Lögrétta - 22.04.1914, Page 2

80
L0GRJETTA
= BETRI GJAFIR =
verða börnum ekki gefnar en bækur þær, sem hjer eru taldar:
Dýramyndir, kr. 1,50; Hans og Grjeta, 1,50; Öskubuska, 1,50;
För Gullivers til putalands, 0,75; Ferðir Miinchhausens baróns,
0,75; Sagan af Tuma þumli, 0,75; Þrautir Heraklesar, 0,75.
(Hver þeirra fjögra síðasttöldu með um 40 myndum). Hrói
höttur, 0,85; Engilbörnin, 0,25. — Bækur þessar fást hjá öllum
bóksölum á íslandi. Spyrjið eftir þessum bókum og fáið að sjá þær.
Bókaverslun Slgf. Eymundssonar, Rvík.
Lögrjetta kemur út á hverjucn mið
vikudegi og auk pnss aukablöð við og við,
minst 80 blöð als á ári. Verð: 4 kr. árg.
á fslandi, erlendis 5 kr. Gjalddagi 1. júli.
En þurfamönnum hjer á landi hefur
stórum fækkað.
Þeir voru 1871: 7,3°/o af þjóðinni.
— — 1881: 4,4% - —
— — 1891: 4,7% - —
— — 1902: 3,i°/o - —
— — 1910: 2,6% - —
í Englandi og Wales voru þurfa-
menn 1900—1908 að meðaltali 2,5°/o
og fátækraframfærið 7 kr. 27 au. á
hvern landsmanna á ári — miklu meira
en hjer á landi.
Árið 1901 voru fátækraútgjöldin
hjer á landi 2 kr. 30 au. á mann, í
Svíþjóð 2 kr. 90 au. á mann, í Dan-
mörku 3 kr. 20 au. á mann. Hann
segir að hjer sje aldrei sníkt á að-
komumenn, hvorki í Rvík eða ann-
arstaðar. Því trúi jeg vel. En svo
bætir hann því við, að við munum
líklega vera of mjúkir og vægir við
fátasklingana, ekki þrýsta þeim til
vinnu eins og skyldi. Og það er dá-
lítið til í því. Fatækrastjórnin hjer
er víða í ólagi, vanrækt að útvega
vinnufærum þurfalingum vinnu —
ekki síst í höfuðstaðnum. En þá er
að líta á hitt ólagið, sem víða ber
á í öðrum löndum, að láta aumingj-
ana svelta. Ekki langar mig til að
sjá hjer á götunum aðra eins vesa-
linga og þá, sem jeg hef sjeð á göt-
unum í Lundúnum — og jafnvel í
Berlín.
8. Þá talar hann um landbúnað-
inn, bls. 69—76. Segir, að búnað-
arlöggjöfin sje mestöll úrelt (frá 1280,
d: Jónsbók) og búskaparlagið forn-
aldarlegt. Segir, að búskaparlagið
hafi jafnvel verið betra f fornöld en
nú, meira gert að vatnsveitingum,
hyggilegri heyásetningo. s. frv. Finnur
að þvf, að karlmenn sitji iðjulausir
f sveitum á vetrum og kvenfólk vinni
of Iftið úr ullinni, ávítar bændur fyrir
það, að brenna sauðataðinu o. s. frv.
Þó nefnir hann (á bls. 72), að árin
1893 —1910 hafi verið varið 6 milj.
kr. til jarðabóta1) og minnist á bún-
aðarfjelagið En hann veit ekkert
um alla okkar nýju búnaðarlöggjöf.
Hann veit ekki, að Þorvaldur Thor-
oddsen hefur fyrir löngu kveðið nið-
ur þá gömlu hjegilju, að gullaldar-
bændurnir hafi staðið sig betur, en
við í hörðum vetrum. Það er eins
og hann sjái ekki, að á sfðasta manns-
aldri hefur verið unnið meira að
jarðabótnm en nokkru sinni áður
síðan land bygðist, að bændur hafa
nú miklu færra vinnufólk en fyrrum,
en koma þó miklu meiru í verk.
Landbúnaðurinn er á greiðum fram-
faravegi, þó margt fari enn í miklu
ólagi. Hann lastar fólksstrauminn
úr sveitunum í kaupstaðina, rjett eins
og við íslendingar sjeum einir í þeirri
fordæmingu, — en hún er víða er*
lendis verri en hjer. Hann segir, að
það sje skrftið að sjá okkar mið-
aldabúskap — núna á þessari gufu-
vjelaöld. Da liegt der Hund be-
graben: fulikomið skilningsleysi á
því, að stórfeldar ræktunarumbætur
og fólksfjölgun í okkar ágætu land-
sveitum er óhugsandi, ógerleg, með-
an landið er járnbrautalaust. Hvern-
ig mundi fara fyrir þýskum bænd-
um, ef öllum járnbrautum þar væri
lokað, og hvernig var búskapurinn
þar víða áður en járnbrautirnar komuf
Fyr verður t. d. naumast komist hjá þvf
hjer sumstaðar að brenna sauðatað-
inu. Vöruflutningar bænda eru svo
afskaplega kostnaðarsamir, að á þeim
erfiðleikum stranda allar stórstfgar
búnaðarframfarir í höfuðbygðum lands-
ius.
Yfir höfuð er allur þessi kafli f
bókinni ein sjónhverfing, og ekki
nema hálfsögð sagan, t. d. ekki eitt
orð um smjörbúin og sláturfje-
lögin, tvö merkustu framfarasporin á
sfðari árum. Á bls. 73 metur hann
allan búpeninginn á 14,934,000 kr.,
en á bls. 84 er hann hrapaður niður
í 9V2 miljón kr.
9. Því næst koma stuttir kaflar
um fiskveiðar, verslun og iðnað (bls.
76—81). Þar er talsvert hrafl af
1) Það er nú reyndar dálítið vafasam-
ur slumpareikningur — eftir Indriða Ein-
arsson.
tölurn úr landshagsskýrslunum; jeg
hef ekki borið þær tölur saman við
skýrslurnar.
Hann segir að þilskip hafi farið
að tíðkast eftir miðja 19. öld og nú
líka gufuskip og bifbátar, gerir samt
enga grein fyrir þvf, að skipastóll
þjóðarinnar var mjög fátæklegur alla
tíð fram yfir 1890, en hefur síðan
vaxið hröðum skrefum, og er nú orð-
inn miklu veigameiri en segir f
bókinni. Sjávarútvegurinn hefur
gerbreytst, ný stjett komist á
fót að heita má, sannefnd sjó-
mannastjett, og hún svo efnileg, að
enskir útgerðarmenn sækjast nú fast
eftir íslenskum skipstjórum og há-
setum á skip sín (togara). Okkur
íslendingum hefur lengi verið brugð.
ið um leti og dugleysi og það með
rjettu. En höfundurinn er Þjóðverji;
hann veit úr sögu sinnar þjóðar, að
heill landslýður getur stundum mann-
að sig upp á ótrúlega stuttum tíma,
eins og vaknað af dvala, eða risið
úr löngu roti; íslendingar hafa und-
anfarna áratugi verið að smá-rísa úr
rotinu, rakna við eftir margra alda
dvala; en það hefur honum dulist;
hann hefur reitt sig um of á bækur
um þjóðina eins og hún var, en gáð
of lítið að þjóðinni sjálfri, eins og
hún er. Hann segir að „útlendir
verkmeistarar og vinnumenn", sem
vinna að höfninni hjer í Rvfk, muni
fjölga bæjarbúum að mun (bls. 62) Þar
er einn útlendur verkmeistari og annar
maður til útlendur, en vinnufólkið er
alt fslenskt. Hann lastar hnignun
heimilisiðnaðar, — veit ekki að hún
stafar af aukinni atvinuu f öðrum
greinum og kauphækkun verkafólks.
En atvinnuauki er þó ekki afturför.
Hann lýsir verslunarframförunum og
lofar þær. En hvorki þar nje ann-
arstaðar nefnir hann þau mein,
sem þjóðin sjálf hefur samvisku
af, óskilvísi, eyðslusemi og fyrir-
hyggjuleysi. Það eru meinin, sem
hafa verið henni mest til baga
f öilu hennar framfarastriti að und-
anförnu, mein, sem allir hugsandi
menn hjer á landi hafa kannast við
— og standa því til bóta, og eru
nú á góðum batavegi, — eigi síður
hjer en f Japan (þar hafa líka orðið
miklar og snöggar verslunarfram-
arir, en misjafnt orð farið af versl-
unarstjettinni).
10. Um samgöngubætur er ýmis-
legt sagt (bls. 81—84), vegi, póst*
ferðir, skipagöngur og sfma, og mjög
vel og rjett að orði homist, að þar
„hafi meira á unnist sfðan 1874 en
á þeim 1000 árum, sem þá voru
liðin frá upphafi íslandsbygðar". En
ummæli höf. (bls. 81—2) um vegina
verða held jeg naumast skilin öðru-
vísi en svo, að hjer sjeu engir ak-
færir vegir nema milli Rvíkur og
Þingvalla (tæpar 50 rastir) og engir
vagnflutningar annarstaðar.
Landsverkfræðingurinn segir mjer,
að hjer sjeu nú komnir akvegir sam-
tals um 500 rastir á lengd, og hafi
síðan 1875 verið varið um 3 milj.
kr. í vegi og brýr, langmest á síð-
ari áratugunum.
Á aðalakbrautunum er nú orðið
lítið um klyfjaflutning, mestalt flutt á
vögnum (Þingvallavegur, Árnessýslu-
vegur, Keflavfkurvegur, Fagradals-
braut). Og árið, sem leið, hófust bíl-
ferðir úr Rvfk að Þingvöllum, aust-
ur að Rangá og suður í Keflavík —
og gengu ágætlega.
Á bls. 83 er talað um „flösku-
brjef* Vestmanneyinga, sagt, að þeir
hafi það úrræði á vetrum, — en hins
ekki getið, að þangað er nú kom-
inn sfmi, og flöskurnar úr sögunni.
Annars kemur umtalið um sfmana
strax á eftir flöskunum, og þar er
jeg hræddur um, að símastjóranum
okkar Iftist ekki á blikuna. Höfund-
urinn nefnir endastöðvarnar, Reykja-
vík og Seyðisfjörð, síðan „aðrar
merlrar sfmastöðvar" og byrjar þar
á — Engeg\
11. Þá fer höfundurinn að tala
um efni og ástæður þjóðarinnar (bls.
84—5). Og hverju eiga nú landar
hans að trúal Á bls. 59—60 hefur
hann upþ orðrjett gamla vitnisburð-
inn um íslendinga — að þeir sjeu
gátaðir og mentaðir og þjóðræknir,
en framtakslausir, áhyggjufullir, þrek-
litlir, þollausir, latir, agalausir, klauf-
ar til vinnu o. s. frv. — gáfaðir ónytj ■
ungar og bókmentaðir ráðleysingjar.
En þegar hingað er komið, á bls.
84, segir hann: „Umbæturnar á at-
vinnuvegum og samgöngutækjum og
fólksfjölgunin er að þakka heilbrigðri
framfara- og frelsisbaráttu, og má
segja, að árangurinn sje undramikill,
þegar þess er gætt, að ísland er fá-
tækt land". Þetta kemur ekki rjett
vel heim hvað við annað. Fyrri um-
mælin eru upptugga úr gömlum
bókum, en þau sfðari eru ekki fjarri
sanni.
Þjóðareignina metur hann á 40
miljónir kr., og má á sama standa,
því að eignareikningar þjóðanna eru
aldrei annað en tilgátur. En 40 milj.
er þó langtof fátækleg tilgáta.
Þá segir hann, að þjóðin eigi álit-
legan varasjóð, en hjer sjeu engar
„ríkisskuldir". Það er nú verri sag-
an. Hann veit ekki, að landsjóður
hefur fengið 5 lán sfðan 1908, sam-
tals 3,250,000 kr., og á nú ógoldið
at þeim skuldum um 2,850,000 kr.
(Því fje hefur mestöllu verið varið
í arðbær fyrirtæki, síma, til að
kaupa fsl. verðbrjef, og gera höfn
í Rvík) Það er enginn velgjörning-
ur að þegja yfir skuldunum okkar.
Arðbcerar eignir landsjóðs nema
margfalt meiru en skuldir hans Fjár-
hagur landsins er enn í góðu lagi l)
Og það fer að þurfa athugunar þetta
sffelda skraf um fátækt íslands. Höf-
undurinn segist aldrei hafa rekist á
betlara hjer á landi; hann hefur eftir
einum landa sfnum, merkum manni,
að honum hafi á ferðum um ísland
sffeldlega virst svo, sem íslenskir
bændur byggju við betri kjör en
bændur vfða á Þýskalandi. Það er
ekki alt gull, sem glóir í stóru
löndunum.
12 Síðustu 2 kaflar bókarinnar
fjalla um menningu þjóðarinnar
(bls. 86—113), híbýli, klæðnað,
þjóðsiði, þjóðtrú, skemtanir, íþróttir;
tungu og trúbrögð, uppeldi og
mentamál, bókagerð og vfsindi,
skáldskap og listaverk.
En það er ekki til að hugsa, að
leiðrjetta það alt f einni blaðagrein,
enda aðrir færari til þess en jeg.
Nefni því bara örfá atriði.
A bls. 94 er getið um glimu (die
nationale Ringkunst) — aðeins nefnd
á nafn. En svo kemur löng þula um
„jpað islenska ,Dschiu-Dschitsu"'l
sem á að hafa vakið mikla eftirtekt
á Olymps-leikmótinu í Lundúnum
1908, og mörgum orðum farið um
þá gömlu fþrótt — auðsjeð að þar
er að ræða um nýju „sjálfsvornina*
hans Jóhannesar Jósefssonar, sem
hann hefur sjálfur fundið uppl Þetta
er leiðinleg villa.
Verst er mjer við þýska oflofið
um skáldin okkar2); þau fá nærri 9
síður í ekki lengri bók, en þessi er.
Mjer er einlægt raun að því, að
heyra þá Bjarna og Jónas kallaða
Goethe og Schiller íslendinga. Það
er illa gert, rjett eins og þegar tekið
var upp á því eigi alls fyrir löngu
að kalla Maurice Maeterlinck
„Shakespeare Belgja*, það ætlaði að
ríða orðstír Maeterlincks að fullu.
En eigi að ræða um íslensk ljóða-
skáld á 19. öld, þá er þetta engin
frammistaða, að nefna ekki Kristján
Jónsson og Bólu-Hjálmar. Oflofið um
íslensk leikrit (á bls. 102) er sár-
grætilegt. Ummælin um íslenskar
skáldsögur (bls. 107—110) eru langt
of löng (f þessari bók). „Ofurepli“
er leiðinleg prentvilla á bls. 109.
Og ekki hefur höf. fremur en aðrir
reynt að ráða þá gátu, hvað því
muni valda, að fslensk nútíðarskáld
geta samið ágætar stuttsögur, en
virðist öllum vera ofurefli að semja
langsögur.
Þá er söngurinn — sagt að tvf-
söngurinn sje enn á lífi og hafi
„fram á þennan dag" staðið í dyr-
unum fyrir „þeim nýju samhljómum*.
En því er nú ver: tvísöngurinn er
löngu dauður víðast hvar og nú
1) Öll skattgjöld hjer á landi (bæði í
landssjóð og sveitasjóði) hafa að undan-
förnu verið litlu meiri á mann en her-
kostnaður Þjóðverja einn um sig (útgjöld
þar á mann til hers og flota).
2) Þessi ámæli eiga ekki við „Islándische
Dichter der Neuzeit", eftir I. C. Poestion
(Leipzig 1897), sem er meira en nafnið
bendir til, 0: ítarleg saga íslenskra bók-
menta á síðari öldum, mikið og merkilegt
rit. G. B.
hvergi á lffi mjer vitanlega, nema í
miðri Húnavatnssýslu, og þar víst f
andarslitrunum. Þeir eru teljandi nú-
Iifandi menn, sem hafa alist upp í
bernsku við „gamla sönginn" hrein-
an og ómengaðan, og jeg er sjálfur
einn af þeim fáu mönnum.
13. Mjer láðist að geta þess, að
á bls. 92 er langtof lauslega minst
á ólaf Davíðsson, ekki svo mikið
sem að rit hans sjeu nefnd greinilega
á nafn. íslenska þjóðlagasafnið hans
Bjarna Þorsteinssonar sje jeg hvergi
nefnt — aðra eins merkisbók — og
ekki íslandssögu Boga Melsteds eða
sagnarit Jóns sagnfræðings Jónssonar.
Við höfum bara bölvun af þessu dá-
læti sumra Þjóðverja á skáldunum
okkar og öllu oflofinu um þau, en
athugaleysi á ýmsu öðru í nútíðar
bókmentum okkar, sem er miklu
merkara en skáldskapurinn.
Það er t. d. hörmuleg meðferð á
fslenskum nútíðarbókmentum, að gera
þær að umtalsefni án þess að geta
um annað eins meistaraverk og
biblíuþýðingu Haraldar prófessors
Níelssonar (gamla testamentið).
14. JeS þykist vita að próf. Her-
mann eigi einhverja góða vini hjer
á landi. Á þá sný jeg sökinni. Það
er auðsætt að sumir Þjóðverjar, t. d.
próf. Hermann og próf. Heusler, skilja
miklu meir í fslensku þjóðinni en
náfrændurnir flestir á Norðurlöndum.
En það er óhugsandi að þeir geti
samið svona „íslandslýsingar" leið-
beiningarlaust. Og þeir eiga alt gott
skilið af okkur. Ef próf. Hermann
semur aðra útgáfu af þessari bók,
þá tel jeg það skyldu vina hans hjer,
að veita honum aðstoð til þess að
gera hana betur úr garði.
Við íslendingar og fósturjörð okk-
ar erum harla ólílcir Þjóðverjum og
þeirra „Vaterland*.
Það má því undarlegt þykja, að
ágætismaðurinn Konr. Maurer og
nokkrir aðrir merkir Þjóðverjar hafa
fengið svo miklar mætur á fslensku
þjóðinni og menningarsögu hennar.
En lfklega þarf ekki langt að leita
að ráðningunni á þeirri gátu.
Próf. Hermann segir glögt og skil-
ur til fulls, að það var œttrœknin,
sem bjargaði íslensku þjóðerni úr
heljargreipum hungurs og ánauðar á
liðnum öldum. Þá segir hann (bls.
58): „So ging ihnen auch das kost-
barste Gut nicht verloren, das ein
Volk haben kann, das National-
gefúhla ') Og það er ekki um að
villast; þessi látlausu orð „hrærir
hann munni af munargrunni*; þau
eru sprottin upp af hans þýsku
hjartarótum; þetta hugarþel er há-
þgskt — en það er lika al-islenskt.
Ættjarðarást Þjóðverja og íslendinga
er alveg sama eðlis, ástríðufull og
afbrýðissöm. Þar er ráðningin á
vinfengisgátunni. Engar aðrar ger-
manskar kynkvfslir munu eiga þjóð-
ernisalúð sinni eins mikið að þakka
eins og þessar tvær: stórþjóðin þýska
og smáþjóðin íslenska. Das Nation•
algefiihl — þjóðernisalúðin blossaði
upp f Þjóðverjum þegarþeir lágu sárirí
valnum á vígvöllum Napoleons mikla.
Hún reisti þá á fætur, safnaði
þeim undir eitt merki, þýskt þjóð-
ernismerki, og hefur sfðan á einu
aldar-bili gert þá að mikilli og
voldugri heimsþjóð; það vita þeir
og finna. Og hún — okkar þjóð-
ernisalúð — hefur haldið lffinu og
menningunni f okkur íslendingum,
alla tíð, frá blautu barnsbeini; það
vitum við og finnum. Hamingja
þjóðanna fer ekki eftir höfðatölunni.
Þess vegna, af þessum ástæðum, er
það engin furða, þó að sumir Þjóð-
verjar hafi miklar mætur á íslensku
þjóðerni, og miklu Ijósari skilning á
1) Leturbreytinguna hef jeg gert. G.B,
rjettmætum sjálfstæðiskröfum íslend-
inga en flestir aðrir frændur okkar,
þó náskyldari sjeu sumir hverjir.
Próf. Hermann er einn af þessum
glöggskygnu Þjóðverjum og alúðlegu.
Það lýsir sjer á margan hátt í bók
hans. Þess vegna mun hann manna
fúsastur til að leiðrjetta og laga þar
sem þess þarf, svo að bókin verði
það, sem jeg veit að hann hefur ætl-
ast til — rjettorð Og sannfróðleg Og
þess vegna er hjer leidd athygli að
ýmsu því, sem ekki má óhaggað
standa.
G. Björnsson.
SýDingiD hans Asgríms.
í síðasta tbl. Lögr. skrifar Magnús
A. Árnason greinarkorn um nýaf-
staðna málverkasýningu Ásgríms Jóns-
sonar. Mikill hluti greinarinnar er ekki
annað en fimbulfamb um ýmislegt,
sem lítið eða ekkert kemur málinu
við, og hitt, sem sýninguna snertir,
er svo fult af vitleysum og mótsögn-
um, að furðu gegnir að nokkur mað-
ur skuli hafa látið slfkt frá sjer fara.
Eftir að hafa skýrt frá því, að Ás-
grímur hafi í sumar, sem leið, hætt
við vatnslitina og snúið sjer að olíu-
litunum, segir Magnús: „Dómur
minn á tilbreyting þessari er: aftur-
för“; en litlu sfðar í greininni fer
hann svo að nefna nokkrar myndir
sama efnis og kemst þá að þeirri
niðurstöðu, að olíumyndin sje best.
En sú samkvæmni! Margt fleira
mætti nefna. — „Dómur* Magnúsar
er rangur. Það sanna er, að Ásgr.
hefur aldrei tekið jafnstórt stökk
áfram sem nú, stærra stökk en hann
mundi hafa tekið, ef hann hefði hald*
ið áfram með vatnslitina.
Þegar Magnús svo fer að hrósa
sumum myndunum, þá lftur helst út
fyrir, að það sje gert af handahófi,
að minsta kosti nefnir hann ekki
sumar af allra bestu myndunum á
nafn. Slfkt hið sama kemur í Ijós,
þegar hann fer að lasta sumar mynd-
irnar. Það býst víst enginn við, að
allar myndir á slíkri sýningu sjeu
jafngóðar, en bágt á jeg með að
trúa þvf, að margir af þeim, sem á
sýninguna komu, taki undir með hon-
um, þegar hann segir: „og hefði jeg
heldur viljað þær ósjeðar hafa*.
Fimbulfambið um raddlausa söng-
menn, litblinda málara og skáld, sem
„bulla*, sem ekki kemur sýningu Ás-
grfms mikið við, nenni jeg ekki að
minnast á að þessu sinni, enda ganga
öfgarnar og vitleysarnar þar svo fram
úr hófi, að hver maður hlýtur eftir
þeim að taka, þó ekki sje á þær bent.
Eitt er þó rjett, sem Magnús segir
í niðurlagi greinar sinnar: „Það er
mjög vítaverður sá háttur blaðanna
hjerna, að hæla mönnum fyrir það,
sem þeir ekki eiga skilið* — eins og
Lögr. gerði 1. okt. síðastl. í tilefni af
sýningu þeirri, sem Magnús þá hafði
í Iðnskólanum.
En hitt er þó hálfu verra, þegar
blöðin legfa unglingum, sem ekki
virðast hafa öðru að tjalda en taum-
lausu sjálfsáliti, grunnhygni ög van-
þekkingu, að dœma verk þeirra
manna, sem eru himinhátt yfir þá
hafnir, eins og Lögr. gerði á mið-
vikudaginn var.
Pór. B. Porláksson.
Nýju veðdeildarlögiu. Hr.
Jóh Jóhannesson sendi nokkru fyrir
kosningarnar öllum þingmannaefnun-
um, sem buðu sig fram hjer í bæn-
um, fundarályktun þá um nýju veð-
dcildarlögin, sem samþykt var á
borgarafundi hjer f bænuiu u. jan.