Feig-
hed! Selvopgivelse! Beskæmmelse!“
— Eina vonin (segir blaðið ennfremur,
er þetta): „Islændingerne bliver saa
overmodige af deres Held i Kommis-
sionen, at Althinget vover at opstille
nye Betingelser, thi saa bortfalder
Forslaget og vi beholder den nuvæ-
rende Tilstand".
Útlend blöð, ensk og þýsk, skoða
ísland viðurkent ýullveðja ríki.
Lundborg (sænski ritstjórinn, höf-
undur þýska ritsins um ríkisrjettindi
íslands, maðurinn, sem landvarnar-
menn hafa talið eins kröfuharðan fyrir
íslands hönd og ákötustu flokksmenn
sína) segir ísland viðurkent fullvalda
konungsríki; sambandið sje nálega
hið sama sem verið hafi milli Noregs
og Svíþjóðar. Óuppsegjanleg mál
sameiginleg sjeu hin sömu og milli
Austurríkis og Ungverjalands. — Þessu
taki Þjóðræðismenn óefað (segir Lund-
borg) og landvarnarmenn œttu aðgera
það lika.
Hagerup sendiherra (Norðmanna,
einhver hinn frægasti lögvitringur
Norðurlanda, sem nú er uppi,) hetur
leyft að hafa eftir sjer, að ísland sje
með frumvarpinu viðurkent riki með
fullveldi (suveræn Stat)“.
Svo langt nær skeytið. En dönsku
klausurnar, sem prentaðar eru upp
úr „Vort Land“, hljóða svo á íslensku:
„Þessar tvær skoðanir (Dana og ís-
lendinga) hetur nefndárálitið sameinað
á þann einfalda hátt, að íslenska skoð-
unin hefur f öllum atriðum rutt sjer
til rúms. Heigulskapur! Uppgjöf! Sví-
virðing! (Eina vonin) íslendingar verða
svo drambsamir yfir því, hve vel þeim
hefur gengið í nefndinni, að alþing
dirfist að setja ný skilyrði, því að þá
fellur frumvarpið niður og alt situr
við það, sem nú er“.
Kostirnir.
Nú er frumvarp sambandslaga-
nefndarinnar birt — og hef jeg mikið
um það hugsað síðan, enda hugsað
málið árum saman áður. Jeg vil nú
íhuga hjer nokkuð efni þess grein
fyrir grein, og sjer í lagi hugleiða
þær mótbárur, sem jeg hef helst heyrt
hreyft á móti einstökum atriðum, ein-
kum af hendi nokkurra „landvarnar-
manna“.
I. gr. Sumir hafa fundið að því,
að ísland er kallað „land“, en ekki
„ríki", í i. gr.; en þess er að gæta,
að Danmörk er hvergi heldur nefnd
„ríki" í samningnum, heldur „land“
— alveg eins og ísland (tvívegis í 4.
gr., 1 sinni í 6. gr., I sinni í 8. gr.,
r sinni í 9. gr.); auk þess stendur
berum orðum í nefndarálitinu, að „ís-
land er sjerstakt ríki jafnhliða Dan-
mörku".
Þá þykir „ísafold" og sumum land-
varnarberserkjunum, hinum æstustu,
óþolandi, að konungi er í 1. gr. bannað
að láta landið af hendi. Svo undar-
legur er hugsanagangur þeirra, að
þeim finst þetta, að konungi er bannað
að láta landið af hendi, vera vottur
þess, að hann þykist eiga sama rjett
á því sem hverjum öðrum grip, kú
eða hrossi! Líklega hafa þeir ekki
vitað, að þessi s'ómu orð standa í
stjórnarskrá Noregs frá 17. maí 1814.
Danir hafa með 1. gr. fallið frá
því, að ísland og Danmörk sjeu tveir
hlutar úr einu alríki. Því hafa þeir geng-
ið að því í þessari gr., að Danmörk og
ísland sjeu „í ríkja-sambandi“,en ekki
eitt sambandsríki. Sambandsríki heitir
á dönsku „Forbundsstat" (á ensku:
confederated state); en ríkja-samband
nefnist á dönsku „Statsforbund" (á
ensku: alliance between states o: sam-
band milli ríkja). Með þessu síðara
orði er samband landanna hjer táknað,
og er það fullglögt.
2. gr. ákveður, að lög þau, er gildá
um ríkiserfðir í Danmörku, skuli einnig
gilda hjer. Ekki sjáum vjer neitt ísjár-
vert í þeirri grein. Vjer höfum aldrei
enn tekið þátt í neinni konungskosn-
ingu, síðan ísland gekk fyrst undir
konung. Vjer höfum aldrei skift oss
af, og almenningur varla vitað af, er
nýr konungsættleggur kom til ríkis.
Og nú er konungsætt vor svo frjó
og fjölskipuð, að aldir munu líða til
þess, er til þess komi að gera nýja
skipun í þessu efni. Og hver veit,
hvað mikið þá verður eftir af þessum
lögum, þótt nú yrðu samþykt?
3. gr. 1.) Það er sjálfsagður hlutur,
að vjer greiðum konungsmötu að til-
tölu rjettri, og er í 7. gr. til tekið,
að hlutfallið skuli fara, ekki eftir mann-
fjölda, heldur eftir tejum ríkjanna
beggja hlutfallslega, og er það oss
mjög í hag. Eins og nú stendur,
mundi þetta nema tæpum 20,000 kr.
árlega.
2.) Utanríkismálefnin. Þau verða
sameigið mál fyrst um sinn. Þó getur
enginn samningur bundið ísland, nema
með samþykki íslands-stjórnar.
j.) Hervarnir og herflagg verða
sameigið mál að sinni líka. Þ. e. Danir
verja bæði ríkin og þá undir flaggi
konungs; það er oss að kostnaðar-
lausu, og engin útboðsskylda á ís-
lendingum, Sem heima eiga á íslandi.
57. gr. stjórnarskrárinnar stendur því
óhögguð.
Danir taka að sjer að vernda
landhelgina eins og hingað til, en
heimilt er íslendingum að koma á
frekari vörnum eftir samkomulagi við
Dani.
J.) Fœðingjarjettur er sameigið
mál, þannig, að sá, sem þegnrjett öðl-
ast í öðru hvoru ríkinu, nýtur verndar
jatnt; en hvort ríkið um sig getur sett
lög um fæðingjarjett eftir vild sinni.
6. ) Peningaslátta verður sameigin
eins og hingað til.
7. Hœstirjettur verður æðsti dóm-
stóll íslands, þangað til löggjafarvald
íslands vill sjálft skipa æðsta dómstól
hjer í landi. Þangað til skal maður
með sjerþekking á ísl. lögum vera einn
af dómendum í hæstarjetti, þegar þar
losnar dómarasæti.
8. ) Kauþflaggtð „út á við“, það er
á skipum, sem fara út fyrir landhelgi,
verður óbreytt að sinni. Eðlilega —
meðan vjer hötum engan herflota eða
aðra vernd að veita því sjálfir. Fyrri
verður ekki auðið að fá viðurkenning
á ísl. flaggi hjá öðrum þjóðum.
4. gr. Ollum öðrum málum, sem
til beggja ríkjanna taka, ráða stjórnir
eða þing beggja til samans.
5. gr. íslendingar njóta sama rjettar
sem Danir í Danmörku, og Danir
sama rjettar sem ísl. á íslandi. Þó
skulu ísl. hata sömu forgangs-hlunn-
indi við danska háskólann, sem þeir
hafa haft.
Við fiskiveiðar í landhelgi við Dan-
mörku og ísland skulu Danir og ís-
lendingar jafn rjettháir, meðan 4. atr.
3. gr. er í gildi.
Þetta hefur heldur en ekki sest
sumum mönnum fyrir brjóstið — en
alveg að ástæðulausu, ef rjett er lesið
og skilið. Vjer höfum samkv. stjórn-
arskránni alveg sama rjett til lög-
gjafar yfir landhelgi vorri eins og
Danir yfir sinni. Þannig h'ófum vjer
bannað 'óllum, jafnt íslendingum og
Dönum sem öðrum, rjett til botnvörpu-
veiða í landhelgi. Það sýnir, að vjer
megum með íslenskum lógum leggja
hvert það kaft, sem oss sýnist gagn-
legt, á veiðar í landhelgi — aðeins
verðum vjer að gæta þess, að gera
íslendingum og Dönum jafnt undir
höfði. Vjer höfum rjett til að gefa
t. d. svo teld lög:
„Heimilt er öllutn þegnum Kon-
ungs Danmerkur og íslands,þeim er
heimilisjastir (búsettir) eru á íslandi,
en öðrum ekki, að veiða í landhelgi
á þann hátt, er ekki er sjerstaklega
bannaður með lögum (svo sem botn-
vörpuveiðar)".
Þetta gerði ísl. og Dönum jafnt
undir höfði, því að íslendingar í Dan-
mörku mættu það þá ekki fremur en
Danir í Danmörku.
6. gr. felur dönskum stjórnarvöld-
um á hendi að fara með sameiginl.
málin, sem í 3. gr. er getið, þangað
til að málsaðilum semur öðruvís um.
7. gr. itMeðant. ísland tekur engan
þátt í stjórn sameignu málanna (3.
gr ), tekur það heldur engan þátt í
kostnaði. Sbr. að öðru leyti það, sem
sagt er við 3. gr. 1. tölul.
8. gr. Þessi er sú eina grein, þar
sem ekki virðist koma fram jafnrjetti,
eftir atvikum, með því að svo er á
kveðið, að verði gerðarmenn eigi á-
sáttir um oddamann, þá sje forseti
hæstarjettar sjálfkjörinn oddamaður.
Auðvitað skal það játað, að annari
hvorri þjóðinni mundi oddamaður
verða að tilheyra, og hitt eigi síður,
að óefað má telja, að ganga megi
að því vísu, að óhlutdrægni megi
vænta af forstjóra hæstarjettar fremur
en nokkrum öðrum manni sakir stöðu
sinnar. Hlutkesti hafa sumir nefnt
sem æskilegra; en tvíeggjað vopn
gæti það verið. Væri undir hlut-
kesti eða teningskasti komið, hver
oddamaður yrði, má telja víst, að
hvorir um sig mundu tilnefna vitan-
lega hlutdrægan mann, og yrði þá
lítil líkindi fyrir að úrskurður hans
yrði rjettvís. En slíkt er ilt að eiga
undir teningskasti. Fullkomið jafn-
rjetti virðist mjer þó þetta varla vera.
En líklega örðugt að finna annan
veg. Hitt er aftur mikilsvert, að lítt
hugsandi er, að nokkru sinni mundi
til þessa koma. Málin eru svo glögt